Bir ülkeyi tanımak istiyorsanız, insanların neye güldüğüne baktığınız kadar neye gülemediğine de bakın. Zira toplumun hudutlarını bazen yasalar değil, kahkahaları çizer. Kimi vakit alışılmış gazete haberlerinden daha fazla şey anlatır latifeler. Kimi vakit saatler süren bir siyasi konuşmanın yapamadığını, sahnede kurulmuş tek bir cümle yapar.
İnsan sırf “komik” olduğu için gülmez latifelere. Kendini tanıdığı, sahnede kendi hayatını gördüğü için güler. Çaresizliğini, öfkesini, utancını ve ümidini birebir anda duyumsar. Tahminen de bu yüzden otoriter idareler mizahla rahat bir ilgi kuramaz. Zira mizah otoritenin sevmediği şeyi yapar. Arayı kaldırır. Kürsüyle sokağı birebir hizaya getirir. Dokunulmaz görüneni sıradanlaştırır. Korkulanı konuşulur hale getirir. Bazen tek bir kahkaha kaygı nizamını çatırdatabilir.
Deniz Göktaş hakkında verilen tutuklama kararı, ister istemez bu soruları yine düşünmeye zorluyor hepimizi. Zira sorun bir komedyenin başına gelenlerden ibaret değil. Sorun, mizahın kamusal hayatımızdaki yeridir. Bir ülkede beşerler gülerken bile kendilerini tartmaya başlıyorsa, sorun sırf mizah değildir. Orada kelamın kendisi daralmaya başlamıştır.
Korku farklı şeydir. Bağırmaz, çabucak yasak koymaz. Evvel insanın içine yerleşir. Toplumsal medyada bir paylaşımı silerken, çoktan yazılmış bir cümleyi değiştirirken, “acaba bunu söylemesem mi?” diye düşünürken… İnsan fark etmeden kendi sesini kısmaya başlar. Herhalde sansürün en tesirli biçimi budur. Devletin değil, insanın kendisine uyguladığı sansür.
İyi bir roman bize yalnız olmadığımızı hatırlatır. Uygun bir sinema dünyaya öteki bir gözle bakmayı öğretir. Güzel bir tiyatro oyunu salondan çıktığımızda bizi tıpkı insan olarak bırakmaz. Düzgün bir stand-up ise bazen bütün bunları tek bir kahkahayla yapar. Kahkaha hiç de hafif değildir. Aksine bazen en ağır hakikati taşır. Zira mizahın yönü aşağıya değil, yukarıya dönüktür. Yeterli mizah güçsüzle değil, güç sahibiyle uğraşır. Bu yüzden rahatsız eder.
Bugün sorun sırf Deniz Göktaş değildir. Dün öteki bir isimdi, yarın öteki birileri olabilir. İsimler daima değişiyor lakin soru değişmiyor: Nasıl bir ülkede yaşamak istiyoruz? İnsanların konuşmadan evvel korktuğu bir ülkede mi? Yoksa konuşmanın, yazmanın, oynamanın, gülmenin hata üzere hissedilmediği bir ülkede mi?
Bu soru sırf hukukçuların yanıtlaması gereken bir soru değil. Bu sorunun karşılığı, toplumun birbirine nasıl baktığında zımnî. Bir sanatçı yalnız bırakıldığında, bir gazeteci susturulduğunda, bir öğrenci gözaltına alındığında, bir emekçi hakkını aradığı için cezalandırıldığında biz ne yapıyoruz? Sessiz mi kalıyoruz? Yoksa birbirimize şunu mu hatırlatıyoruz: “Yalnız değilsiniz.”
Belki de bugün en çok buna muhtaçlığımız var. Birbirimizi cesaretlendirmeye. Zira yürek de kaygı kadar bulaşıcıdır. Üstelik yürek birçok zaman büyük kahramanlıklar gerektirmez. Duyduğumuz bir cümleden, okuduğumuz bir yazıdan, hak ettiğimiz alkışlardan, yaslandığımız omuzlardan doğar. Bazen de yürek etmeye mecbur kalırız, hiç düşünmeden cüret ederiz.
Belki de bu yüzden, bir ülkenin kendi mizahıyla arbede etmesi hiçbir vakit sırf mizahla ilgili değildir. Zira problem sadece kahkaha değildir. Sıkıntı, insanların birbirine “yalnız değilsiniz” deme ihtimalidir. Tahminen de hiçbir iktidarın bütünüyle susturamayacağı yegâne gürültü budur: Yalnız değilsiniz.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, düzgün ki varsınız.
