Heinrich von Kleist’ın Michael Kohlhaas isimli novellası, yazıldığı 1810’dan bugüne adalet talebinin müesses nizam ve kanunları karşısındaki sarsılmaz haklılığının ve yakıcı kudretinin en radikal tabirlerinden biri olmayı sürdürüyor. Reformist Martin Luther’le birebir devirde yaşamış ve kararlılığından taviz vermeyen asi Kohlhaas’ın öyküsü, 16. yüzyılın karanlığını gerçeklikten hiç uzaklaşmadan yansıtıyor. Michael Kohlhaas‘ın yeni bir çevirisi Telemak Kitap tarafından geçen ay yayımlandı, bu vesileyle kıssanın 2013’teki sinema uyarlamasında (Adalet İçin/ Michael Kohlhaas) başrolü oynayan Mads Mikkelsen’in proje hakkındaki soruları yanıtladığı röportajını paylaşıyoruz.
Sizi bu projeye çeken neydi?
Burada radikal ve talepkar bir şeyler olduğunu hissettim. Yalnızca karakterde değil, senaryoda da. Bizim mesleğimizde her gün göremeyeceğiniz bir şey. Kendini büsbütün bir fikrin hizmetine sunan bir hikayeleme biçimi. Bir karakter. Kopenhag’da Arnaud des Pallières ile tanıştığımda, onun hakkında hiçbir şey bilmiyordum. Ne kim olduğunu, ne de ne yaptığını… Ortadan iki saat geçtikten sonra kim olduğunu tekrar bilmiyordum ancak öğrenmek ve onunla çalışmak için sabırsızlanıyordum. Bir kafede buluştuk. Konuşmamızın birçok İngilizceydi, birçoklarında da imalcisi Serge Lalou tercümanlık yapıyordu. Arnaud’nun lisanlarla tuhaf ve saygılı bir bağlantısı var, bu da İngilizcesi ortalamanın çok üzerinde olmasına karşın fazla İngilizce konuşmak istemediği manasına geliyor (gülüyor). Lakin birden fazla vakit direkt müdahale etmese de sohbete çok dahil oldu. Nihayet bir şey söylediğinde, bu da müdahalelerini (Fransızca yahut İngilizce) daha da ağır hale getiriyordu. Bu sinemayla yerine getirmesi gereken bir misyonu olduğu açıktı.
Michael Kohlhaas kimdir?
Kohlhaas eşsiz bir karakter. O sizin ve benim üzere değil. Kohlhaas dünyadaki en kolay şeyi ister (adalet, herkes için eşit haklar) ve bu etrafındaki aşırılıkları tetikler. Kohlhaas, mefkureleri kendisinden çok daha büyük olan bir adam. Kendi hayatından çok daha büyük.
Bu role nasıl hazırlandınız?
Her şeyden evvel senaryo üzerinde çalışarak. Lakin en değerli hazırlık her vakit direktörle yaptığınız hazırlıktır. Ona mümkün olduğunca çok soru sorarım ve başlamadan evvel hepsini bilemeyeceğimi kabul ederek mümkün olduğunca çok karşılık almaya çalışırım. Yalnızca oynayacağım role değil, direktörün his ve kanılarına, vizyonuna da yaklaşmaya çalışırım.
Arnaud ile tanıştığımda, karakter için fikirler ve senaryo için tekliflerle geldim. Aslında hepsi çok makuldü. Arnaud hepsini yaylım ateşiyle bir kenara fırlattı: “Hayır. Hayır. Hayır. Hayır… “. Buna pek alışık değildim… Ancak bu beni rahatsız etmedi, zira kendini tutkuyla ve coşkuyla tabir ediyordu. Bana çabucak bu öykünün neden kendi planladığı biçimde anlatılması gerektiğini, neden diğer türlü anlatılamayacağını açıkladı. Bunu takip eden hazırlık sürecinde Arnaud ile çok konuştuk. (Neredeyse) her şey hakkında konuştuk. Bu yüzden çekim çok daha az konuşmalı geçti. Giderek daha az sözle, her gün daha sezgisel bir işbirliği.
Çekimlerde Arnaud des Pallières ile nasıl çalıştınız?
İlk çekimden evvel hiçbir şey söylemedi. Yalnızca bir teklifte bulunmama müsaade verdi. Talimatlar daha sonra geldi. Hiçbir şey olmayabilir ya da çok şey olabilir. Birtakım sahneler üç çekimde çekildi, kimileri ise bir gün sürdü. Örneğin, Kohlhaas’ın ölmek üzere olan karısını kurtarmak için umutsuzca çabaladığı sahneyi çekmek için bütün bir gün harcadık. Her iki oyuncu için de fizikî ve duygusal olarak çok güç bir sahne, tek çekimde. Ve bu kadar çok tekrar yapmamızın nedeni rastgele bir şeyin yanlış olması değildi. Tersine, gerçek üzere görünen pek çok mümkünlük vardı ve hangisinin hakikat olduğunu söylemek zordu. Oyuncular sahnenin gelişiminde büyük bir özgürlüğe sahipti. Ve günün sonundaki yorgunluk aslında tatlı bir yorgunluktu. Arnaud’nun çalışma formu bana pek sürpriz olmadı. Artık birbirimizi tanıyorduk. İkimiz de birbirimizi özgür hissettirmek için ne yapmamız gerektiğini biliyorduk. Elbette, çalışma çekilecek sahneye nazaran değişiyordu lakin her vakit belirli bir saflığın ve uzlaşmazlığın damgasını taşıyordu.
En canlı hatırladığınız sahne hangisi?
Az evvel bahsettiğim sahne: Kohlhaas ve karısı acı içinde. Ayrıyeten bir tay doğurduğum o inanılmaz ânı da unutamıyorum. Tayın doğumuna yalnızca belirli bir noktaya kadar hazırlanabiliyordunuz. Bunu sahiden yapmak, tek başına yapmak, buna alışmış, günlük rutini olan bir adam rolünü oynamak öbür bir şey. Yalnızca bir sefer çekmeme müsaade verildi. At eğitmeni Sanabra, bize bu sinemada nasıl düzgün at binileceğini öğreten adam, kamera dışında yanımda duruyordu. Bana ne yapmam gerektiğini söylüyordu ve sonra bir noktada, birdenbire tay geldi. Onu kucağıma almıştım. Katiyen büyülü bir andı. His seline kapılmamak zordu… Fakat bu Kohlhaas’ın günlük hayatıydı ve bu duyguyu bastırmam gerekiyordu.
Çekim tecrübesinde sizin için özel olan neydi?
Atlar Kohlhaas’ın hayatının büyük bir kesimiydi, münasebetiyle benim de büyük bir parçamdı. Hazırlık sırasında Sanabra ve ailesiyle birlikte yaşadım. Onlarla birlikte atlarla yaşamayı ve her şeyi yapmayı öğrendim. Etrafım tehlikeli ve çılgın lakin gün geçtikçe daha uygun davranan süper atlarla çevriliydi. Ben de daha mahir, daha sakin oldum. Arnaud bizimle birlikteydi. Bizimle sinema hakkında konuştu. Etrafım benim üzere Arnaud ve atlarla çalışmaya gelen oyuncularla çevriliydi. Sanabra akşamları bir kadeh şarap eşliğinde bana alternatif Fransızca öğretiyordu. İş açısından benim için bilhassa kuvvetli bir periyottu lakin birebir vakitte en memnun anıları da çağrıştırıyor.
Bu sinemayla ilgili en güç şey neydi?
En zoru mu? Dil! (Gülüyor.) Bir oyuncu olarak öteki bir lisanda yaşadığını hissetmek en zoru ve en kıymetlisi. Yalnızca repliklerimi söylerken kendimi anlaşılır kılmak değil. Sinemanın lisanında yaşamak ve hissetmek. Natürel ki bu kâfi değil. Metnimin de anlaşılabilir olması gerekiyor. Münasebetiyle, diksiyonuma takılmadan özgürce hareket etmek ile repliklerimi söylerken anlaşılır olmak ortasındaki dengeyi bulmak her vakit kolay olmadı. Arnaud ve ben bir çalışma sistemi aradık ve bulduk. Hepsinden kıymetlisi, asla pes etmedik. Sanırım… (gülüyor).
Kohlhaas’ın öyküsünün bize kendimiz hakkında ne öğretebileceğini düşünüyorsunuz?
Bir sinemanın bize kesinlikle bir şey öğretmesi gerektiğini düşünmüyorum. Öğretirse çok daha âlâ olur lakin benim öncelikli korkum bu değil. Aksi takdirde bir siyasetçi ya da öğretmen olurdum, oyuncu değil. Elbette sinema bir hikâye anlatıyor. Adalet saplantısının nasıl adaletsizlik ve körlük üretebileceğini gösteriyor. Bir ülkü uğruna her şeyini kaybeden bir adamı gösteriyor. Lakin esasen, ki umarım pek çok insan için de bu türlü olur, Michael Kohlhaas’ın kıssası insanın kalbine yapılan felsefi bir seyahattir.
*Aktör Mads Mikkelsen’in Michael Kohlhaas romanının 2013’teki sinema uyarlamasına ait röportajını Selim Kartlıtekin Türkçeye çevirdi. Heinrich von Kleist’ın 1810’da kaleme aldığı Michael Kohlhaas: Eski Bir Kronikten, Cumhuriyet’in birinci dilbilimcilerinden Heidelberg mezunu Necip Üçok’un çevirisi, Ankara Üniversitesi’nden Selbin Yılmaz’ın sunuşuyla Telemak Kitap tarafından yayımlandı.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
