2015 seçim sürecini hatırlayanlar, bu devrin sadece siyasal rekabetin değil tıpkı vakitte sevincin ve mizahın politik lisana dönüştüğü özel bir vakit dilimi olduğunu hatırlar. Selahattin Demirtaş’ın cumhurbaşkanlığı adaylığı sürecinde öğrenci meskenlerinde yemek yemesi, bağlama çalması ve gündelik hayatın içinden bir siyasal figür olarak görünürlük kazanması, periyodun seçim kampanyasına da alışılmışın dışında bir karakter kazandırmıştı. Propagandanın endişe, kutuplaşma ve tansiyon üzerinden değil, mizah, samimiyet ve kolektif sevinç üzerinden kurulması, bu dönemi Türkiye siyasi tarihi açısından özgün bir örnek haline getirmişti.
Söz konusu süreç, mevcut iktidarın sadece siyasal muhalefetle değil toplumsal dayanışma ve ortaklaşa üretilen sevinç biçimleriyle de karşı karşıya kaldığı bir periyot olarak kıymetlendirilebilir. Demirtaş etrafında şekillenen toplumsal takviye, sırf seçim kampanyasının başarısıyla değil, mizahın ve ironinin siyasal irtibatta üstlendiği fonksiyona de dikkat çekmişti. Bir yanda bağlama çalan Demirtaş karikatürleri deverana girerken, öteki yanda Meclis’te en ağır siyasal sıkıntılar dahi mizahın lisanıyla tartışılabilir hale gelmişti. Yoğun toplumsal ve siyasal krizlerin yaşandığı bu atmosferde, klâsik siyasal telaffuzun yetersiz kaldığı noktalarda Demirtaş’ın ironik anlatıları geniş kesitlerde karşılık bulmuş, bu anlatılar sadece eleştirel bir siyasal lisan üretmekle kalmamış, tıpkı vakitte toplumun ruhsal dayanıklılığını destekleyen sembolik bir fonksiyona de sahip olmuştu.
Benzer biçimde, çabucak hemen birebir devrin dikkat çeken siyasal figürlerinden biri de Sırrı Süreyya Önder olmuştu. Önder, kamuoyunda yoğun tansiyon yaratan siyasal sıkıntıları keskin zekası ve mizahi üslubuyla ele alarak, iktidarın siyasetlerini ironinin lisanıyla görünür kılmıştı. Bilhassa İdris Naim Şahin ile kamuoyuna yansıyan tartışmaları, vakitle geniş kitleler tarafından takip edilen mizahi müsabakalara dönüşmüş, bu telaffuz biçimi otoriter siyasal pratiklere yönelik tesirli bir tenkit alanı yaratmıştı. Mizahın sağladığı bu korunaklı tabir alanı, iktidarın direkt karşılık üretmesini güçleştirirken, Önder’in barış sürecinde kıymetli bir siyasal aktör olarak konumlanmasına da katkıda bulunmuştu.
Mizah siyasetçileri sebep rahatsız eder?
Mizah, psikolojide savunma sistemlerinden biri olarak değerlendirilmesinin ötesinde temsil edilemeyen ya da direkt söz edilmesi güç his ve fikirlerin görünür hale gelmesini sağlayan güçlü bir toplumsal araçtır. Gündelik ömürde lisana getirilmesi güç bahislerin tartışılmasına imkan tanıması bakımından değerli bir kamusal fonksiyona sahiptir. Bu sebeple siyasal iktidarların tarihî olarak karikatür mecmuaları, stand-up şovları yahut hiciv geleneğiyle yaşadıkları tansiyon tesadüf değildir. Mizah, eleştirdiği kişiyi ya da kurumu direkt amaç almak yerine ironik bir temsil alanı kurar, böylelikle söylenemeyeni dolaylı biçimde söz edebilir. Bu temsil biçiminin hudutlarının meçhullüğü, mizaha hem korunaklı hem de dönüştürücü bir güç kazandırır.
Yakın devirde Deniz Göktaş’ın Ölü Deniz isimli gösterisi etrafında ortaya çıkan tartışmalar da bu çerçevede kıymetlendirilebilir. Göktaş, politik açıdan hassas kabul edilen hususları mizah aracılığıyla ele alarak Türkiye’nin yakın tarihine ait birçok sıkıntıya ironik bir lisanla temas etti. Şovun dikkat alımlı yönü sadece bahadır mevzu tercihleri değildi, birebir vakitte mizahın toplumsal ümidi ve neşeyi tekrar örgütleyebilme kapasitesini görünür kılmasıydı. Gülmenin, baskı karşısında sırf kişisel bir rahatlama değil, kolektif bir direnme biçimi olabileceğini hatırlatması bakımından bu şov kıymetli bir toplumsal karşılık buldu.
Türkiye’nin 2015 sonrasında yaşadığı siyasal atmosfer dikkate alındığında, sırf siyasal itirazın değil ezilenlerin sevincinin de kontrol altına alınmaya çalışıldığı yönünde güçlü bir toplumsal algının oluştuğu söylenebilir. Bu bağlamda Göktaş’ın, kendi jenerasyonunun ve toplumsal pozisyonunun birden fazla vakit uzak durmayı tercih ettiği siyasal başlıkları mizah yoluyla ele alması dikkat cazibeli oldu. Dahası, bunun doğurabileceği sonuçların farkında olarak bu tavrı sürdürmesi, sadece sanatsal cüretin değil söz özgürlüğüne yönelik bir kamusal sorumluluğun da göstergesi olarak okunabilir.
Demirtaş, Önder ve Göktaş örnekleri, mizahın sadece güldüren anlatılardan ibaret olmadığını, tıpkı vakitte siyasal tenkit, toplumsal dayanışma ve ruhsal direnç üretme kapasitesine sahip güçlü bir kamusal pratik olduğunu gösteriyor. Sevinç, bu manada sadece kişisel bir his değil, otoriter baskı biçimlerine karşı geliştirilen kolektif bir varoluş stratejisi olarak da kıymetlendirilebilir. Tahminen de bu sebeple, sevinç kimi vakit siyasal iktidarlar açısından rahatsız edici bir güç haline gelir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, uygun ki varsınız.
