Sevinç dolu bir müsriflik: Kripto sanat

Açıklama gerektirmeyecek kadar net olduğunu düşündüğüm bir sıkıntıya dair yazı yazmak zorunda kaldığım için çok öfkeliyim, tekrar de buyursunlar: “Kripto sanatın etrafla ilgili meseleleri yakında çözülecek, değil mi?” diye soranlara bu yazıyı gönderebilirsiniz.

Tabii bu “çevreyle ilgili sorunların”, hatta kripto sanatın ne olduğunu bilmiyor olabilirsiniz.

Kripto sanat (piyasada para pahası olan) “jetona” bağlanmış, blokzincirinde depolanan (içinde – ekseriyetle – bir görselin ya da bir görsele/dosyaya, o belgenin yaratıcısına, vakit damgalarına, onunla ilintili kontratlara ya da metinlere ve parçayı satın alan şahsa erişilebilecek bir ilişkinin bulunduğu) bir metaveri kesimi.

Tekil bir kripto sanat kesimine ise NFT [Non-fungible token – değiştirilemez jeton] deniyor. NFT’lerin her birini başlı başına makul bir kıymete sahip, lakin bir kavram olarak NFT’lerin, Etherium ağının ve kripto paraların piyasa kıymetinden etkilenen birer fotoğraflı oyun kartı ya da koleksiyon öğesi üzere düşünebilirsiniz. Plastik peletlerle doldurulmuş oyuncakların peletsizi üzere.

Kripto sanat, 6 yıllık bir kripto para olan ve (bu yazının yazıldığı 2 Mart 2021, 14.00 itibarıyla) 1 ETH = 1476,21 ABD dolarından süreç gören Ethereum ile alınıp satılıyor (değeri de bu türlü hesaplanıyor).

Bugüne dek kripto sanatın çevresel maliyetinden bahseden sanatkarlar oldu. Sayılar değişebiliyor, fakat blokzincirinde sanat yapıtı üretmek için harcanan güç ölçüsü, sıradan bir AB ya da ABD vatandaşının bir haftada, ayda, yılda (hatta nadiren de olsa kimi vakit on yılda) tükettiğine denk düşebiliyor. Tekil NFT’lerin harcadığı enerjiyi ve emisyonlarını buradan inceleyebilirsiniz.

Eşi gibisi görülmemiş seviyede yükselen hava sıcaklıkları, deniz düzeyleri, buzulların erimesi, kuşağı tükenen tipler, sayısız hava olayı ve iklime bağlı yıkımın öbür pek çok işareti kelam konusuyken bu cins sevinç dolu bir müsrifliğin insanlığa karşı işlenmiş bir kabahat olduğunu söylersek abartmış olmayız.

“Sanat piyasasını harikulâde ölçülerde yakılan güçle yürütmenin” berbat bir şey olduğuna itiraz eden pek kimse yok, ancak NFT’lerin bu probleme ne derece katkıda bulunduğuna dair farklı görüşler mevcut.

NFT pazarlarından (eh, burada ufak bir menfaat çatışmasından da kelam edebiliriz herhalde) Superrare’in yakın vakitte yayımladığı bir makale size Ethereum’un karbon salımlarının hacimle değil fiyatla ilgili olduğunu hatırlatmayı hedefliyor. Makaledeki bir benzetmeye başvurmak gerekirse, Ethereum ağını bir tren üzere düşünebilirsiniz, koltukları (NFT’ler) dolu olsa da olmasa da hareket edecek. Olağan burada benzetmenin devamındaki kısmı gizliyorlar, dolu bir trenin koltukları daha değerli, yani Ethereum tüm ağın daha fazla karbon salımı üretmesine neden oluyor.

“Tamam, birtakım makûs yanları olabilir,” konusunda herkesin hemfikir olması bir yana, birinin size bu makaleyi yollamasının nedeni aşağıdaki sorulardan birini sormanız olabilir.

• Yalnız etrafla ilgili sıkıntıları kripto sanat aracılığıyla çözebiliriz, değil mi?
• Kripto sanatın başka yanları yararlıysa, sadece güç maliyeti yüzünden ondan vazgeçmeye kıymet mi?
• Kripto sanatın etrafa ziyanı fuarlar ve fizikî eserlerden daha mı fazla?
• Kripto sanat pazarı için alternatifler yahut yeşil güç kullanabilir miyiz?
• Bağımsız sanatkarların kendi yapıtlarını satacak güce sahip olması güzel değil mi?

Belki buna misal öteki sorularınız da vardır. Bu yazı bunların hakikat sorular olmadığını açıklamayı hedefliyor. Lakin evvel aşağıdaki soruları yanıtlayalım.

Kripto sanat neden bu kadar güç harcıyor?

Kripto sanatın güç maliyeti, Ethereum blokzincirinde “üretilebilecek” yahut güç tüketimine bağlı bir para ünitesiyle alınıp satılan diğer rastgele bir şeyden fazla değil.

Neden bu türlü? Zira büyük kripto paralar (özellikle de Bitcoin ve NFT’lerin alınıp satıldığı Ethereum) piyasa bedellerini belirlemek için “emek ispatı” denen bir protokol kullanıyorlar.

Emek ispatı temelde bilgisayar ortamındaki bir eforun “ispatlayıcı” (görevi yerine getiren sistem) tarafından sarf edildiğinden emin olmanın yollarından biri. Bu fikir, birinci olarak 1993’te, istenmeyen mesajlar ve bot’lardan kurtulmak için ortaya atılmıştı. Emek ispatı kullanıcıların fark edeceği bir şey değildi, fakat hizmeti engelleme atakları için gerekli binlerce talebin gerçeğe dönüşmesini zorlaştırıyordu. Bilgisayarınız için tasarlanmış bir bulmacaya benziyordu.

2009’dan itibaren emek ispatı (herkese açık bir hesap defteri olarak tanımlayabileceğimiz bir teknoloji olan blokzinciriyle birlikte) çok farklı bir hedefle, Bitcoin ismi verilen dijital para ünitesini üretmek için kullanılmaya başladı. Bu fazla kolay bir açıklama olsa da bitcoin üretmek için “madenciler” özelleştirilmiş bilgisayarlarından bu emek ispatı bulmacalarını tamamlamalarını istiyor, bir yandan da blokzincirinde bloklarını onaylatmak için birbirleriyle yarışıyorlar. Bulmaca çözülürse (bu da nadiren oluyor), madenci yeni bir kripto para elde ediyor. Bilgisayar ne kadar çok “çalışırsa” – yani güç harcarsa – o kadar rekabetçi oluyor. Bunu piyango üzere düşünebilirsiniz, her kilovat saat de birer bilet. İşte bu sürecin tamamına madencilik deniyor.

Aslında her şey zararsız başlamıştı, 2009’da madencilik boşta bırakılan bir dizüstü bilgisayarın yapabileceği bir faaliyetti. Meğer blokzincirindeki blokların madenciliği, giderek zorlaşacak biçimde tasarlanmıştı. Gerçekten ağ büyüdükçe üretilen yeni kripto para oranı sabit kaldı (Bitcoin için konuşursak, her 10 dakikada yaklaşık bir blok üretiliyor).

Madencilik faaliyeti yürüten daha çok bilgisayarın yarattığı sorun, emek ispatı bulmacalarının giderek zorlaşmasıyla çözülüyor. Madenciler daha çok bilgisayar alıyor, daha düzgün grafik işlemci üniteleriyle çalışıyor. Bulmacalar zorlaşıyor. Madenciler elektriğin ucuz olduğu yerlere taşınıyor. Bulmacalar zorlaşıyor. Madenciler büyük depoları tadilata sokuyor, yük konteynerlerini havalandırma tertibatıyla donatıyor. Bulmacalar zorlaşıyor. Hem de ne zorlaşıyor.

Kripto para piyasasının başlangıcından bu yana on yıldan fazla vakit geçmiş, şu an elimizde Arjantin’den daha fazla güç kullanan bir finans ağı var, düzenleyici bir yapı ya da federal seviyede bir kontrol ise kelam konusu değil.

Tabii bu sorun yeni değil, zıvanadan çıkmış bir emek ispatı sisteminin neden olduğu ekolojik yıkımla ilgili neredeyse kripto paralar ortaya çıktığından beri yazılıp çiziliyor.

Uzun vadeli ve soyut bir sorundan bahsettiğimizi düşünüyorsanız da bu yıkımın somut, cismanileşmiş bir maliyeti var. Nex Mexico Üniversitesi’nde yapılan bir araştırmaya nazaran, 2018’de her 1 dolarlık Bitcoin ABD’ye sıhhat ve iklim açısından 0,49 dolar ziyan veriyordu. Bu maliyete katlanmak zorunda kalanlar da çoğunlukla kripto para madenciliğinin getirisinden hiçbir hisse almayanlardı.

Kripto para nasıl paha yaratıyor ve bu durum neden sorun teşkil ediyor?

Kripto paralar yaklaşık on iki yıldır bizimle, fiyatları da birinci günden bu yana önemli biçimde arttı. Bilhassa Bitcoin’in yükselişi dikkat cazipti, 2009’da 100 dolar edecek Bitcoin’in şu anki bedeli 488.100.000 dolar. Bu kadar göz kamaştırıcı yükselişler her kripto para için geçerli değilse de (binlerce kripto para var, her para ünitesi üzere onlar da dalgalanıyor) genel trend bu istikamette. Kripto sanatın alınıp satılmasını sağlayan Ethereum’un pahası, piyasaya sürülmesinden bu yana %354086 arttı.

Değerdeki bu yükselişi açıklamak için işaret edilebilecek pek çok neden var, herkes tarafından benimsenmek, yasadışı süreçlerde kripto paranın sağladığı anonimlik, süratle kâr elde etmek için fiyatları manipüle eden çok sayıda dolandırıcı olması üzere. Olağan çok kolay ve bariz bir neden daha var, o da savurganlığı. Elde edeceği bedel için öbür bir pahanın (elektrik fiyatının) harcanmasını gerektiriyor, üretim evresinde da o kıymetin tamamını üzerine alıyor.

Emek ispatı geleceği ipotek altına alıyor.

Bir kripto paranın güç maliyeti mevcut fiyatına bağlı. Bunun nedeni de kripto paraların madencileri teşvik etmek üzere tasarlanması, şayet bunlar birbirine bağlı olmazsa Bitcoin üretmenin potansiyel getirisi üretmek için harcanan elektrik fiyatının altına düşebilir.

Bu yüzden de Bitcoin’in finansal getiri sağlamaya devam etmesi için kripto para üretmenin giderek zorlaşması koşul. Kripto paralara yatırım yapanlar (geleceğe dair yapılan her spekülasyon gibi), yarın bu kaynağı elinde tutmanın onu üretmekten daha yeterli olacağına dair bahis oynuyor.

Kıtlık çekmeye mecbur olmadığımızı düşünsem de makûs iktisadi siyasetler ve inanılmaz düzeylere çıkan gelir eşitsizliği yüzünden tam da bu türlü yaşıyoruz. Kriz vakti temel besin unsurlarının fiyatlarının artışını gören kimseye misal bir darlığın piyasayı nasıl etkileyeceğini anlatmaya gerek yok.

Öte yandan dijital bağlamda darlığın inşa edilmesi gerekiyor, blokzincirindeki bir sonraki bloğun bir evvelkinden daha güç üretilmesini talep eden hiçbir etmen yok. Hatta tam karşıtı olmalı, bilgisayarlar giderek daha verimli ve güçlü hale geliyor. Yani darlıklar büsbütün yapay, çalışmaya ve getiri sağlamaya devam etmek için daima daha çok güç, daha çok kaynak talep eden bir süreç bu, tek hedefi da yarın daha da pahalılaştığından emin olmak, bu da bugünün savurganlığını düzgün bir yatırıma dönüştürüyor.

İşte kripto para bu yüzden pahalı. İleri teknolojiyle ilgisi yok. Bir mucize kelam konusu değil. Spekülasyon olmadan geleceğe dair yapılan bir spekülasyon bu, o kadar. Varsayım etmeye gerek yok, zira yarın daha da savurgan hale geleceğini biliyoruz, teknolojinin fıtratı bu.

Kripto paraların tek yaptığı şey, gelecekte erişilemez hale getirip soyutlaştırdığı kaynakları piyasaya dahil etmek.

Emek ispatının alternatifi yok mu?

Elimizdeki tek nizam emek ispatı değil. Onun en büyük alternatifi pay ispatı (Hİ), hakikaten kripto paraların ekolojik maliyetinden bahsederken lafın pay ispatına gelmesi pek uzun sürmüyor.

Emek ispatı bir sonraki kripto parayı kimin üreteceğini belirleyen bir piyangoya katılmak için güç yoğunluğu giderek artan bulmacaların çözülmesini talep ederken pay ispatında farklı bir yaklaşım kelam konusu. Pay ispatı piyangosuna iştirak hakkı bir sistemin içinde bulunan, çoklukla bağımsız bir cüzdanda duran “elde tutulan hisseler” aracılığıyla azar azar dağıtılıyor.

Kâğıt üzerinde mükemmel. Buyursunlar, ekolojik sıkıntımız çözüldü!

Öte yandan pay ispatıyla üretilen para üniteleri de emek ispatıyla üretilen para üniteleriyle birebir kavramsal çerçevede işliyor. Pay ispatıyla üretilen para ünitelerinden kimileri işe yarasa da bugüne dek pay ispatının en standart kullanımı emek ispatının ona işaret edip “Yakında orada olacağız,” demesi oldu.

Ethereum neredeyse var olduğu günden bu yana pay ispatına geçeceğini söylüyor. O kadar uzun vakit oldu ki “Eth 2.0 Hİ Çok Yakında!” tekrarlanan bir latifeye dönüştü. Tüm bu müddet boyunca ne vakit emek ispatının ekolojik maliyetinden bahsedilse pay ispatı doruğun çabucak öbür ucundaki kurtuluş olarak ağızlara sakız oldu, birkaç ay daha sabretsek ağın tamamının yemyeşil olacağı söylendi durdu.

Bu sırada Ethereum ağlarının yıllık güç tüketimi 24,43 teravat saat etrafında dolanıyor, bu da neredeyse Ekvador’un tümündeki tüketime eşit. Ethereum bir gün bu geçişi yapabilir, lakin bizim sahiden de bekleyecek vaktimiz yok.

Hisse ispatı göstermelik bir maksat olarak daima kıymetliydi, hâlâ da o denli, lakin onunla – ve öbür ispatlarla – ilgili daha bariz problemler da var: Hiçbiri kripto paraların zati var olan zenginliğe dayanmasından kaynaklanan meseleleri çözmüyor.

• Hisse ispatıyla üretilen paralar “piyango bileti” dağılımını belirlemek için birçok düzenek kullanıyor, halbuki iş temelde cüzdanınızdaki her kripto para için bir piyango biletine denk geliyor.
• Kapasite ispatı, uygun sabit disk kesimi başına piyango bileti veriyor.
• Atama ispatı, sahip olduğunuz akıllı aygıt ya da objelerin interneti tüketici elektroniği eseri başına piyango bileti veriyor.
• Bağış ispatı, hayır kurumlarına yaptığınız bağış başına piyango bileti veriyor.

Buradaki sorunu siz de görebiliyorsunuzdur, aslında güçlü olanı, aslında satın alabilecek güce sahip olanı, zati artık sermayeye sahip olanı ya da zati devasa bir bilgisayar gücüne erişebilenleri daha da ödüllendirmeyen bir tertip yok. Her biri gücü, esasen güçlü olanın eline veriyor.

Bu tıpkı vakitte iklimle ilgili bir sıkıntı.

İklim adaleti toplumsal adalet demek. İklimin yarattığı yıkımı en ağır hissedenler ondan sakınmaları sağlayacak araçlara sahip olmayanlar. Kaynakları elinde bulunduranlar ise bütün bunları görmeyecekleri bir yere rahatlıkla defolup gidebiliyor.

İklim adaleti liderliği ve gücü, iklim felaketinden en makus etkilenecek insanlara vermek manasına gelmeli, bu kümeye gençler, Global Güney’de, kıyı bölgelerinde ya da tarım bölgelerinde yaşayanlar, yoksullukla boğuşanlar, ötekileştirilmiş toplulukların modülü olanlar, bilhassa de jenerasyonlar boyunca karmaşık mahallî ekosistemleri kaynakların istihracına dayalı, denetimsizce artan bir yıkıma yol açmadan yönetmek konusunda tecrübe edinmiş yerli topluluklar dahil.

Mesele kontrolsüz sermaye çıkarını paraya çevirmek ve piyasaya sürmek için (sürdürülebilir de olsa) modeller inşa etmek değil. Kripto paralar hiçbir vakit iklim adaletine hizmet etmeyecek.

Bunun nedenlerinden biri kripto paraların bir cins saadet zinciri olması. Bir kripto para piyasasında piyasaya sizden sonra giren beşerler üzerinden para kazanıyorsunuz. Bu benim sosyalist okumam değil (merak etmeyin, ona da geleceğiz), oluşturulma biçimleri tam da bu türlü. Bir saadet zincirinden farklı olarak büsbütün yıkılacağı kesin değil, lakin pahanın artmaya devam etmesi için daha fazla insanın ağa katılması, paraları kullanması, onları üretmek için birbiriyle yarışı koşul.

Emek ispatıyla üretilen paralar yatırımcılardan giderek daha da büyük bilgisayar gücüyle piyasaya girmelerini talep ettiği için kendimizi güç kullanımının ve ekolojik yıkımın denetimsizce arttığı fecî bir döngüde bulduk. Birebir sistemden devasa bilgisayar gücünü çıkarsak dahi birinci girenler ve halihazırda güçlü olanlar kârlı çıkıyor, çabucak katıldıkları takdirde varlıklı olabileceklerine ikna olup girenlerin sırtlarına basarak yükseliyorlar.

Belki işin ekolojik felaket boyutu azalıyor, fakat emek ispatıyla üretilmeyen kripto paralar yeniden de iktisadi darlığın yükünü garantisiz insanların üzerine atan birer saadet zinciri.

Peki, gelelim kripto sanata.

Bu yazının birinci yarısında kripto sanattan çok kripto paralara odaklandım, zira kripto sanatla kripto sanatla ilgili problemleri anlamak için kripto para piyasasında kıymetin nasıl işlediğini anlamak değerli.

Bir başka sebep ise şu: Kripto sanatı kripto paradan ayıran tek bir fonksiyonel öge var, o da değiştirilebilirlik.

Bitcoin değiştirilebilir bir jeton. Farklı bir bitcoin ile takas yaparsanız, hâlâ “bir bitcoin”e sahip oluyorsunuz. İkiye bölünebilir, o vakit da yarım bitcoin’e sahip olursunuz.

Kripto sanatın (değiştirilemez jeton ya da NFT) trampası ise piyasaya girmeden mümkün değil. Tıpkı bedele sahipse bile diğer bir NFT’yle tıpkı şey değil. İkiye bölünemez. Ayrıyeten NFT’nin mukavelesi ve metaverisi (ilişkili olduğu görsel, yaratıcısı, tarihi, sahibi vs.) de blokzincirine gömülü, kripto sanatı “sanat” yapan da bunlar.

Herhangi bir şeyi NFT’ye dönüştürmek mümkün. Bunun manası, o değiştirilemez jetonun metaverisi; albüm, bilgisayar oyunu karakteri skin’i, görsel, url, mesken ya da mukavele üzere dış dünyaya ilişkin bir faal varlığa işaret eden bilgiye sahip. İçine bir şey gömmeden NFT üretmek de mümkün.

NFT üretmek için onu “basmanız”, yani blokzincirine kaydettirmeniz gerekiyor. NFT basmak güç gerektiriyor, gerçi sadece soyut manada, zira bir blok olarak çözülmesi güç gerektiren birçok öbür süreçle birlikte paketleniyor, bu da NFT piyasasının cürmü üstlenmemesini sağlayan, kümelemeye dayalı bir tertipten ibaret.

Superrare’in trenlerle ilgili benzetmesine tekrar başvurmak gerekirse, koltukların ne kadarı dolarsa dolsun Ethereum treni 5 dakikada bir çalışıyor (yeni bir bloğun basılması bu kadar sürüyor). Olağan size trenin acayip küçük, koltukların da ziyadesiyle kıymetli olduğunu söylemiyorlar. Ethereum ağı saniyede aşağı üst 14 süreci (koltuğu) destekliyor, üreticilerin hepsi bu koltukları alabilmek için teklif savaşı vermek zorunda. Bu teklif savaşı üreticileri içinde makul bir süreç olan blokları hesaplamaya itiyor, bu da hem aşikâr başı bloklar için çalışan üreticilerin sayısını artırıyor hem de emisyonları direkt artırıyor.

Her halükarda sanatkarlar bu güç maliyetini dengelemek için “işlem (gaz) ücreti” ödüyor.

Bu fiyatlar ağ kullanımına nazaran 40 ila 1000 dolar ortasında değişiyor. Bunlar piyasaya girmek için ekseriyetle sanatkarın üstlendiği maliyetler, satışa dönüşeceğinin garantisi yok, gerçekten pek çok NFT basılsa da satılmıyor, buna karşın sanatkarın bunu ayrıcalık kabul edip ödeme yapması gerekiyor.

NFT blokzincirine girdiği anda onu dijital cüzdanında bulunduran kişi onun “sahibi” oluyor. Dijital dünyada mülkiyet çetrefil bir kavram olsa da her tıp mülkiyet bağlantısı üzere (gerek fizikî, gerek öbür türlü) toplumsal bir mukavele üzerinden özetlenebilir. NFT, “Bu jetonun ve ona bağlı metaverinin sahibi benim, onunla istediğimi yapabilirim, buna piyasada tekrar satmak da dahil,” diyebilmenizi sağlayan bir sertifikadan ibaret.

NFT teknolojisinde mevcut telif haklarına hürmet duyulduğunu garanti altına alacak hiçbir şey olmadığını belirtmek büyük kıymet taşıyor (eserlerinin onayları olmadan basılıp satıldığını fark eden sanatkarlar var, kimi vakit isimleri bile olduğu üzere kullanılıyor!), ayrıyeten NFT’lerin “akıllı sözleşmeleri” blokzincirindeki davranışların denetim edilmesini sağlıyorsa da yasal istikametten bağlayıcılıkları yok, gerçekten mevzuya dair içtihat da mevcut değil.

NFT basmak; ilintili dokümanın, görselin, albümün ya da gif’in çoğaltılmasına ya da dolanıma girmesine mani olmasa da bu toplumsal kontrat gereği nüshalar, mülkiyeti elinde bulunduran şahısta olmadığı için “orijinal” kabul edilmiyor.

Bu durumla ilgili farklı görüşler var. Pek çok NFT sanatkarı görsellerini paraya çevirmekten şad, birtakım beşerler burun kıvırarak bunun uydurma bir çeşit mülkiyet olduğunu, online dokümanlarla ilgili bir şeyi değiştirmediğini söylüyor (bunun yasa nezdinde nasıl çözüleceğini göreceğiz), pek çok kişi de dijital objeler üzerinden yapay bir darlık oluşturulmasından dehşete düşüyor.

Benim son kümeye girdiğimi iddia edebiliyorsunuzdur.

Dijital dünyada sanat yapıtları üretmeye kripto paralar ortaya çıkmadan uzun mühlet evvel başladım, tahminen de en değerli olayımız bu türlü bir darlığın olmamasıydı.

Dijital dokümanların pek de bir esprisi yok. Örneğin (sanat yapıtına ek olarak elin, kalemin, mürekkebin, hamurun, ormanın tarihini içeren) bir kâğıt modülüne nazaran içinde çok daha az bilgi barındırıyor, sonsuza dek gözler önüne serilmiş o birbiriyle kontaklı somutluğa sahip değil. Dijital bir doküman çok daha fakir. Fizikî bir çizimi oluşturan ufacık ögelere erişene dek dijital bir evrak çoktan birlere ve sıfırlara bölünebiliyor.

Ayrıca dijital dokümanlara erişmek ve onları koruma etmek güç gerektiriyor, vakit geçtikçe ve yeni işletim sistemleri, eklentiler ve standartlar bir şeyleri görüntülenemez kıldıkça (genellikle on yılda bir oluyor) bu dengesizlik büyüyor. Buna ek olarak dataların ve depolama ortamlarının bozulmasına (örneğin bir CD-ROM’un raf ömrü yirmi yıldan az) karşı savunmasız.

Dijital dokümanların ve sanatkarların avantajı çoğaltılabilirlik. Özgün doküman diye bir şey yok. Bir metni, 3 boyutlu modeli ya da oyunu kopyalayıp size verdiğimde artık ikimiz de orjinal kopyaya sahibiz. İkimiz de tecrübesi birinci elden yaşıyoruz. İkimiz de yapıtın kendisiyle münasebet kuruyoruz, ikinci el belgelemeleriyle değil.

İşte bu! Tek numarası bu! Dijital sanatkarlar muhakkak bir ağda çoğalabilecek, ne kadar çok sayıda insan tarafından elde edilirse edilsin pahasını yitirmeyecek ya da direkt yaşanan tecrübenin kattığı havayı bozmayacak yapıtlara sahipler. Dijital dünyada çalışmanın yegâne yararı bu.

Bunun yerini fizikî sanat piyasasının en makus yanlarını tekrar üretme fırsatının aldığını görmek beni dehşete düşürüyor, artık “orijinal” ender (hatta eşsiz) olduğu surece kullanışlı, az sayıda bulunduğu surece pahalı.

Sonuçta sen de bu toplumda yaşıyorsun

Ne vakit kripto sanatın ekolojik maliyetinden bahsedilse, biri şu sorularla geliyor: “Peki, ya otomobiller? Ya nakliye? Ya fuarlara uçakla gitmek? Bütün bunların yol açtığı karbon ayak izi çok daha makûs değil mi?”

“Kapitalizmi eleştiriyorsun, lakin sen de toplumda yaşıyorsun, ne iş?” sorusundan hallice olsalar da bunları cevaplamak istiyorum, zira evet, bunlar devasa karbon ayak izlerine yol açıyor, birinin daha toplumsal medyada beni etiketleyerek bunları yazmasına tahammülüm kalmadı.

Bu yaklaşımla ilgili birkaç yanlış nokta var.

Öncelikle o sırada konuşulan problemden daha makûs şeylerin olması keşif pahası taşımıyor. Hem kripto paradan hem kapitalizmden hem de fuarlardan nefret edebilirim. Hepsine yerim var.

Toplumun kapitalizmle, sanat dünyasının sanat piyasasıyla kurduğu bağı koparmak uzun ve meşakkatli bir iş. Halbuki toplumsal sistemlerimize girmeden evvel ziyanlı bir teknolojiye bakıp onu reddetme talihine o kadar nadiren sahip oluyoruz ki. NFT’ler olmadan da yapabiliriz. Hâlâ bahtımız var.

İkincisi NFT piyasasının fuarların yerini alacağı kesin değil (örneğin “arabaların” yerini almayacağı ise kesin).

Aksine, sağlam bir NFT piyasası (alınıp satılan eser estetik, kavramsal ve duygusal özellikleri üzerinden öne çıksa da) yatırım, spekülasyon ve satıştan ibaret olan fuar ya da birinci sınıf galeri fikrini destekliyor.

Birinci sınıf galerilerde ya da fuarlarda satın alınan sanat yapıtlarının tümü müzayede konutlarında kâr etmeye yönelik değilse de bu tıp mekânlarda görülen sanat yapıtlarının tümü açık artırmalarda satılmaya müsait.

Satın alındıklarında bu sanat yapıtları sürecin tamamlandığını ve yapıtın gerçekliğini gösteren birer evrakla birlikte geliyor, ekseriyetle de “iyi bir fırsat” (sanatçının işleri X yahut Y galerisinde sergilenmiş, bedeli bilinmiyor, kusursuz bir yatırım fırsatı) oldukları söyleniyor. O andan itibaren de işin gelecekteki fonksiyonu (bir sanat yapıtı, depoda saklanacak bir yatırım, vergiden düşülecek bir şey ya da hepsinden biraz) büsbütün alıcıya bağlı, sanatkara değil.

Kimilerine nazaran sanat piyasasının apansız NFT’lerle ilgilenmeye başlaması piyasayı kısmen alıcıların ilgisini çekmek için onları Basel’de yedirip içirmek yerine öteki modeller bulmaya iten karantinayla ilgili, halbuki ben sanat piyasasının paranın kokusunu almaktaki marifetini yadsımamak gerektiğine inanıyorum.

Tek kestirim hakkım olsa, NFT piyasasının hiçbir şeyin yerine geçmeyeceğini (israfla dolu o fuarların kapanmasına sebep olmayacağını), onun yerine kıvrılıp fuarların ve galerilerin mevcut mukavelelerinin içine sıkıştırılacağını argüman ederdim. Bunun nedeni şu: Kripto sanat, sanat piyasasının mevcut işleyişiyle olağanüstü bir ahenk içinde.

Birinci sınıf galerilerdeki eserler üzere NFT’ler de sanat yapıtı olarak, ferdî koleksiyonları geliştirmek ismine, estetik, kavramsal ya da ferdî sebeplerle alınıp satılabilir. Öte yandan her biri baştan likitleştirilmek üzere, yani evvel faal bir varlık, sonra sanat yapıtı olarak üretiliyor. Onlar dolar işaretlerine eklenmiş görseller, tam zıddı değil.

Üçüncü nokta, yeşil güç tahlili.

Emek ispatı madenciliğinin %39’unun yenilenebilir güçle çalıştığı, bu sayının daha fazla ilgi, yatırım ve vakit harcanırsa artabileceği belirtiliyor (2019’da bir kripto para yatırımcısı, bilhassa Bitcoin için bu sayının %74’e kadar çıkabileceğini vurgulamıştı). Bu türlü olsa kripto sanat piyasası etik açıdan daha geçerli hale gelir mi?

Yeşil güç toplumun geleceği için çok kıymetli, lakin ücretsiz güç demek değil. Güneş pilleri, rüzgâr türbinleri, hidroelektrik barajlar ve termal kameralar; madencilik, imalat ve inşaat için ekolojik açıdan hâlâ batık maliyet. Genelde olduğu üzere daha uygun alternatifler, lakin en yeterlisi değiller. En uygunu tüketimi olabildiğince azaltmak.

Ayrıca kripto para madenciliğinin “yeşil enerjisi” ekseriyetle başka bir güç nakil şebekesinde çalışmıyor. Yeşil güç kaynaklarını kullanmak, hâlâ meskenlere güç sağlamak için kullanılan sistemden güç çekmek manasına geliyor, bu da hem maliyetleri artırıyor hem de kömür, petrol ve doğalgaz da dahil olmak üzere yeni güç elde etme projelerini teşvik ediyor, bu projelere para sağlıyor.

(Kişisel bir not: Bu yazıyı Teksas’ın güney kıyısında yazıyorum. Şebekenin berbat yönetilmesi, yetersizlik ve açgözlülük yüzünden elektriklerimiz bir hafta süren kesintilerin akabinde yeni geldi.)

Dördüncü nokta, hayat biçimimizle dengelemek.

Meşrulaştırmak için sıklıkla kullanılan sözlerden biri şu: “NFT’lerden elde ettiğim geliri hayatımdaki başka müsrifliklerimi değiştirmek için kullanıyorum.” Sanatkarların daima bu yaklaşımı benimsediklerini, “Artık işlerimi satmak için uçağa binmem gerekmiyor, böylelikle dengeliyorum,” ya da “Araba kullanmıyorum, değerli gereçler ithal etmiyorum,” ya da “Basılı yapıtların nakliyesi de pek etraf dostu sayılmaz!” üzere şeyler söylediklerini görüyorum.

Burada sayılarla ilgili bir sorun var. Güç tüketiminizi NFT basmanın maliyetini dengeleyecek kadar düşürmek hiç kolay değil. NFT’ler o denli bir israfa yol açıyor ki basılan bir NFT’nin bir çırpıda yaktığı karbonu biriktirmek için yıllar boyunca dikkatle planlama yapmak gerekiyor.

Bu yüzden de kimi sanatkarlar karbon dengeleyecek kredileri tercih ediyor, satışlarının bir kısmını orman onarımı, yabanî hayatın korunması, yeşil güç yapılandırması ya da vicdanınızın rahatlığını satın almanızı sağlayabilecek binlerce yeşil badana projesinden biri için harcama vaadinde bulunuyorlar.

Karbon dengelemek diye bir şey yok, bunu ne kadar söylesem az. En azından sizin denetiminizde olan ömür şekli değişikliklerinin tersine, karbon dengeleme faaliyetleri görebilecek kadar yaşayıp yaşamayacağımız muhakkak olmayan ikiyüzlü bir gelecekteki ikiyüzlü yararımız gözetilerek hesaplanıyor. Ağaç dikmek onun hayatta kalacağını, serpileceğini, ormanın tazeleneceğini garanti altına almıyor. Ayrıyeten karbon dengeleme sanayisinin neredeyse hiçbir denetleme sistemi yok, çoğunlukla o ağaçlar hiç dikilmiyor. Bu da dokümanlarıyla ortada.

Karbon dengeleme faaliyetleri vaat ettiğini yerine getirmiyor, bir şey dengeledikleri yok. Dengeleseler bile bir yandan ziyanlı bir sistem inşa ederken onu hayat stiliniz ya da kredilerinizle dengeleyemezsiniz. Siz şahsen eşitlemenin bir yolunu bulsanız bile bunu yapmak için gücünüzü tamamlanmış emek ve harcanmış fizikî kaynaklarla kontaklı paha konusunda ziyadesiyle ısrarcı bir dünya görüşüne teslim ettiğiniz gerçeği değişmez.

Bunu yapmak, direkt denetim edebileceğiniz ve edemeyeceğiniz ögelere sahip kripto para kavramını desteklemeniz manasına geliyor. Bu dünyaya diğerlerini da çağırıyor. Güç birikiyor.

Bu, sanatçı ve birey olarak “Enerji yakmanın kıymet ürettiğine inanıyorum,” demeye denk düşüyor. Bunu yaparak “Bence buna paha,” demiş oluyorsunuz.

Beşinci nokta, daha verimli NFT.

Herkes “daha verimli NFT’ler bulmaktan” bahsediyor. Bulana ödül bile var!

İsrafı azaltmanın farklı yolları var, blokzincirindeki blok boyutlarını tekrar kıymetlendirmek, öncelik için ödenen süreç fiyatlarını kaldırmak, optimizasyonları ölçeklendirmek, Ethereum olmayan blokzincirlerine geçmek üzere.

Çok yakında daha yavaş, kaygıları daha çok dikkate alan bir NFT basma ve satma modeli yaratmak için bu adımları atan, “daha etik” bir NFT piyasasının çıkacağına eminim (Foundation.app Ekim 2020’de xDai’ye geçtiğini gururla duyurdu, Mart 2021’den evvel sessiz sedasız Ethereum blokzincirine döndü).

Çevre dostu, güç israfını önemli ölçüde azaltan bir NFT isteği tek başına makus bir fikir değil. Sorun şu, biz bunları nasıl yapabileceğimizi esasen biliyoruz. Güç israfını azaltmanın, blok boyutlarını yine değerlendirmenin, yan zincirler kullanmanın, alternatif ispat yollarına geçmenin yollarını biliyoruz. Teknoloji mevcut, piyasa şimdi onu kullanmıyor.

Nitekim kripto paralar ve kripto sanatın etraf için ziyanlı olması tesadüf değil, bu hantal makineye atılıverdiler ve çıkarılamıyorlar üzere bir durum yok (gerçi emek ispatına dayalı bir sistem bunu neredeyse garanti altına alıyor). Ayrıyeten bu maliyetleri makul bir ölçüye çekebilsek dahi kripto paralar ve kripto sanat tam da güç yaktıklarından dolayı bu kadar pahalılar.

Genel bir şiarı hatırlatmak gerekirse, bir sistemin hedefi ne yaptığıdır. Kripto paralar da batık güç maliyetini geleceğe dönüştürüyor.

İnşa ettiğimiz kıymet sistemi buysa, hapı yuttuk.

İstediğimiz bu değil

Kripto sanatın ve kripto paraların mevcut ekolojik maliyeti hem çok gerçek hem de çok yüksek. Bu güç maliyetini sonlandırmak için kimi adımlar atılabilirse de kripto piyasası hâlâ bedeli harcanmış fizikî kaynaklara bağlayan bir paha sistemine dayalı.

Jeton basmanın maliyetini istediğiniz kadar azaltın, bunu yaparken yeşil güç yüzdesini istediğiniz seviyede artırın, bu ilgiyi bozmanın bir yolu yok.

Kendisini sırf bugüne dek yatırım almak için somut manada neyin yakıldığı ve gelecekte somut manada neyin yakılması gerekeceği üzerinden anlayan bir sistemin inşa etmemiz gereken; pahayla israfı ayıran, fiyat için emek ünitelerinin alınıp satılmadığı gelecekte hiçbir yeri yok.

Ayrıca, ekolojik sıkıntıların ötesinde, kripto sanatın öbür özellikleri de son derece kaygı verici.

Kripto sanat, dijital sanat yapıtlarını birinci olarak nakdî pahaya sahip birer jeton olarak görüyor, içerik ve kavram piyasada bedele sahip etkin bir varlığa kıyasla geri planda kalıyor.

Kripto sanat, dijital objeler piyasasında yapay bir darlığa sebep oluyor, yine satmak maksadıyla sahip olunabilen bir “orijinal” yaratıyor.

Kripto sanat mevcut sanat piyasalarının en berbat özelliklerinden kimilerini tekrar yaratıyor, bahtı yaver gidenlerin ya da oyuna dahil olabilecek paraya ve kontaklara sahip olanların üstün starlığıyla hiçbir getiri elde etmeyen birçok insanın gerçekliğini yarıştırıyor.

Kripto sanat fikri mülkiyeti korumuyor, ayrıyeten hak sahibinin isteği olsun ya da olmasın, telifli yapıtların NFT olarak üretilip satılmasını engelleyen düzenleyici bir yapı yok. NFT üretildiği anda onu blokzincirinden ya da ikincil piyasadan çekmek mümkün değil.

Kripto sanatın akıllı kontratları hiçbir yasal teminat sağlamıyor, NFT’nin içine yerleştirilen ve “yeniden satışlardan sanatkarlara hisse vermeyi” ya da “galeri çalışanlarının ziyanını tazmin etmeyi” düzenleyen hususlar büsbütün alıcının düzgün niyetine bakıyor.

Kripto sanat, sanatkarları değil yatırımcıları ödüllendiren sistemiyle sadece birinci giren birkaç sanatçıyı güçlü ediyor. Uygun işleyen bir NFT piyasasının yarattığı bedel sistemi resmen ayıp. İşin oraya gelmesine müsaade edemeyiz.

Tek bahtımız, işkembeden atılmış bu nizamı reddetmek. “Benim teçhizatım güneş gücüyle çalışıyor,” ya da “Her kripto para için ağaç dikiyoruz,” ya da “Hisse ispatına geçiyoruz,” ya da “Daha az ziyanlı NFT bulana ödül vereceğiz,” ya da “Benim akıllı kontratım uygulanabilir bir alternatif,” laflarını bırakalım.

Liberalizmin şahikası bu; temelden bozuk, açgözlü, hiper-kapitalist modellere dayanan bir sistemin her vakit ziyan vereceğini içselleştirmektense en berbat meseleleri çözdüğümüz (en baştaki kokan balığı çıkardığımız, daha yeterli düzenleyici yapıları yürürlüğe aldığımız) takdirde sistemin çalışabileceğini düşünen reformist bir yaklaşım.

Uygulanabilir tek seçenek ahlaki açıdan tümden reddetmek. Daha azı (satmak, koleksiyon yapmak, NFT satan sanatkarların işlerinin temaslarını paylaşmak, evet, hatta ekolojik açıdan daha az yıkıcı bir model bulmak) bu platformun en makûs yanlarını hâlâ güçlü bırakıyor. Bir de ahlaki açıdan gri bir alan olduğunu varsayıyor (“Aa, en sevdiğim sanatçı da oradaymış, tahminen o kadar da makûs değildir,” ya da “Bu insanın etrafa kıymet verdiğini biliyorum ve o da burada, tahminen de benim bilmediğim bir şey biliyordur.”).

Sanata bedel de para da vermeyen bir dünyada yaşamaya çalışmanın yarattığı çaresizliği ve buradan kaçış imkânının ne kadar ilgi cazip olabileceğini anlıyorum. Sanatkarların; sıhhatlerini, akli istikrarlarını, yaratıcı bütünlüklerini zora sokmadan diledikleri yapıtı ortaya koydukları için ödüllendirildikleri bir dünyayı görmeyi sahiden istiyorum. Bu sadece politik görüşüm değil, hem bana hem de sevdiklerime direkt yararı olacak bir hayal. Yola devam etmem için inanmam gereken gelecek bu.

Buraya gelmemizin yolu ise daima birlikte güçlenmekten, kozmik temel gelir, erişilebilir sıhhat hizmetleri, savaş halinin ve kolluk faaliyetlerinin azalması, konutların azlığından ve kiralardan faydalanmaya çalışmayan, âlâ denetlenen bir emlak piyasası, besin programları, etraf müdafaa faaliyetleri ve zenginlere hakikaten uygulanan gelir vergileri üzere güçlü toplumsal programlardan geçiyor. Bildiğimiz saadet zincirine bireycilerin getirdiği yorumla oluşmuş, sanatçılardansa yatırımcıları ödüllendiren ve ortak geleceğimizden çalan bir sistemden değil.

Beni gerçekçi olmamakla yahut naiflikle, yarınla ilgili ideallerim yüzünden içinde yaşadığımız dünyaya dair taviz vermemekle suçlayanlar çok olacaktır. Onlara şunu söylemek istiyorum: 10 yılda resmen trilyonlarca dolarlık kıymet üreten, ufak ölçekte bir ülke kadar güç harcayan bir nakdî sistem icat ettik. Umuyorum ki tarihin bu berbat faslı sizi paranın düzmece bir kıymet olduğuna, onunla istediğimizi yapabileceğimize, kripto sanatı istemediğimize ikna eder.

---

*Bu yazı, Can Koçak tarafından Everest Pipkin’in Medium’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.