Biraz da başarısızlıkları konuşalım

“Hayatta kalma yanılgısı” (survivorship bias), sırf hayatta kalanlara yahut başarılı olanlara odaklanarak başarısızlıkları göz arkası etmemize neden olan bilişsel önyargı olarak tanımlanıyor. Muvaffakiyetin büyüsüne kapılmak yahut sırf sonuca ulaşanlar üzerinden kıymetlendirme yapmak, bu yaygın mantık kusurunu özetleyebilir. Lakin eksik datalar yanlış sonuçlara yol açabilir, korelasyonun nedensellikle karıştırılması da sizi yanlış inançlara sevk edebilir.

Matematikçi Abraham Wald (1902-1950) II. Dünya Savaşı yıllarında Columbia Üniversitesi İstatistik Araştırma Grubu’nun üyelerinden biriydi, matematik ve istatistik bilgilerini askeri sorunlara uyguluyordu. 1943’te, üslerine dönen B-29 bombardıman uçaklarının kayıplarının en aza indirilmesi için hangi kısımlarının zırhlarının güçlendirilmesi gerektiğine dair bir kıymetlendirme yapmakla görevlendirildi. Abraham Wald ve grubunun topladığı datalar bombardıman uçaklarının en çok hasar aldığı noktaları (kuyruk, gövde ve kanatlar) belirledi. Datalar ışığında mühendislerin aklına gelen tahlil kolaydı, zırh güçlendirme en çok isabet alan kısımlara uygulanacaktı. Lakin Wald bu fikre karşı çıktı, hasar alan kısımlar yerine uçakların isabet almayan kısımlarındaki zırhların güçlendirilmesi gerektiğini savundu. Böylelikle, (örneğin motorundan) hasar alıp düşen ve üslerine geri dönemeyen uçaklardan alınan değerli dataların göz gerisi edilmesinin önüne geçilmesini sağladı. Hayatta kalma yanılgısını tanımlayan bu fikir, muvaffakiyete odaklanarak başarısızlıkları görmemenin nasıl yanlış yönlendirici olabileceğini neredeyse kusursuz biçimde gösteriyor.

Günümüzün iş dünyası ve toplumsal medya bu mantık yanılgısının en fazla palazlandığı yerler olabilir. İstekli teşebbüsçü adayları Steve Jobs, Mark Zuckerberg yahut Elon Musk üzere “parlak” isimleri lisanından düşürmüyor, lakin onlar üzere “zengin ve başarılı” olabilmek uğruna yola çıkıp hüsrana uğrayan geniş kitleleri göz arkası ediyor. LinkedIn terfilerden ve meslek fırsatlarından geçilmiyor, Instagram’daki motivasyon hesapları başarısızlığı neredeyse imkansız kabul ediyor.

Biraz irtifa kaybedip gündelik hayata dönelim, herhalde etrafımızda şu türden sözleri duymayan yoktur: “Madem ekonomik kriz var, alışveriş merkezleri neden bu kadar kalabalık? Yazın tatil beldeleri nasıl bu türlü tıklım tıklım doluyor?” Nihayetinde, toplumsallaşmak için alışveriş merkezlerine mecbur olan yahut tatile çıkmayı aklından bile geçiremeyen çoğunluk bir türlü görülmüyor. Harvard Üniversitesi’nden ekonomist Sendhil Mullainathan ile Princeton Üniversitesi’nden davranış bilimci Eldar Shafir, 2013’te yazdıkları kitapta yoksulluğun insanları uzun vadedeki mükafatlar yerine kısa vadedeki mükafatları tercih etmeye nasıl yönlendirebileceğini detaylı olarak anlatıyorlar.

Toplumsal kültürümüz muvaffakiyetten da fazla gücü, gücün elde edilişinden bağımsız biçimde kutsayıp övmeyi tercih ediyor. Bu kültürel kodlar toplumsal bağlardan, sınıfsal çelişkilerden, devletin niteliğinden ve yurttaşa tutumundan bağımsız değil elbette.

Mesela, okulu terk ettiği ya da okuldan atıldığı halde başarılı olanlar vesilesiyle eğitim hayatından çekilmeyi muvaffakiyete giden yolmuş üzere sunanlar da var. Oysa okulu bıraktığı yahut okutulmadığı için hiç istemediği hayatlara sürüklenen geniş kitlelerden kimsenin haberi olmuyor. Amin Malouf, Ölümcül Kimlikler kitabında “Kabil’de kız doğmakla Oslo’da kız doğmak tıpkı manası taşımıyor, kadınlık birebir biçimde yaşanmıyor,” diyordu. Eğitim, fakir ailelerin çocukları (özellikle de kız çocukları) için ekonomik özgürlüğe kavuşmanın en değerli basamaklardan biri. Doğuştan gelen fırsat eşitsizliklerinin yarattığı daha büyük meseleleri görece azaltmanın tahminen de birinci adımı.

ABD’deki en başarılı iş insanlarının yaklaşık yüzde 95’inin üniversite mezunu olduğu herkesçe bilinirken bir elin parmaklarını geçmeyecek sayıda örneğe bakarak başarılı olmak için “üniversite mezunu olmaya muhtaçlık yok” diyemeyiz. Üstelik üniversite okumamaya övgüler dizebilen ve tezlerini mantıklı halde gerekçelendirebilen şahısların de Stanford yahut Harvard üzere üniversitelerden mezun olan şahıslar olması tesadüf değil. Ne hikmetse, en yeterli üniversitelerde okumaya hak kazananlar nihayetinde üniversitenin gereksizliğini savunabilme hamaseti gösterebiliyorlar.

Bazı beşerler daima daha çok çalışmak zorunda. Doğuştan gelen fırsat eşitsizlikleri, eğitim ve toplumsal hayat aracılığıyla daha da büyüyor. Çalışmadan esasen yolun sonunu görmek elbette mümkün değil ancak yıllarca idman yapan ve hayatını spora adayan insanların da hepsini olimpiyatlarda izleyemiyoruz mesela.

Medyaya yansıyan “başarı” örneklerini gördükçe herkesin çok çalışırsa bir gün orada olabileceği yanılsamasına kapılmaya eğilimliyiz. Bunda, toplumsal bir varlık olan insanı salt ferdi varlığa indirgeyen telaffuzların tesiri büyük: “Çalışırsan ve istersen başaramayacağın şey yok!” Halbuki dünya eşitliğin ve adaletin hakim olduğu bir yer değil. Bu nedenle ortada sırada gerçek “başarısızlık” öyküleri dinlemek gerçeklerle yüzleşmek ismine hepimize güzel gelebilir. Dahası, herkesin bu dünyada bir iz bırakma dileği olmayabilir, fakat bunu gülünç bulanların sayısı çok. Artık toplumsal norma dönüşmüş muvaffakiyetin dar kalıplarına hapsolmadan yaşamak isteyen beşerler var, daima olacaklar.

Toplumsal şartların belirlediği hayatımızı yeniden de “başarı” ve “başarısızlık” ekseninde ele almak istiyorsak, günün sonunda “ne kadar çabalasam da olmayabilir” demenin rahatlatıcılığını kabullenmek insanın kendine yapabileceği en büyük hoşluklardan olabilir. Yaşanması gereken bir hayatımız var, “daha uygunu mümkün mü?” diye sormak da hepimize manalı bir yol sunabilir.