Bugünü özgürleştirmek: Depresyonun siyaseti

“Yataktan çıkamıyorsan bir bankanın camına nasıl tuğla fırlatırsın?” Johanna Hedva’nın “Hasta Bayan Teorisi” başlıklı makalesinde geçen bu soru bir müddettir başımda dönüyor, aklımdan çıkaramıyorum. Niye? Zira çoğumuzun aşina olduğu bir duruma işaret ediyor: Ümitsizlik ve depresyon olarak nitelendirilen, gerçekten yataktan çıkamadığınız bir durum. Bu durumu, birden fazla vakit siyasi ve ekonomik şartlar da besliyor. Alışılmış ruhsal ve psikiyatrik telaffuzun tersine yataktan kalkamamanızın nedeni sıhhatsiz fikirleriniz, karamsar kanılara meyilli olmanız yahut bir biçimde mutsuzluğu tercih etmeniz değil: Ne yalnızca kimya yahut biyoloji sıkıntısı, ne akli dengesizlik, ne bahtsız genetik yatkınlık, ne de yalnızca düşük serotonin seviyesi… Birçok vakit içinde yaşadığınız dünyaya, nefret ettiğiniz yahut şimdi giriştiğiniz işe, bugünden geleceğinizi ipotek altına alan borçlara ya da gezegenin geleceğinin daha süratli ve daha fazla heba olmasına ait bir sorun.

Bu makale, bir teze ve kimi şahsî tecrübelere dayanan, depresyonun ve siyasetin yanı sıra politik iktisat ve günümüzün psikopatolojileri üzerine düşünme teşebbüsüdür. Bir olgu, bir sav ve bir davet üzerine yazılmıştır. Birinci olgu şudur: Danimarka Ruh Sıhhati Vakfı’nın belirttiği üzere, Danimarka’da giderek daha fazla beşere depresyon teşhisi konuyor. Nüfusun yüzde dört ila beşi depresyona giriyor, daha doğrusu bu türlü teşhis ediliyor. Ama Danimarka sıhhat yetkililerine nazaran 2011’de 450 binden fazla Danimarkalı antidepresan satın aldı, bu sayı son 10 yılda neredeyse iki katına çıktı. Bütün Batı dünyasında misal eğilimler görülüyor. ABD Ulusal Ruh Sıhhati Enstitüsü, yetişkin Amerikan nüfusunun yüzde 7,1’inin (17,3 milyon insanın) depresyondan muzdarip olduğunu varsayım ediyor. Bir öbür bilgi, depresyonun her beş Amerikalıdan birini etkilediğini gösteriyor.

Bu sayılar, Dünya Sıhhat Örgütü’nün depresyonu en yaygın zihinsel bozukluk olarak ve dünyada 350 milyon insanı etkileyerek maluliyetin ve intiharın en önemli sebebi olarak tanımasına yol açtı. Global SSRI (seçici serotonin gerialım inhibitörleri) antidepresan tüketiminin yıllık 14 milyar dolarlık satış oranıyla tavan yapmasına şaşırmamak gerek. Bu istatistiği sağlayan piyasa araştırma şirketi Allied Market Research ise “depresyona yol açanlar ortasında gen, gerilim ve beyin kimyası üzere birçok ögenin olabileceği” tarafında ziyadesiyle yetersiz bir açıklama sunuyor.

İddia: Depresyon, çağdaş bireyin yabancılaşmasını en şiddetli ve patolojik biçimiyle ortaya çıkarır. Bu nedenle, Thatcher’ın zafer edasıyla ilan ettiği üzere, psikopatolojinin nitekim alternatiflerin olmadığı, geleceğin birinci ve son sefer dondurulduğu kapitalist gerçekçilik dünyasıyla ilişkilendirilmesi gerekir. Böylelikle depresyonun somutlaştırdığı kriz, tarihî ve kapitalist bir gelecek krizinin belirtisi haline gelir. Raymond Williams’ın dediği üzere bir tıp his yapısıdır. Sonuç olarak depresyon meselesine yönelik rastgele bir tedavi kolektif ve politik bir biçim almalıdır, zihinsel hastalık sıkıntısını kişiselleştirmek yerine zihinsel hastalıkların kişiselleşmesini sorunsallaştırmaya başlamak mecburidir. Bu davet sola yöneliktir: Sol, sayılan özel nedenlerden ötürü, hastalıklar ve zihinsel bozukluklar sıkıntısını ciddiye almak zorundadır. Depresyonla (ve öteki psikopatoloji biçimleriyle) başa çıkmak sorunun sadece bir kesimi değil bugünü özgürleştirecek projenin gerçekleşme ihtimalinin bir şartıdır. Vitrinlere tuğla fırlatmak istiyorsak evvel yataktan çıkmamız gerekiyor.

Depresyondan muzdarip halde hayatına son veren Mark Fisher, hala depresyon sıkıntısına en fazla baş yormuş politik düşünür denebilir. Külliyatı da şahsî, toplumsal ve politik bir tecrübe olarak depresyon üzerine süregelen bir meditasyondur. 2009’da yayımlanan Kapitalist Gerçekçilik kitabında, depresyonu “kapitalizmin hem yegâne geçerli siyasi ve ekonomik sistem olduğu hem de ona dengeli bir alternatif hayal etmenin bile imkansız olduğu yaygın anlayış” diye tanımladığı kapitalist gerçeklikle ilişkilendirmişti. Depresyon, bu kitapta tıkanmış ve umutsuz tarihî durumumuzun belirtisi olan kapitalist gerçekliğin nasıl çalıştığına dair bir paradigmaya dönüşüyor. 2011’de yazdığı ve sonrasında K-Punk: Mark Fisher’ın Yayımlanmamış Toplu Yazıları (2004-2016) [K-Punk: The Collected and Unpublished Writings of Mark Fisher (2004-2016)] isimli kitapta yer alan “Stresin Özelleştirilmesi” (The Privatisation of Stress) makalesinde, Fisher ıstırap ile depresyon ortasındaki farklardan birini şöyle tanımlıyor: “Keder kendini olumsal ve süreksiz bir durum olarak algılarken, depresyon kendini gerekli ve bitmez tükenmez olarak sunar: Depresif dünyanın buzul yüzeyleri akla gelebilecek her ufka uzanır” ve depresyona dair bu spesifik özellik yüzünden “depresif kişinin beklentilerini kökten değiştirdiği görünen gerçekçilik” ile “kapitalist gerçekçilik” ortasında tuhaf bir rezonans ortaya çıkar. 2014’te yayımlanan “İşe Yaramaz” metninde Fisher, depresyonunun hiçbir işe yaramadığına dair derin ve inkar edilemez bir inancı da içerdiğini belirtiyor. Kendi yaşadığı zihinsel problemlere bağlı tecrübelerin özel yahut eşsiz olduğunu düşündüğü için değil, birçok depresyon biçiminin ferdi ve “psikolojik” olmasından çok politik olduğunun daha uygun anlaşılmasına ve ona nazaran gayret edilmesi gerektiğine dair savını desteklemek üzere yazdığını lisana getiriyor. Bu noktada depresyonun politik tarafına ulaşmanın değeri gözardı edilemez. Okuyucu metnimden sadece bir şeyi anlayacaksa, o da şu olsun: Depresyonun, kolektiften çok ferdî sorumluluklara, sermayeden fazla kimyaya odaklanan neoliberal ideolojiyi aştığı üzere rastgele bir teşhis havuzunu da aşan bir dizi nedeni ve somut bir bağlamı vardır.

Yine de depresyonun politik çerçevelerle anlaşılması depresyon sıkıntısının siyasi yollarla derhal çözülebileceği manasına gelmiyor. Eleştirel ve devrimci hasretlerimiz ne olursa olsun, depresyonda politik alana direkt aktarılamayacak ve aktarılmaması da gereken bir dehşet var. Depresyonda olan ya da bu sorunu yaşayanların yakınlarının da bildiği üzere, depresyon sözün tam manasıyla yeryüzündeki cehennemdir. Fizikî acı dayanılmaz hale gelir, vücudunuz uyuşur ve ağırlaşır, zihniniz çalışmaz, sıkışmışlık hissinden kaçamazsınız, yarışın gerisinde kalmışsınızdır, hayal edilebilecek her istikametiyle orada olan şimdiki vakitten (ki cehennemdir) kaçışınız yoktur. Bu semptomların yalnızca politik olduğunu söylemek yanılgı olur. Tıpkı biçimde, depresif gerçekçilik olarak bilinen şeyi romantikleştirmeye de katiyetle gerek yoktur, zira bu “gerçekçilik” sadece kapitalizmin gerçekçiliğiyle birlikte çalışır ve alternatiflerin olmadığı, mevcut durum hakkında hakikaten yapılacak hiçbir şeyin kalmadığı konusundaki kanıyı de besler. Bir başka sonucu da budur. DSÖ’nün yakın tarihte yayımlanan bir raporuna nazaran yılda 800 bine varan intihara bağlı ölümlerin en büyük nedenlerinden birinin depresyon olduğunu unutmayalım.

Burada dikkate alınması gereken üçüncü ve son şey, depresyon hakkında bir şeyler yazmanın hakikaten güç olması. Bununla yalnızca kendi depresyonunuzu yazmanın güç olmasını kastetmiyorum, tıpkı vakitte depresyonla ilgili bir konum ararken ya da kendi içinde büsbütün iç karartıcı olmayan bir depresyon söylemi geliştirirken çekilen o büyük ıstırap hakkında yazmak güç. Mark Fisher’ın trajik vefatından sonra daha da güç.

Depresyon hakkında birçok gerçeğimiz var, lakin gerçekler kendi ismine konuşmaz. Antidepresanların satışı tam olarak depresyon hadiselerine karşılık gelmez, zira SSRI’lar yalnızca depresyon tedavisinde kullanılmaz, birebir vakitte bir dizi diğer akıl hastalığını tedavi etmek için kullanılır. Teşhis koyma sıklığı kesinlikle depresyon teşhis sıklığını yansıtmaz, bu nedenle tanılardaki artış depresif insan sayısının çoğalmasına yahut ıstırap üzere yaygın, “normal” hisleri patolojikleştirmeye yönelik artan bir temayüle işaret edebilir, bunları da depresif bozukluk teşhis kriterlerine çevirebilir. (Bu eğilimin son örneği, yasın DSM ve ICD üzere teşhis kılavuzlarının yeni baskılarına dahil edilmesidir.) Ayrıyeten psikiyatrik teşhislerin nasıl bu kadar rahat konduğunu da merak etmemiz gerekiyor. Zira depresyonun teşhisinde rahatlık var. Demek bu yüzden bu kadar berbat hissediyormuşum! Depresyon! Beyindeki kimyasal dengesizlik! Böylelikle teşhis anlamsız gelen acıya anlık da olsa mana kazandırır. Acı, bir isim ve bir neden kazanır: Serotonin eksikliği. Lakin bu nedenin teşhis sisteminde (ve bir bütün olarak kapitalist dünyada) teşhis edilmemiş ve hesaba katılmamış nedenleri vardır.

Mark Fisher’ın Kapitalist Gerçekçilik’te yazdığı üzere:

“Söylemeye bile gerek yok ki tüm ruhsal hastalıklar nörolojik temellidir, fakat bu, hastalıkların nedeni konusunda hiçbir açıklama getirmez. Örneğin, depresyonun düşük serotonin seviyeleriyle ortaya çıktığı doğruysa, tekrar de neden makul bireylerin düşük serotonin seviyelerine sahip olduğu, hâlâ açıklanması gereken bir konu olarak kalmakta. Bu, toplumsal ve siyasal bir açıklama gerektiriyor ve sol hâlâ kapitalist gerçekçiliğe meydan okumak istiyorsa, ruhsal hastalığını tekrar politize etmek acil bir ödev olarak önünde duruyor.” (Kapitalist Gerçekçilik, s. 49, Çeviren: Gül Çağalı Güven)

Depresyonun nedenselliği konusuna değinmeden evvel depresyonu çevreleyen ahlaki boyutu anlatmam gerekli. Örneğin, Leo Gura isimli bir adamın çektiği bir ferdî gelişim görüntüsünü ele alalım. Leo Gura, Twitter profiline nazaran, insanların “harika hayatlar tasarlamasına” yardımcı olan bir profesyonel ferdî gelişim bağımlısı, ömür koçu, vlogger, teşebbüsçü ve konuşmacı.

Actualized.org sitesinin top sakallı ve kel sahibi Gura, görüntüye (kaşlarını kaldırarak ve elleriyle parantez işareti yaparak) “Neden depresyondayım/depresyondasın?” sorusunu yanıtlayacağını söyleyerek başlıyor. Yanıt kolay, depresyondasın zira psikolojin berbat.

Claire Fontaine isimli sanatçı çiftin “İsimsiz: Psikolojin Neden Berbat?” [Untitled: Why YourPsychology Sucks?] başlıklı görüntüsünde, siyahi bir bayan oyuncu Gura’nın konuşmasını neredeyse sözü sözüne icra ederek, bu neoliberal şahsî gelişim sanayisinin depresyonu nasıl ideolojik bir biçimde kişiselleştirdiğine ve bundan bireyin kendisini sorumlu tuttuğuna dair iğneleyici ve komik bir tenkit getirdiğini de hatırlatayım. Claire Fontaine, en istikrarlı ve kararlı bir biçimde depresyon sorunu hakkında çalışan sanatkarlardan. İşlerinde depresyon her vakit politik, kapitalist borç ve finansal spekülasyon iktisadı içerisindeki toplumsal çatışmalara dayanan gerçek temelleriyle anlaşılması gerekiyor.

Esas görüntüye dönecek olursak, Gura’nın giriş cümlelerinin akabinde sonra birtakım kalıplar ve anahtar sözler ekrana geliyor. Sırayla yazmak gerekirse: Muvaffakiyet, memnunluk, kendini gerçekleştirmek, hayat emeli, motivasyon, üretkenlik, performansının doruğu, yaratıcılık, finansal özgürlük, duygusal zekâ, müspet psikoloji, şuur, performansının doruğu (performansta tepede olmak çok kıymetli olacak ki tekrar ediliyor), şahsî güç, bilgelik. Sonra da Gura izleyenleri şoke edecek bildirisini aktarıyor: “Mesele şu: Lafımı sakınmayacağım. Depresif hissetmenizin sebebi psikolojinizin berbat olması. Evet, boktan bir psikolojiniz var. Sizi suçlamıyorum. Size gerçeği söylüyorum.” Gura, “klinik olarak depresyonda” oldukları için depresyonda olma “meşruiyetine” sahip insanlardan bahsetmediğine açıklık getirerek devam ediyor. Geri kalanımızdan, depresyon tanısı alan çoğunluktan bahsediyor. Yani suçlamadığını söylediği, lakin aslında suçladığı insanlardan. Bu görüntü 20 dakikadan uzun sürüyor, bir noktada Leo Gura cesurca ve açık yüreklilikle ilan ediyor: “Depresyonuna sen sebep oluyorsun!” Akli ve sinirsel mekanizmanda yanlış bir şeyler var. Psikolojin “bok gibi”. Kurban olmaktan vazgeç ve psikolojinin sahibi ol! Performansını tepeye taşı!

Bu görüntüye gülmek ve görüntünün mantığıyla dalga geçmek kolay lakin (bazen daha usturuplu yollarla söz ediliyor olsa da) dünyada baskın olan mantık bu, hakikaten de tesirli. Bu mantık şöyle işliyor: Beşerler kendi gerçekliklerini kendileri yaratırlar. Sadece fikirle bir şeyleri değiştirebiliriz. Yani kendi yazgısını kendin yaratırsın, harici şartlar yahut mazeretler diye bir şey yoktur.

Soylu Danimarkalı sosyolog Emilia van Hauen de web sitesinin ana sayfasında tıpkı şeyi söylüyor: “Mutluluk bir seçimdir, sizin seçiminiz.” Danimarkalı öteki bir terapist Eva Christensen de ona eşlik ediyor (çeviri yeniden bana ait):

“Mutluluk şahsî bir sorumluluktur. Memnunluk başkalarından almayı umacağınız bir şey değildir. Kendisini mutluluğa ulaştıracak bir anahtar herkeste vardır, hasebiyle bu anahtarı gerçek kilitle buluşturma sorumluluğu da. Memnunluk içeriden yaratılır. Öbür insanların bizi memnun etme sorumluluğu yoktur. Bu sorumluluk bize aittir. Başka insanları değiştiremeyiz, sırf kendimizi değiştirebiliriz.”

Birey kendi mutluluğundan sorumluysa, tıpkı vakitte kendi mutsuzluğundan da sorumludur. Şayet anahtar avuçlarımızın içindeyse hepimiz neredeyse her şeyden sorumluyuz. Muvaffakiyet ya da başarısızlık, sıhhat ya da hastalık yalnızca subjektif bir irade gücü, ömür biçimi yahut seçimlerimizle ilgilidir. Başka insanları yahut dünyayı değiştiremeyeceksek kendimizi değiştirmeliyiz. Yapının ve sistemin değişimi, kişisel değişim ve özün değişimine tercih edildi. Her sorun özünde toplumsal, politik ya da ekonomik olduğu halde kişiselleştirildi, neredeyse mücrimleştirildi, birey kendi mutsuzluğundan sorumlu tutularak mutsuz olduğu, âlâ ve üretken bir vatandaş olmadığı, yatağından çıkıp işe gelemediği için hatalı hissettiriliyor ve bir başına acı çekiyor.

Pozitif psikoloji ve mecbur kılınan memnunluk halinin beraberinde getirdiği ferdileştirme ve sorumlu tutma süreçleri el ele gidiyor. Mark Fisher bu mantığa (ya da ideoloji mi demeli?) katılıyordu. Depresyondaki beşerler depresyonun büsbütün kendi kabahatleri olduğuna inanıyorlar. Mark Fisher’ın “İşe Yaramaz” makalesinde Thatcher’ın tezlerine referans verdiği üzere: “Bireyler her durumda olmadıklarına inandırıldıkları toplumsal yapılardan çok kendilerini suçlayacaklar.” Bu noktada depresyon daha genel bir sorunu besliyor: Leo Gura’nın şahsî gelişim görüntüsündeki üzere otonom, kendi kendine karar veren, yarış halindeki bir birey ile bir arada oluşan bir kapitalist öznellik anlatısı. Görüntüde izleyici, yani siz, depresyonunuzun sebebi, yani devasısınız. Görüntünün size öğretmek istediği psikolojinizi “nasıl eğiteceğiniz” ve sonuç olarak “tamamıyla bir memnunluk ve memnuniyet safhasına” nasıl geçeceğiniz. Bu ileti ahlaki. Keyifli olmamak ahlaksız bir şey. Mutsuz olacak ya da depresyona girecek kadar ahlaksız ve berbat bir insansanız suçlanacak kişi yalnızca ve yalnızca sizsiniz. Bu, günümüz kapitalizminin suçlama kültüdür. Depresyonunuza siz sebep oluyorsunuz, deliller aksini gösterse bile.

Başka bir deyişle, kapitalizm depresyonda olan insanlara iki kat daha fazla ziyan veriyor. Evvel depresyon durumuna neden oluyor, sonra da depresyonun gelişmesine katkıda bulunuyor. Akabinde hastalığın bütün nedenselliğini silip kişiselleştirerek depresyon problemini şahsî bir sorun haline getiriyor. Birtakım durumlarda depresyonda olmak sizin hatanız. Şayet daha güzel, daha faal bir ömür sürebilseniz, öteki seçimler yapıp daha olumlu bir akıl yapısına sahip olsaydınız depresyonda olmayacaktınız. Bu müzik dünyanın her türlü yerinde psikologlar, koçlar, terapistler tarafından söyleniyor. Memnunluk senin seçimin, senin sorumluluğun. Tıpkı halde mutsuzluk ve depresyon da. Kapitalizm bizi makus hissettiriyor, sonra da yaramıza tuz basıp, makûs hissettiğimiz için berbat hissetmemize neden oluyor.

Kendi depresyon deneyimimden (bunun hakikaten “benim” olmaması bir yana) yola çıkarak ve bu husus üzerine bir tez yazmış biri olarak söyleyebilirim ki öbür türlü depresyon tahlillerine ve ayrıyeten diğer bir tedaviye gereksinimimiz olduğu elbet. Depresyonun şahsileştirilmesi, depresyonun politikleştirilmesiyle yanıtlanmalı. Tahlil ve toplumsal nedensellik düzleminde, depresyon olgusu emek, işgücü ve işsizlikle ilişkilendirilmedi. Zira istatistikler işsiz insanların depresyona girmeye, işi olanlardan (işlerinden ne kadar nefret ettiklerine bakılmaksızın) daha yatkın olduğunu gösteriyor. Bu bizim acımasız, neoliberal rekabet kültürümüzle (Açlık Oyunları başlasın! Baht sonsuza dek sizinle olsun!) ve buna eşlik eden memnunluk ideolojisiyle kontaklı olmalı. Bu ideoloji, birbirimizle hengame ederken, ay sonunu getirmek ve öbür bir gün geçirmek için savaşırken, hatta bilhassa bunları yaparken durmaksızın gülmeye ve memnun olmaya zorlar.

Dahası depresyon eğitim alanıyla da ilişkilendirilmeli, çalıştığım ve eğitim verdiğim Kopenhag Üniversitesi’ndeki çok sayıda öğrencinin sayısız zihinsel hastalıkla çaba ettiği açık. Bunun Danimarka’da olduğu üzere öğrencilerin fiyatsız eğitimden yararlanmadığı ve çok daha derin bir borç sarmalına sürüklendiği Birleşik Krallık’ta ve Amerika Birleşik Devletleri’nde nasıl olduğunu hayal bile edemiyorum. Nereye bakarsak bakalım, öğrenciler depresif, kaygılı, gerilimli ve tükenmiş halde.

Ekonomik krizin akabinde çok sayıda çalışma, borcun psikopatolojik sonuçlarını inceledi. 2012’de ekonomist John Gathergood insanların borç denizinde yüzdüğü ve depresyon dahil olmak üzere çeşitli zihinsel sorunlar sergilediğini gösteren bir çalışma yayımladı. Eldeki datalara nazaran, o denli görünüyor ki borçlu olmak yalnızca depresyon değil ayrıyeten intihar eğiliminde de artışa yol açabiliyor ve bu risk hakikaten artıyor da. Öteki bir çalışmada “sosyodemografik, ekonomik, toplumsal ve hayat usulü faktörlerini denetim ettikten sonra, borçlu olanların intiharı düşünme mümkünlüğünün iki kat daha fazla” olduğu gösterildi. Ekonomik Vücut: Kemer Sıkma Siyasetleri Neden Öldürür? [The Body Economic: Why Austerity Kills] kitabında, David Stuckler ve Sanjay Basu epidemiyolojik bir araştırma yürüttü. Bu araştırma, kemer sıkma siyasetlerinin (durgunluktan ziyade) kamunun ve özelin sıhhat durumu için feci sonuçları olduğunu gösteriyor. Kitaplarının belli bir noktasında, Stuckler ve Basu 50 yaş üstü Amerikalılarla ilgili belli bir çalışmaya atıfta bulunuyorlar, bu çalışmada “2006-2008 ortasında konut kredisi ödemelerine yetişemeyen insanların depresif semptomlar geliştirme mümkünlüğünün 9 kat daha fazla olduğu” söyleniyor. Araştırmanın kasvetli sonucu şu: Kemer sıkma sırf yaralamıyor birebir vakitte öldürüyor. Tıpkı 4 Nisan 2012’de Yunan Dimitris Christoulas’ın trajik hadisesinde olduğu üzere, Yunan parlamentosu önünde silahı başına dayadı, “Ben intihar etmiyorum. Onlar beni öldürüyor,” dedi. Sonra da tetiği çekti.

Bu şartlar ve onların nedensel ilişkileri gerçek. Açıkçası, kelam konusu nedenler çok fazla ve hayli karmaşık. Lakin depresyonun semptomları tıpkı vakitte diğer bir şeyin de semptomları. Gerçek şu ki, borç iktisadı kendi geleceklerini rehin vermek zorunda kaldıkları için borçlu insanlarda ve öğrencilerde büyük gerilime sebep oluyor. Lakin psikiyatrik ve kamusal telaffuz, depresyonu bağlamdan mahrum şahsî bir sorun olarak ele alma konusunda kararlı. Bu, hiçbir yerde teşhis kılavuzlarındaki telaffuzlardan daha bariz değil, giderek artan biçimde kamuoyuna hakim olan bu telaffuz akıl hastalığının sadece semptomlar açısından ele alarak acı çeken kişinin tarihi, toplumsal ve ekonomik bağlamını büsbütün görmezden geliyor. Öyleyse şimdinin solcu bir tahlili için kıymetli bir misyon sadece bağlamda ısrar etmek değil, tahminen de en kıymetlisi Hedva ile birlikte “bizi hasta eden ve hasta tutanın dünyanın kendisi olduğu” konusunda ısrar etmektir. Soyut bir mantıkta dünya değil, içinde yaşadığımız ve yolumuza devam ettiğimiz somut kapitalist dünya kelam konusu olan. Çoğumuzun yatakta kalıp, kalkamamamızın nedeni budur. Ya da kuir teorisyen Ann Cvetkovich’in Depresyon: Kamusal Bir Duygu [Depression: A Public Feeling] kitabında savunduğu üzere:

“Depresyon salgını (hem açıkça semptomatik hem de üstü kapalı olanlar) gündelik duygusal tecrübede devam eden bir tesire sahip olan, uzun erimli bir şiddet tarihiyle ilişkilendirilebilir. […] Mesken içi alanda depresyon diye isimlendirilen, bu toplumsal problemlerin tesirli bir kaydıdır. Genelde insanları sessiz, yorgun ve mutsuzluklarının kaynağını (düşük düzeyli bir kronik yas durumunda – ya da şayet varsa diğer çeşitten bir depresyonda-) sahiden fark edemeyecekleri kadar uyuşuk fiyat.”

Depresyonun tarihi çağdaş kapitalist dünyamızın tarihidir, ayrıyeten Cvetkovich’in söz ettiği üzere şiddetin tarihi: Beyaz olmayanların, LGBT’lerin yahut sığınmacıların her gün maruz kaldığı hem fizikî hem ruhsal şiddetin. Bilgiler tekrar bu noktada çok güçlü lakin Sophie Lewis’in Taşıyıcı Annelik, Şimdi [Full Surrogacy Now] isimli kitabından alıntıyla “doğum sonrası depresyonu gelişen düşük gelirli, beyaz olmayan annelerin yüzde 38”inden bahsetmek kâfi: Geçen sene LGBT topluluğun yarısı depresyondan mustaripti, hapishane gibisi bir kamp olan Sjælsmark Udrejsecenter’da bulunan ve Danimarka’da sığınma talebi reddedilen çocukların yüzde 61’i psikiyatrik teşhis kriterlerini karşılıyor. Ne yazık ki, tehlikede olan tek şey akıl sıhhati sorunu olmasa da birçok örnekte depresyon böylesi şiddet ve savunmasızlığın izini taşıyor.

*****

Bu noktaya kadar şimdi iklim krizinden bahsetmedim fakat şimdiye kadar söylenenlerin ışığında, ekoloji ve ruh sıhhatinin yakın bir bağ içinde olduğunu söylemek abartı olmaz. Bu malzeme gerçekliği ihmal etmek değil, yalnızca ekolojik kayıpların ve ısınan bir kürenin derin psişik tesirlerine işaret etmektir. Tekrar, bazen lanetli kuşak olarak da isimlendirilen bugünün genç jenerasyonundan bahsetmeye kıymet (Phil Neel, muazzam kitabı Hinterland’da bu kuşak için “geleceği olmayanların büyük geçit törenindeki birinci nesil” diyor). Onlar yarının büyük ihtimalle bugünden daha makus olacağı, hiçbir alternatifin ve geleceğin biraz bile olmadığı, zira iklim krizinin bu gelecekleri tam manasıyla yok ettiği bir dünyada yaşıyorlar. Kim onları depresyona girdikleri için suçlayabilir ki?

Tüm bunlar, mevcut (sosyal, politik, ekonomik, ekolojik) krizin, tıpkı vakitte bir ruh sıhhati krizi olduğunu söylemek için lisana getirildi. Kapitalizmin devridaimi ve kaynakları tüketmesi birebir vakitte zihinsel kaynakları tüketmesiyle de ilgili. Depresyonun ikili manasının da önereceği üzere, ekonomik ve ruhsal olanın birbirinden ayırt edilemez hale geldiği görülüyor. Doğal olarak hepimiz tıpkı gemide ya da tıpkı yatakta değiliz. Hepimiz depresyonda değiliz (ve bunu tıpkı biçimde ya da birebir nedenlerle yaşayanlarımız da). Eşit derecede boka batmış değiliz. Toplumun kimi katmanları oburlarının yapamadığı biçimde geleceğe erişime sahip, kimileri yükü başkalarından daha fazla taşır ve kimileri başkalarından daha erken ölür. Yunanistan’da Euro krizi esnasındaki beşerler ya da ABD yüksek eğitim sistemindeki beşerler birebir üslupta borçlu ya da depresyonda değiller. Üstte da gösterildiği üzere şiddet ve toplumsal acı, sınıf, cinsiyet ve ırk eksenleri ortasında farklı bir formda dağılmıştır, Kopenhag vatandaşları, Chittagong’dakiler kadar yıkıcı tartısını hissetmediği sürece iklim krizi için de bu türlü.

Hastalık, ruh sıhhati ve depresyon siyasetinde ısrarcı olmak için, böylesi lokal ve global farklılıkları akılda tutmak hayati değer taşıyor. Fakat bu toplumsal ıstırap rekabetine yol açmamalı. Rekabet, tam olarak kapitalizmin ilgili olduğu ve tıpkı vakitte hem kendi ıstıraplarımızla hem de birbirimizin ıstırap çeken benlikleriyle savaşırken yalnız olmamız için ağırlaştırmaya çalıştığı şeydir. Lakin bu bir kapitalizmin tenkidinin, öbür mental hastalıkların yanı sıra depresyonun bağlamsallaştırılmış psikopatolojisini de hesaba katmamız gerektiğinin kabulüne yol açmalı. Üstelik bu bize ne yapılması gerektiğine, yataktan nasıl kalkacağımıza (ve tahminen yataktan neden kalkmayı istediğimize bile) dair mümkün bir tedavi hakkında fikir veriyor.

*****

Dikkat edilmesi gereken birinci şey, depresyonun (ve bağlamının) hakikat teşhis edilmesinin kendi başına kâfi olmadığı. Bununla birlikte, teşhisin kesinlikle tedaviyi gerektirmediği yaygın bir kanı. Zira neyin yanlış gittiğini bilmemiz onunla başa çıkabileceğimiz manasına gelmiyor. Tersine, depresyonun en önemli semptomlarından birisi yapmanız gereken şeyin tam olarak, en azından yalnız ve kendi başınıza yapamayacağınız şey olması. Ya da Ann Cvetkovich’in yalın kelamlarıyla: “Sorunun kapitalizm (ya da sömürgecilik yahut ırkçılık) olduğunu söylemek sabahları yataktan kalkmama yardımcı olmuyor.” Ayrıyeten, özel mülkiyetin ortadan kaldırılması ya da özel borçların global ve mutlak iptalinin gerçekleşmesinin depresif insanların ıstırabını güya bir sihirle değnekle tek vuruşta dindireceğine inanmak için bir sebep yok. Lakin, bir spekülasyon hareketiyle daha güzel bir dünya ve gerçek memnunluk sağlayan ihtilalin, var olan en düzgün antidepresan olduğunu söylemeye can atıyorum. Lakin heyhat! İhtilal yapmak için yataktan çıkmamız gerekiyor. Depresyonun gerçek bir diyalektik catch-22’si[i].

O halde depresyon siyasetiyle ilgili acıyı kolektifleştirmek, suçlamayı dışsallaştırmak ve tedaviyi komünleştirmek tahminen de başlamak için güzel bir nokta. Bu noktada sorumluluk sorunu tüm gücüyle geri dönüyor. Depresif bireyin neoliberal sorumluluğu reddedilmeli ve bu kolektif bir sorumluluk fikriyle ikame edilmeli. Birebir şey her türlü düzgünleştirici proje için de geçerli, İtalyan düşünür Franco “Bifo” Berardi (kuşkusuz klinik söz dağarcığında mutlaklık kelam konusu olduğunda, biraz gevşek ve dikkatsiz olan) “gelecek günlerde siyaset ve terapi bir ve tıpkı şey olacak,” derken haklı olabilir. Datalı sisteme tepkisel itaat olarak değil, direniş olarak terapi. Ferdî değil, kolektif bir proje olarak terapi. Yabancılaşmanın üstesinden gelen terapi.

Böylesi kolektif ve özgürleştirici bir “terapi” neye benzeyebilir? Audle Lorde ve Claire Fontaine’den şiddetli bir depresyon geçiren ve birkaç ay hastanede yattıktan sonra yakın vakitte “Kendi Kendine Tedavi Hastanesi” projesini başlatan Danimarkalı sanatçı ve aktivist Jakobsen’e kadar, bakım, öz-bakım ve kolektif bakıma dair üretilmiş feminist ve sanatsal projelerin bir arşivine sahibiz. Bu arşivi harekete geçirecek ve onu kurumsal psikiyatri, neoliberal terapi ve kapitalist kâr arayışından ayıracak bir lisana gereksinimimiz var. Bu hastaneyi, kliniği, aileyi, devleti, sigorta şirketini ve sermayeyi aşan bir bakım (ilk etapta kişinin bu kurumlara erişimi olmasa bile). Politikleştirilmiş bir ruhsal hastalık anlayışına dayanan, metalaştırılmanın ve kapitalist biçimin ötesine geçen bir bakımdır. Vücutlar birbirinin bakımını üstlendiğinde, sorumluluk yine dağıtıldığında, ferdi çöküşler kolektif yakınlıklara dönüşür. Gelecek de komünist, paylaşımcı ve sürdürülebilir bir gelecek ismine yine inşa edilebilir.

Şair Wendy Trevino’nun yazdığı üzere:

Bu dünyada kişisel olarak kazanıp,
Öteki bir dünya yaratamayız
Birlikte

Bu, ahengi ve statükoyu güçlendirmeden depresyon için “tedavi” hayal etmenin bir yolu olabilir. Kesin olan şey şu ki ismine layık rastgele bir sol siyaset sorun kapitalizmdir (kesinlikle o denli olsa bile) demenin ötesine geçmeli ve sabahları nasıl kalkılacağı sorunuyla yüzleşmelidir. Bu sorun devrimci olduğu kadar pratiktir de. Doğal ki bazen yataktan kalkmamak tek başına devrimci bir aksiyon olabilir, bir çeşit grev, tükenmişliğin özetlenmesi ve giderek artan formda empatik ve olumlu “evet, yapabilirim”in etrafında dönen dünyada negatif bir “hayır, yapamam”ın tabiri olabilir. Yüreklendirici bir işaret olarak, Mark Fisher’ın göremediği, kapitalist gerçekliğin yapısındaki çatlakların varlığına, yataktan kalkmanın yeni yollarını bulan insanların olduğuna değinip geçeceğim.

Mesele elbette depresyonun başlamasına asıl sebep olan işe geri dönebilmek için depresyondan çıkmak değil, daha çok bizi hasta eden maddi şartları, insanların hayatlarını mahveden kapitalist sistemi ve öldürücü eşitsizlikleri yok etmek olmalı. Yani, öteki bir dünyayı birlikte yaratmak. Ancak bunu yapmak, bunun mümkün olmasını sağlayan yere ulaşmak için hastalar ortasında rekabetten fazla insanları daha az yalnız ve hastalıklarından ahlaki olarak daha az sorumlu hissettirecek bakım ittifakları gerekli. Beşerler lakin ittifak halindeyken ayağa kalkıp birtakım tuğlaları fırlatabilirler.

[i] “Catch 22”, çelişkili kurallar ve kısıtlamalar yüzünden kişinin firar edemediği paradoksal durumdur. Birinci sefer Joseph Heller tarafından II. Dünya Savaşı’ndaki askerleri husus alan birebir isimli romanında kullanılmıştır.

---

*Bu yazı, Mikkel Krause Frantzen’in Los Angeles Review of Books’ta yayımlanan bu makalesi, Ayşe Irmak Şen, Enes Köse ve Moon tarafından Türkçeye çevrilmiş, birinci versiyonu Umut-Sen web sitesinde yayımlanmıştır.