Modern kent, yapısı gereği daima dinamik ve değişken bir form sunar. Birçok vakit gündelik hayatın akışında kaçırdığımız bu değişimler kentin tüm ögelerini, yani kimlikleri, bölgeleri, mekânları ve işlevleri kapsar. Bunların en kuvvetlilerinden biri de sınıfsal müsabakalar ve çatışmalardır. Sınıfsal müsabakalar bağlamında hem kıymeti hem de içerdiği çatışmaların zenginliği bakımından, bu dinamik ve değişken formun en bariz örneklerden biri de İstanbul olagelmiştir. İstanbul konut sahipliği yaptığı sınıfsal, etnik ve dini kimliklerle bir arada bilhassa son 50 yıldır bir kaçış ve kovalamacanın merkezi hâline geldi. İstanbul üzerindeki aidiyet savı elbette tarih boyunca çokça değişti, lakin uzun vakittir bu tezin birincil sahiplerinin büyük oranda kentli Müslüman Türk burjuvalardan oluştuğunu söylemek pek yanlış olmaz herhalde.
Bu İstanbullu kimliği, yüklü olarak sözümona asırlar boyunca İstanbullu bir aile olmaktan gelen, seçkin ve burjuva bir toplamı kapsar. Bu mevcudiyet, Anadolu’dan göçen işçi-köylü toplamının kenti kirlettiğini düşünen ve farklı etnik kökenlerden beşerlerle bilhassa kamusal alanlarda karşılaşmaktan itinayla kaçınan kimselerden oluşur. Bugün aidiyet tezinde bulunan bölümü bu kadar hudutlu ve seçkin bir bağlamda tanımlayamasak da genel prestijiyle birtakım ayrıcalıklara sahip üst-orta sınıf varsıllar olduklarını inkâr edemeyiz. Bu varsılların süregelen istekleri ise ayrıcalıklı pozisyonlarını kentte yaşayan işçi kitleden ve farklı etnik kimliklerden beşerlerle karşılaşmama ismine kullanmak istikametindedir. Personel sınıfının hizmetlerinden yararlandıkları örnekler dışında gündelik hayatlarında bulundukları kentsel alanlar onlar için paylaşılamazdır.
Bu “kentsel korku” aslında “eski İstanbullu” kimselerden beri süregelen bir dehşettir. Emekçi sınıfının beraberinde kabahati, yağmayı, güvensizliği getireceği algısını korur ve yaşatır. Ayrıyeten farklı etnik kimliklerden insanların kentin muhtemelen asla sağlanamayacak bütüncül demografik yapısı için bir tehdit ögesi olduğuna dair inancını pekiştirir, kentte kurulmuş inançlı ve nezih dokunun bozulacağını varsayar. Bu endişeyi haklı bir münasebet olarak sunan kentli burjuva, bahsi geçen kümeler ile ortak alanlarını paylaşmayı pek istemez.
Bu kaçış, kentin dinamizminin ve değişimlerinin en temel kaynaklarındandır. Bir vakitler kentin en temelindeki, en merkezi pozisyonları barınmak ve toplumsallaşmak için kullanan burjuva sınıfı, alt-orta sınıfın da bu alanlara erişim sağlayabildiğini fark ettiği anda kaçışı başlatır. Bu kaçış göç dalgalarının sıklaşmasıyla birlikte hızlanır, hep kentten çeperlere yanlışsız genişler ve burjuvanın ayrıcalıklı pozisyonunun da buna elvermesiyle birlikte kentin çeperlerini parsellemekte beis görmez. Mecidiyeköy’den Maslak-Zincirlikuyu sınırına, Beykoz’a, Kemerburgaz ve Göktürk’e, Sarıyer’e ve ardından Zekeriyaköy’e, özetle yeşilin ve mavinin daha sık olduğu, “huzurlu” alanlara kaçarlar. Kentin ötekisi pozisyonundaki alt-orta sınıf toplam bu bölgelere ulaştığında ve bahsi geçen varsıllarca itinayla yaratılan elitist dokuyu bozarak çoğunlukla hayali bir endişe salmaya başladığında ise yeni bir noktaya daha kaçış başlar.
Fakat bu onlar tarafından bir kaçış olarak tanımlanmaz. Bu durum, ayrıcalıklı sınıfın perspektifinde ne üst sınıfa mahsus bir endişedir ne de üstenci bir ayrışma dileğidir. Kentli burjuva bunu sükûnet arayışı olarak tanımlar. Onlar sadece, tıpkı “hak ettikleri” biçimde tabiatın hoşlukları ve sakinliği içerisinde huzur bulmak istemişlerdir. Bu ayrıcalığa sahip olabilmek de çok çalışmış olmanın yahut elitist zevklerinin birer sonucudur. Üstelik süregelen kaçışla birlikte yalnızca kentin merkezlerini geriye kalanlara terk etmiş olmaz, birebir vakitte doğayı ve kentin doğal hoşluklarını de özel mülkiyetleri hâline getirerek geriye kalanlar ismine erişilmez kılarlar. İnşa ettikleri korunaklı yerleşimlerin duvarları ve hudutları apaçık bir halde kent içerisindeki sınıfsal hudutları da perçinlemiş olur. Emeğini satarak hayatını idame ettirmeye çalışanların ise içeriye giriş için tek yol haritası hizmet vermektir.
Bu noktada birkaç asır öncesinin “ilerlemeci” görülen burjuvazisi, kentsel mekânlardaki sınıfsal müsabakaların tek şartını hizmet almaya indirgemeye çalışır ve geriye kalan hiçbir küme için bu alanlara kapı açmamayı maksatlar. Kentte birtakım hudutlar güvenlikli sitelerin tuğladan duvarları kadar somut ve açık olsa da kimileri daha şeffaf hudutlar olarak karşımıza çıkabilir. Örneğin tabiata erişim ihlâli birden fazla vakit doğal alanların özel mülkiyete dönüştürülmesinden yahut bu özel mülkiyetlerin inşaat sürecinde katledilmesinden kaynaklanıyor olsa da bu erişimsizlik bazen de daha görünmez hudutlarla çizilebilir. Bu noktada erişilemeyen sadece kentin doğal hoşlukları ya da yeşil ve mavi alanları değil tıpkı vakitte pek çok toplumsallaşma noktasıdır.
Kentsel alan ve mekânların sonları, işçiler için bir noktadan bir noktaya en temel aracı olan toplu taşıma seçenekleriyle çizilir. Göktürk, Kemerburgaz, Beykoz üzere yerlere ulaşımı ele alalım. Bu bölgeler konumsal olarak kentin en uzak sonlarında kalmamalarına karşın toplu taşıma ağları kentteki öteki noktalara kıyasla epey hudutlu sayılabilir. Lakin birkaç merkezi noktaya ulaşım veren sınırların temel gayesi bu bölgeye emekçi sınıfının taşınabilmesini sağlamak olarak kurgulanmıştır. Toplu taşıma güzergâhları bilhassa alt-orta sınıfın yoğunlukla yaşadığı birtakım mahallelerle, sefer saatleri ise yalnızca hafta içi mesai giriş-çıkış saatleriyle sonlandırılmış durumdadır. Yani ulaşım seçenekleri ve buna bağlı olarak toplumsallaşma olasılıkları kelam konusu değildir, bu bölgeler personel sınıfına sırf hizmet vermek şartıyla açıktır. Bu birebir vakitte bu bölgeleri bir bakımdan da arabası olmayanlar için -buradaki sınıfsal ayrımın sağlıklı biçimde yapılabilmesi ismine yegâne faktör elbette otomobil sahibi olmak değildir- erişilemez mekânlar haline getirir. Göktürk göletinde yahut Kemerburgaz ormanında tabiatla iç içe vakit geçirmek ya da kafe, restoran üzere tesislerde toplumsallaşmak “oraya ilişkin olmayan” kümeler için pek de mümkün değildir.
Tabii bu durum yalnızca Göktürk-Kemerburgaz çizgisi için değil, burjuvanın yaşadığı ve toplumsallaştığı kent çeperlerindeki birçok alan için geçerlidir. Bu dinamik, kimlerin hangi alışveriş merkezlerinde vakit geçirdikleri üzerinde bile bir belirleyiciliğe sahiptir. Toplu taşıma imkanlarının az olduğu alışveriş merkezlerinin pozisyonu, iç tasarımı, içerisinde bulundurduğu markalar ve elbette ki hitap ettiği kitle metro çizgisi üzerindeki AVM’lerin barındırdığı birebir özelliklerle bu noktalarda ayrışır. Kesişimler elbette olabilir, ancak bu kesişimler de yeniden kentsel mekânlardaki sınıfsal müsabakaları olabildiğince kısıtlamayı maksatlar biçimde kurgulanır. Toplu taşıma imkânlarının ve çeşitliliğinin tasarımı bu biçimde kimlerin nerelere ulaşımının ne şartlarda makbul ve gerekli olduğuna dair şeffaf hudutlar çizmek konusundaki en kıymetli araçlardan biri olur. Kentte her A noktasından B noktasına tek seferle ulaşım sağlanması mümkün olmasa da burjuvanın parsellediği kentsel alanlar ve mekânlar bariz halde ulaşılabilir olanların dışında tutulur.
Öte yandan toplu taşıma imkânlarının genişletilmesi de burjuvanın hareketlerinin ve kaçışlarının en önemli sebeplerinden birini oluşturur. Bulunduğu yere orta-alt sınıfın basitçe ve sıklıkla erişebildiğini gözlemleyen kentli burjuva tahlili erişimin daha güç ve münasebetiyle müsabakaların çok daha az olacağı öbür çeperlere kaçmakta bulur. Yalıtılmış ve ayrıcalıklı yaşantısını kaçtığı çeperlerde her seferinde tekrar dizayn etmeyi başaran kentli burjuva bir yandan da yüzleşmekten kaçtığı kentsel kaygının tedirginliğiyle gerek somut ve görünür gerekse şeffaf olan hudutlarını kent yapısı içinde hep güçlü ve dinamik tutmaya çalışır.
Kentsel endişesinin sebebi olarak tıpkı herkes üzere nezih ve inançlı bir ömür isteğini ortaya koyarken temelinde bu ayrışmanın süreklileşmesini sağlayarak personel sınıfının, azınlıkların ve ötekileştirilmiş toplulukların kinini beslememek, böylelikle kendisinin ve ayrıcalıklı yaşantısının güvenliğini de sağlamak ister. Sömürüyle inşa ettiği ayrıcalıklı yaşantıların, korunaklı yerleşimlerin, parsellediği yahut yok ettiği tabiatın hesabını vermekten duyduğu endişe kentsel bir endişe olarak tezahür eder. Endişenin tahlilini ise tüm bu sonların ardına saklanmakta, kaçmakta ve görmezden gelmekte bulur.
