Lucrecia Martel eşsiz bir direktör: İncelikle örülmüş gerçeküstü başyapıtlarıyla geniş kitlelerin övgüsüne mazhar olmakla kalmıyor, anavatanı Arjantin’deki siyasetler hakkında fikirlerini beyan ediyor ve toplumsal uğraşları destekliyor.
Martel, 2001’de gösterime giren La Ciénaga’dan bu yana milletlerarası sinema etraflarından neredeyse alabileceği tüm övgüleri aldı. Yıllar içinde (film eleştirmeni J. Hoberman’ın “rahatsız edici ölçüde güzel” diye tanımladığı) eşsiz bir görsel tarz geliştirdi, bazılarına nazaran sinemanın işitsel boyutu üzerine yaptığı çalışmalarla sinema müziği anlayışını yine yarattı.
Yine de Lucrecia Martel’in alameti farikası Latin Amerika burjuvazisini, onların zımni ırkçılığını ve sınıf önyargılarını zalimce betimlemesi. 2008’de sınıf psikolojisinde gedikler açan heybetli Headless Woman’dan baş döndürücü periyot sineması Zama’ya kadar, Çağdaş Latin Amerika ve Arjantin toplumuna içkin eşitsizlikleri anlamak isteyen herkes Martel’in filmografisine göz atmalı.
Martel’in bir sonraki sineması en politik yapıtı olacak üzere görünüyor. Şimdi netleşmemiş olsa da Chocobar ismiyle anılan belgesel, yerli önder Javier Chocobar’ın cinayetine odaklanıyor. Belgesel cinayet davasına odaklanırken, Latin Amerika’daki toprak mülkiyeti (kimlerin toprak sahibi olduğu, kimlerin legal hak tezinde bulunduğu ve kimlerin mülklerinden edildiği) konusuna odaklanmak için merceği genişletiyor. Chocobar, Latin Amerika toplumunda son 500 yılda nelerin değiştiğini sorarak yerlilerin gayretlerine ve arazi kullanım hakkına ait büyüleyici bir keşif vaat ediyor.
Chocobar, şimdi yapım kademesinde olmasına karşın kendinden kelam ettiren bir belgesel oldu. “Salta Üçlemesi”nin (La Cienaga, La Nina Santa, La Mujer Sin Cabeza) dünya çapında aldığı övgülere bakılırsa, Chocobar da gösterime girdiğinde büyük ses getirecek. Jacobin America Latina’dan Miguel Savransky ile Valantín Huarte, Martel’i kurgu masasından kaldırıp direktöre yeni sinemasını biçimlendiren siyasi sorunları sordular.
Javier Chocobar hakkında bir belgesel yapmanızı sağlayan araştırmadan başlayalım. Chocobar cinayetine ilişkin imgeleri birinci gördüğünüzde aklınızdan neler geçti?
Chocobar yerli topluluklardan Chuschagasta’nın üyesiydi, Arjantin’deki birçok insan üzere toprak üzerindeki hakları için çaba ederken öldürüldü. Manzaraları birinci izlediğimde aklımdan geçenler, bunları görünce rastgele birinin aklından geçenlerden çok da farklı değildi. Sırf bu türlü bir cinayetin işlenmesinin arkasındaki adaletsizliği ve cezasızlığı düşünebildim.
Ancak yaptığım araştırma sayesinde bu çeşitten hataları mümkün kılan ve cezasız kalmalarını sağlayan tarihî şartları incelemeye yöneldim. Chocobar 2009’da öldürüldü, duruşması ise 2018’de görüldü, mahkumlar kesin kararın verilmesini beklerken tutuklu yargılandılar. Bu mühlet zarfında üç defa temyize gittiler, 2020’de temyiz mahkemesi (sanki karantinanın son yılında hiç vakitleri yokmuş gibi) şimdi bir karar veremediğinden hür bırakıldılar. Chocobar’ın katili 2021’de COVID’den öldü, hata ortağı iki eski polis memuru da salıverildi.
Chocobar cinayetinin manzaralarındaki şiddet, ardındaki tarihî şartları öğrenmeye başladığınızda daha da belirginleşiyor: Arjantin Cumhuriyeti’nin kuruluş temellerini ve ulusun sömürgeci yapısının asla terk edilmediğini görmeniz gerekiyor. Arjantin’in bağımsızlığı, siyasi ve ekonomik gücü İspanyol krallığından bir kreol[i] burjuvazisine aktarılmasının akabinde Kızılderililerin, siyahların ve bayanların aşağı sayıldığı bir cumhuriyet ilan edilmesiyle sağlandı. Bu süreçte komünal yerlilere ilişkin toprakların devlet denetimine geçmesi, mülksüzleşmeye ve Arjantin’in ırkçı yapısına taban oluşturdu.
Bana nazaran ırkçılık o kadar gelişmiş bir toplumsal icat ki Elon Musk’ın Tesla’sı yahut son teknoloji bir iPhone ona kıyasla kıymetsiz görünebilir. Irkçılık (temelde her açıdan eşit olan) beşerler ortasında uygulanan bir ayrımcılık sistemi ve ona dayanarak bir küme insanın diğer bir küme insan için çalışması olağan görünür. Bunu yapmak da (başkalarının vakti üzerinde hak sav etmek ve onları küçük bir zümrenin faydasına ağır biçimde çalıştırmak) çalışan insanların bir halde “aşağı tabaka” olarak damgalandığı karmaşık bir sistem gerektirir.
Bu sistem evvel zorla, sonra da eğitim ve kültür yoluyla dayatıldı. Zira bir eşitsizlik sistemini zorla sürdürmek son derece külfetli olduğundan eninde sonunda eğitim daha tesirli oluyor. Diğer bir deyişle, Chocobar hadisesinin en rahatsız edici yanı görüntü ya da beklenmedik şiddet hareketi değil vaktin ilerlemesine karşın değişmeden kalan tüm çevresel şartlar. Ne yazık ki kronik adaletsizliği görmek ani bir şiddet patlamasını görmekten çok daha güç.
Yerli halkın uğraş tarihi hakkında bir sinema yaparken diğerlerinin hikâyesini anlatmanın neden olduğu etik meseleleri düşündünüz mü?
Kendi hudutlarının farkında olduğu sürece herkes belli bir bahiste fikirlerini tabir etme hakkına sahip. Lakin öncelikli olarak düşünmemiz gereken şey anlatı üretimine erişimin genişletilmesini sağlamak, zira fakat bu sayede daha evvel bu fırsatı yakalayamamış kesitler kendi hikâyelerini anlatmaya başlayabilecek.
Bu gezegenin her sakini etrafındaki dünya hakkında düşünebilir, diğerinin tecrübesini anlamak için a priori bir bilgiye gereksinimimiz yok. Sinemada ise bu lakin anlatıcının ve kahramanın tıpkı kişi olduğu varsayıldığında bir sorun hâline gelir. Ancak bu sıkıntıyı bir tarafa bırakırsak, herkes dilediği problem hakkında konuşabilmeli.
Mesela Arjantin orta sınıfı hakkında bir “villera” sinemasını seyretmek için sabırsızlanıyorum. “Villero”, Arjantin’de meskenlerini kendileri inşa edenler ve genelde belediye hizmetlerinden mahrum gecekondularda yaşayanlar için kullanılan bir terim. Ben de onların Arjantin orta sınıfını, yani bizi nasıl gördüğünü öğrenmek istiyorum.
Filmlerimde, bilhassa günlük tecrübelerini bilmediğim öznelere karşı muhakkak bir arayı müdafaaya uğraş ediyorum. Lakin bu uzaklıktan gözlemlediğim her küçük ayrıntıyı da sinemaya dahil etmeye çalışıyorum. Gözlemlerimde yanılmış olabilirim, fakat buna tarih karar verecek.
Javier Chocobar’ın hikâyesini çekerken yaklaşımınız neydi?
Chocobar belgeseliyle, Javier Chocobar’ın öldürülmesi üzere bir kabahatin gerçekleşmesini mümkün kılan stratejilerin tüm detaylarına odaklanmaya çalıştık. Bu stratejiler 500 yıldır mevcut. Stratejiler derken neyi kastettiğimi örneklendireyim: Yerli bir topluluk arazi hakkı talep ettiğinde, bunu araziyi nasıl kullanacağına nazaran yapar. İtiraz edebilecekleri bir arazi tapusu yoktur. Tapu, hegemonik tertibin yarattığı bir dokümandır ve sırf hükümran sınıfın onayıyla verilir. Sömürgecilik devrinde askerler, zabitler ve öbür tüm sömürge mercileri bu topraklar üzerinde hak sav ettiler. Yani sömürge devrinin başlangıcından itibaren toprak talep eden birileri ve onların tezlerini dokümanla destekleyebilecek bir iktidar vardı.
Ancak Latin Amerika’da bağımsızlıktan sonra el değiştiren sömürge topraklarının tapularını sorgulamaya yönelik rastgele bir teşebbüs olmadı. Münasebetiyle yerlilerin toprak taleplerine kuşkuyla bakılırken, nedense bu sömürgecilik periyodu tapularına o denli bakılmıyor. Bu, pek çok stratejiden sadece biri.
2015’te yazıp yönettiğiniz kısa sinema Leguas’ta arazi erişimi ve mülkiyet mevzusuyla zati ilgileniyordunuz. O sinemanın temel fikri neydi?
Javier Chocobar’ın bağlı olduğu Chuschas topluluğuyla zati vakit geçirmiştim. Amerika Kıtası Kalkınma Bankası, Gael Garcia Bernal aracılığıyla, Latin Amerika’daki okulu bırakma sorunu (bölgede ve Arjantin’de çok büyük bir problem) hakkında kısa sinemalar yapılması için para veriyordu, ben de kabul ettim.
Leguas, okulun yeni gelişen arazi çatışmalarından nasıl başka tutulduğunu epey canlı biçimde gösteriyor. Daha da berbatı, okulun muhtaçlık duyulan okul gereçlerini sağlamada daha cömert olabilen varlıklı komşularla nasıl farklı bir münasebet kurduğunu anlatıyor. Sinema işte tüm bunları, topluluğun çocuklarının öğrenmek için okula nasıl muhtaçlık duyduğunu ve bir geleceğe sahip olma talihlerinin ne kadar olduğunu betimliyor.
Chocobar öldürüldüğünde onun çocukları, yeğenleri ve torunları daima birlikte katilin kardeşinin öğretmen olarak çalıştığı okula gidiyorlardı. Okul da Chocobar’ın katilinin ailesi tarafından bağışlanan bir yerde yer alıyordu. Bu cinayet hatası okulda asla resmen tanınmadı, zira muhtemelen okula giden çocukların birden fazla yerli topluluktandı.
Okul, çocukların aidiyet hissini hissetmeleri gereken bir mekândır. Lakin Arjantin’de kullanılan okul kitaplarında Kızılderililerin geçmişte kalan bir şey olduğunu öğretiyorlar, hem de bunu yerli çocuklara öğretiyorlar! Kolomb-öncesi bir devir daima vardı, lakin bize Kızılderililerin Arjantin cumhuriyetinin toprak sonlarının belirlendiği 19. yüzyıldaki askeri seferlerde yok edildiği öğretildi.
Yakın vakitteki enteresan kamusal müdahalelerinizden biri, muhafazacı eforları reddeden yerli bir topluluğu savunmaktı.
Maalesef karar süren ekonomik model için büsbütün fonksiyonel hâle gelen makul bir çevreci telaffuz çeşidi var. Örneğin, Chocobar’ı çektiğimiz bölgede “özel arazi” ismi verilen her tipten özel turist inisiyatifleri bulunuyor. Bu kümeler sertifikasyon ve ekonomik dayanak almak üzere etraf kuruluşlarına başvuruyorlar, floranın ve faunanın her çeşitten tahlilini sunuyorlar ve bölgenin sakinlerinin habitat üzerindeki olumsuz tesirlerini göstermeye özel bir kıymet gösteriyorlar.
Orada yaşayan beşerler kimler? Yamaç boyunca yayılmış yerli halk. Arazi tapuları var mı? Hayır, lakin kolay kolay arazi için hak tez edebilirler. Yerlilerin bu türlü yapması tehlikesiyle karşı karşıya kaldıklarından, çevreci telaffuz yerli nüfusu itibarsızlaştırmak üzere kelamda ilerici gayeler için kullanılıyor.
Bu özel yerlerde, turistlerin bölgeden otantik köylüler ve aşçılarla tanışabileceklerine dair vaatler sundukları broşürler de dağıtıyorlar. Alışılmış kelamını ettikleri beşerler ekosistem için risk oluşturduğu tez edilen yerli halk. Sıkıntı ekosistemin tehdit altında olduğunu inkâr etmek değil, kaldı ki bu halkların çevresel tesiri muhtemelen ihmal edilebilir seviyededir. Dahası, mülksüzleştirilen insanlara mülksüzleştirilmelerinin bedelini tekrar ödeterek gezegeni güzelleştiremeyiz.
Feminist hareketin çok zahmeti olduğu Arjantin’den birisi olarak feminizmle bağlantınız nedir?
Öncelikle, feminizmle hemfikir olan birisi feminist olmak zorunda değil. Benim açımdan olan da bu, iktidarı tahlil eden ve mazlumları savunan bir bakış açısına sahip olduğunuz her yerde toplumdaki farklı yerlerden gayrete katılabilirsiniz.
Feminist olmak zorunda değilsiniz, fakat ziyadesiyle çeşitlilik sunan gayretlerimize feminist kanıyı eklemek temeldir. Siyasi pratikler için değerli yollar açan ve somut örnekler sunan feminist hareketler ve düşünürler var.
Feminist hareketin modülü değilim, zira bu türlü bir geçmişim yok. Feminist hareketin teşvik ettiği lisanı kullanma konusunda vakit zaman kusurlar da yapıyorum. Ancak yolumu aydınlattıkları konusunda bir saniye bile tereddüt etmiyorum. Nasıl artı bedel fikrinin değerini kavramak için Marksist olmanız gerekmiyorsa, feminist hareket için de durum birebir. Yalnızca, haklı olduğunu düşündüğüm davalara takviye veriyorum, feminizm de bunlardan biri.
Feminizm ve ihtilaflardan bahsetmişken, son vakitlerde kendinizi sinema dünyasındaki “iptal” tartışmalarının merkezinde buldunuz. “İptal kültürü” hakkında artık ne düşünüyorsunuz?
İptal kültürünü, bilhassa de bu kültürün “cezalandırıcı” yaklaşımlarını vahim buluyorum. İstismarcıları koruyan sessizlik de birebir ölçüde dehşetli. Bu meselelerin üstesinden gelmenin iptal etmekten daha âlâ bir yolu olmalı, ancak asırlarca süren baskıdan sonra biraz itidal beklemek de haksızlık üzere görünüyor.
Venedik Sinema Festivali’nin heyet başkanlığını yaparken, Roman Polanski’nin sinemasının gala resepsiyonuna katılmayacağımı açıklamıştım. Kurbanlarla minimum dayanışma düzeyimiz buydu, Polanski’ye karşı birden fazla suçlama olduğunu unutmayalım. Tekrar de bunun iptal olduğunu düşünmüyorum, bu sırf mağdurlarla minimum seviyede bir dayanışma. O vakitler Polanski’nin ABD’de işlediği cürümlerden dolayı Interpol tarafından gözaltına alınacağı için Venedik’e gidemeyeceğini bilmiyordum.
Yine de Polanski’nin sinemasını izlemek istedim. Bu mevzuda sinemaların, rastgele bir bireyin tabirinin yahut niyetinin sansürlenmesinden yana değilim. Polanski’nin J’accuse’da (2019) haksız yere suçlanan Dreyfus’la özdeşleşerek kendini nasıl rahatlattığını izlemek sahiden değişikti. Lakin Polanski’nin durumu bu değil. Hareketleri hakkında düşünmeye fırsatı varken düşünmemeyi tercih eden bir adamı herkesin görmesinin değerli olduğunu düşünüyorum.
[i] İngilizce “creol” terimi, Fransızca créole aracılığıyla, Portekizce “criolulu”dan (İspanyolca criollo) gelir ve “yerli” manasını taşır: “Kreol, özgün manasıyla, bir tropikal sömürgede doğmuş ve büyümüş Avrupalı atalara sahip bir beyaz beşere işaret eder. Mana sonradan yerli halkı ve Avrupalı-olmayan kökene sahip ötekileri de kapsayacak bir biçimde genişletilmiştir.” Bill Ashcroft, Gareth Griffits and Helen Tiffin, “Creole”, Post-Colonial Studies: The Key Concepts, Routledge, 2007.
*Miguel Savransky ile Valantín Huarte’nin Jabobin için gerçekleştirdiği bu söyleşi, Moon ve Enes Köse tarafından Türkçeye çevrilmiştir.
