Bir sevme biçiminin anatomisi: Ursula K. Le Guin’i neden ve nasıl seviyoruz?

Sevgi bir taş üzere durmaz öylece yerinde, ekmek üzere yoğrulmalıdır. Onu her vakit tekrar yaratmalı, yenisini yoğurmalısınız. —Ursula K. Le Guin

Merhaba. Ben bir erkeğim ve Ursula K. Le Guin’i seviyorum, hakikaten çok seviyorum. Yazdıklarıyla büyüdüm, ufkumu genişletti, bana öteki türlü düşünmeyi, diğer türlü sevmenin birinci tohumlarını atmayı, bilinçdışından korkmamayı öğretti. Etrafımdaki pek çok erkek de benzeri durumda. Tabir yerindeyse, Ursula’ya bayılıyoruz.

Bir muharriri sevmekte, ondan etkilenmekte makûs bir şey yok elbette. Ernest Hemingway’i “Ernest” diye anmazken, Sezen Aksu’ya “Sezen” der üzere ondan daima “Ursula” diye bahsetmekte de sorun yok. Fakat ona beslediğimiz sevgide tuhaf bir şey var, bu tuhaflığın elbette ben de parçasıyım. Şöyle açıklayayım, başta erkekler olmak üzere pek çoğumuzun Ursula’ya duyduğu sevgide bir tuhaflık var. Onu neredeyse her vakit zararsız bir bilge, yaşını başını almış bir figür olarak tanımlıyoruz, güya vücudu olmayan bilge bir şuur üzere. Kışın soğuğunda ince olmasına karşın verdiği sıcaklığa şaşırarak üstümüze aldığımız, huzur veren bir battaniye üzere.

Ama burada bir sorun var üzere geliyor bana. Lafı dolandırmayayım: Birtakım erkekler (ve birtakım kadınlar) Ursula’yı seviyor zira “tehlikeli” değil. Zira yaşlı, güya cinsellikten bütünüyle arındırılmış, bilgeliği de arzunun dışında. Müteveffa olsa dahi yaklaşık tıpkı vakitte doğan Philip K. Dick üzere “deli dahi” sıfatlarıyla değil “bilge büyükanne” olarak seviyoruz Ursula’yı. Zira bu türlü sevmek işimize geliyor. Biz erkekler (ve evet, kadınlar) onu bir halde ehlileştirmeyi başardık. O denli de kalsın istiyoruz.

Le Guin’e duyulan bu şefkatli hayranlık, neden tıpkı seviyede Lydia Davis’e yönelmiyor mesela? Ya da Alice Munro’ya? Eh, Nobel’i de var? Harikulade bir hikaye müellifi. Lakin (erkek) edebiyatçılar onun ismini fakat liste yaparken kerhen anıyor. Rachel Cusk? “Soğuk, mesafeli” diyorlar. Neden? Yazarken “erkek gibi” acımasız olduğundan olabilir mi? Neden Alice Munro’ya “annelik” atfetmiyoruz? Neden Rachel Cusk’a “bilge” demiyoruz? Erkekler Lydia Davis alıntılarını birebir huşuyla paylaşmıyor. Alice Munro, (genelgeçer bir muvaffakiyet ölçütü kabul edilen) Nobel kazanmış olmasına karşın hiçbir vakit posterlerle kutsanmıyor. Rachel Cusk ise (tabii ki Cusk’ı bir erkekten duymadım) –tam da erkek müelliflerin her vakit yaptığı üzere hayatı zalimce katmanlarına ayırdığı halde– “soğuk” ya da “mesafeli” olmakla itham ediliyor.

Peki, neden onları bilge ilan etmiyoruz? Zira bizi rahatlatmıyorlar, rahatsız ediyorlar. Kendilerini oldukları üzere ortaya koyuyorlar. Ve hâlâ “kadınlık” dediğimiz şeye bir hatıra değil, bir kuvvet olarak ziyadesiyle yakınlar. Bizim için Erich Neumann’ın tabiriyle “korkunç anne/kadın/ejderha” olmaya adaylar. Erkekler için bayan cinselliği –özellikle de bu cinselliğin yazıya sızmış hali– gözlerimizi kırpıştırmamıza neden olan, kaçınma refleksi yaratan bir şey. Gözlemlenmek güzelimize gitmiyor, bize kimi şeyler bilgece bir tutumla, tatlılıkla öğretilsin istiyoruz. Lakin bu öğretmen arzusu olan, reddedebilen ya da bizi anlık zekasıyla alt edebilecek bir bayan olduğunda işler değişiyor.

Kadınları bilgelik, travma, zarafet ya da öfke simgeleri olarak değil yırtıcı birer sanatçı olarak okumak neye benzeriydi? Ne “anne figürü”, ne “tehlikeli baştan çıkarıcı”, ne “tatlı-eksantrik kız”, ne de “mahvolmuş anlatıcı” yapmadan okumak? Bütünüyle birer yaratıcı olarak okumak? İstekle, zekayla, siyasetle, hayatla yoğrulmuş gerçek sanatkarlar olarak okumak? Çok kolay değil, değil mi?

Çünkü onların bilgeliği rahatlatıcı değil. Zira hâlâ vücutları var; göğüslü popolu vajinalı falan yani, o denli düşünün. Bunlarla bir arada elbette istekleri, hudutları, öfkeleri de var. Zira biz erkekler “bilge” bayanlara bayılıyoruz. O tatlı büyükannelere. Vajinalarını tahminen fakat yapay zekayla Studio Ghibli stilinde üretilmiş iki çizik olarak düşünebileceğimiz bayanlara. Le Guin ise bizim için güya dilekten azade bir figür. Halbuki hiçbir bayan –her insan gibi– dilekten azade değil. Ya da istekten azade olup olmamaları bizi o kadar da ilgilendirmemeli güya.

Belki söylememe gerek yoktur ancak bunları söylerken Le Guin’in rahatsız edici olmadığını tez etmiyorum. Elbette rahatsız edici. Lakin farkında olarak ya da olmadan ona atfettiğimiz büyükanne bilgeliğiyle onun rahatsız ediciliğini de yırtıcılığını da ziyadesiyle yumuşatıyoruz. Bir de alışılmış bununla temaslı olarak, (daha) genç bayan müellifler neredeyse büsbütün radarımızın dışında. Ya görmezden geliyoruz ya da onları “fazla seksi”, “fazla bedenli”, “fazla özgüvenli” buluyoruz. Ottessa Moshfegh, Raven Leilani, Claire Vaye Watkins üzere müellifler ya “rahatsız edici” ya da “moda.” Zira biz onların isteklerine, güvensizliklerine, zekalarına eşit yer vermeye hazır değiliz. Mesela Sally Rooney’e bile, kimileri güzel kimileri yönetim eder kimileriyse sıkıcı olan romanları yüzünden daha fazla hınçlanıyoruz. Sözgelimi şu ya da bu metni Ben Lerner yazmış olsa “bu sefer farklı bir şey denemiş” diyecekken, kelam konusu Sally Rooney olunca neredeyse kuduruyoruz. (Tamam, tahminen bir Kujo olmuyoruz ancak tekrar de bir hallere giriyoruz.)

Ursula K. Le Guin, bayan olduğu kadar bir devrimciydi. Devrimciliği de eskide kalmış, sepyaya bulanmış bir devrimcilik değildi, hâlâ da değil. Fakat biz onu kendi konfor alanımızda seviyoruz. Hakkındaki yazılar, alıntılar, toplumsal medya paylaşımları birer ayıklama işlemi güya. Tırnak içinden çekip çıkarılmış bir Le Guin: yumuşak, spiritüel, sakin, ehlileştirilmiş işte (aşıları tam).

Peki, Ursula’yı “tehlikeli bir şekilde” sevmek ne manaya gelir? Onu yalnızca bir zihin olarak değil, politik bir varlık, şiirsel bir güç, bastırılmışlığı, ehlileştirilmişliği ve mit haline getirilişi şahsen yaşamış bir bayan olarak ciddiye almak? Ursula hiç zararsız olmadı. Yalnızca, bizim beklediğimiz biçimde bir ziyan vermeye tenezzül etmiyordu. Pekala, ya hakikaten onun söylediği şeylerin fotoğraflarına tuttuğumuz projeksiyonlardan ürettiğimiz, anlayışla bakan, cinsellikten arındırılmış, kır saçlı nineden dinler üzere değil de her yaşında tehlikeli ve yırtıcı olabilmiş bir bayan müelliften geldiğini düşünsek? Bizi zorlayan fikirlerini o denli ele alsak? Patriyarka zıddı duruşunu mesela? Kapitalizme, tahakküme, eril lisana yönelttiği tenkitlere o denli baksak?

Ursula’yı bu çeşit projeksiyonlarla bile isteye zararsızlaştırarak aslında onunla ortamızda bir tampon oluşturuyoruz. Ancak o tampon, birebir vakitte biz erkeklerin bayan müelliflere duyduğu endişenin ve isteğin karışımından doğuyor. Le Guin’i sevmek kolay —çünkü onu şu anda sevmek bizi çıplak bırakmıyor. Ancak Rachel Cusk’ı sevmek? Raven Leilani’yi anlamaya çalışmak? Yok, olmuyor, değil mi? Onlar hâlâ burada. Hâlâ birer vücuda sahipler. Hâlâ bayanlar. Affedersiniz, arsızca gülümsüyorlar falan. Bu yüzden güç geliyor, güç geliyorlar.

Kısacası: Bayan muharrirleri fakat dilekten azade olduklarında, yani bizim için tehlikesiz olduklarında dinliyoruz. (Yazının başında parantez içinde “ve kadınlar” dediğimin farkındayım. Ursula’ya bakınca kendine bir tehdit görmemekten ötürü rahatlamaktan tutun da hemcinslerine kız kardeşlerim derken aslında hiç de düzgün niyetli bakmayan pek çok insanı sizin de tanıdığınıza eminim. Ancak bunlar üzerine yazmak bana düşmez güya. Fakat bu ehlileştirilmiş Ursula sevgisinin yalnızca erkeklere has bir durum olmadığını lakin çuvaldızı natürel ki kendimize uzunluklu boyunca batırdığımızın altını çizmiş olayım ben, kâfi.)

Evet, “Ursula”yı sevmek kolay. Lakin değerli olan onu nasıl sevdiğimiz. Onu bir “anne”, bir “ruhani rehber”, bir “bilge kadın” olarak sevdiğimizde esasen onun söylediklerini bastırıyoruz. Onun ihtilalini törpülüyoruz. Tüm bunları genelde bayan müelliflere yapıyoruz. Erkekler istedikleri üzere olabiliyor. Çeşit deniyorlar, deneme yazıyorlar, yok efendim birinci büyük romanlarına girişiyorlar. Onları cinselliklerinin geride yahut ileride kalmışlığına nazaran pahalandırmak üzere bir kederimiz yok.

Başka müellifler için de olmamalı. Hangi cinsiyetten olursa olsun. Zira, sonuçta, Le Guin o muazzam kitabında söylemiş söyleyeceğini, olabildiğince kısaca: “Kral gebeydi.” Ne kadar zararsız olabilir ki?