Çocukların korkusuna bakan bir ülke

Bir toplumun en ağır imtihanlarından biri, çocuklarını koruyamadığı anlarda verdiği yansıdır. Zira bu türlü vakitlerde problem tek bir hatanın isimli karşılığını bulmaktan ibaret kalmaz. Asıl soru şudur: Biz nasıl bir ülkeye dönüştük ki çocuklar okulda kurşunlardan kaçıyor, öğretmenler sınıfta gaye oluyor, aileler sabah konuttan uğurladıkları evlatlarının akşam meskene dönüp dönemeyeceklerini bilemiyor.

Okul dediğimiz yer, bir çocuğun dünyayı birinci defa biraz daha geniş görmeye başladığı alandır. Meskenden sonra temel inanç duygusu orada kurulur. Arkadaşlık orada öğrenilir, otoriteyle birinci nizamlı temas orada yaşanır, dehşetler ve hevesler orada biçimlenir. İnsan, okul kapısından içeri giren bir çocuğun en azından fizikî olarak inançta olduğunu düşünmek ister. Zira bir toplumun en kolay ahlaki ödevlerinden biri budur: Çocukların girdiği yerleri korumak. Bu kadar temel bir güvenliği bile sağlayamıyorsanız, geriye kalan büyük lafların da fazla manası kalmaz.

Şanlıurfa ve Kahramanmaraş’ta peş peşe yaşanan hücumların akabinde insan bu haberleri duyduğunda evvel üzülmek istiyor. Ancak öfke süratlice hüznün önüne geçiyor. Zira burada “kader” diye geçiştirilebilecek, “tekil bir cinnet hali” denip kapatılabilecek bir durum yok. Burada açık bir ihmaller zinciri, açık bir siyasal körlük ve açık bir toplumsal çözülme hissi var. Öfkenin yasın önüne geçmesinin sebebi de bu. Tasanın doğal akışını bile bozan bir his bu: “Bunu önlemek için ne yaptınız?” sorusunun daima yanıtsız kalması.

Daha beteri, her büyük felaketten sonra tanıdık bir sahne tekrar kuruluyor. Sorumluluk hissi yerine durum muhafaza telaşı beliriyor. Mahcubiyet yerine savunma sistemi devreye giriyor. Olayın nasıl tartışılacağı değil, nasıl denetim altına alınacağı konuşuluyor. Hangi yapısal meselelerin bu noktaya getirdiği değil, hangi sözlerin kullanılacağı hesaplanıyor. Toplumun acısı yönetilmesi gereken bir manzara sorununa indirgeniyor. Bu türlü olunca insanların öfkesi daha da büyüyor. Zira herkes acısının bile elinden alındığını hissediyor.

Bu noktada saldırganların kim olduğu elbette kıymetli, lakin tek başına kâfi değil. Birinin yaşı, geçmişi, ferdî öfkesi, ruh hali ya da aile bağları bize fakat öykünün bir kısmını anlatır. Asıl sıkıntı, şiddete bu kadar yaklaşmış bir gençliğin hangi şartlarda biçimlendiğidir. Bugün çocuklara bakarken büyük bir sahtecilikle hareket ediyoruz. Onlardan uslu olmalarını, imtihan kazanmalarını, gelecek kurmalarını, ekran başında dağılmamalarını, kendilerini “iyi tabir etmelerini” bekliyoruz. Lakin tıpkı anda onların öfkesini, sıkışmasını, yalnızlığını, rekabet baskısını, aşağılanma hissini ve şiddetle kurduğu bağlantıyı önemli bir kamusal sıkıntı olarak ele almıyoruz. Sonra da bir patlama olduğunda şaşırmış gibi davranıyoruz.

Oysa çocukluk dediğimiz şey, zaten saf bir alan değildir. Her toplum çocuklarını neyle kuşatıyorsa, bir mühlet sonra onun sonuçlarını yaşar. Şiddetin sıradanlaştığı, hakaretin siyasal lisanın modülü haline geldiği, güç gösterisinin saygınlıkla karıştırıldığı, silahın bir cins erkeklik süsü üzere dolanıma sokulduğu, cezalandırıcı lisanın alkış topladığı bir atmosferde büyüyen çocukların etkilenmeyeceğini düşünmek saflık olur. Çocuklar boşlukta yetişmiyor. Meskende duydukları, televizyonda gördükleri, internette maruz kaldıkları, okul koridorlarında birbirlerine taşıdıkları şeylerle biçimleniyorlar.

Burada bilhassa altı çizilmesi gereken bir diğer nokta daha var: Çocukların ruhsal dünyası, bu ülkenin en ihmal edilmiş alanlarından biri. Ruhsal takviye denince birçok vakit göstermelik, süreksiz, sayısal olarak yetersiz, kurumsal olarak dağınık bir yapıdan kelam ediyoruz. Okullarda rehberlik hizmetlerinin yıllardır ne ölçüde zayıflatıldığı, öğretmenlerin nasıl yalnız bırakıldığı, ailelerin çocuklarının ruhsal krizlerini fark edecek araçlardan ne kadar yoksun olduğu ortada. Üstelik bu atakları yaşayan çocuklar, yalnızca o ânın travmasını taşımayacak. Koridorda duyulan bir ayak sesi, yüksek bir gürültü, sınıf kapısının apansız açılması, teneffüste yaşanan küçük bir arbede bile onlar için aylarca, yıllarca, tahminen de ömürleri boyunca öteki manalar taşıyacak. Bu yükü hafife alan herkes yeni bir ihmalin modülü olur.

Hele bir de bu coğrafyanın son yıllardaki büyük yıkımlarını düşününce, tablo daha da ağırlaşıyor. Sarsıntı görmüş, yerinden edilmiş, yas tutmuş, fakirleşmiş, belirsizlik içinde büyümüş çocukların üzerine artık bir de okulda silah sesleri biniyor. Bu türlü bir ülkede, “Çocuklar neden kırılgan, neden öfkeli, neden taşkın, neden içine kapanık?” diye sormak bazen neredeyse hakaret üzere geliyor. Asıl şaşırtan olan, onca yükün altında hâlâ hayata tutunabiliyor olmaları.

Bu yüzden bu çeşit taarruzlar konuşulurken sıkıntıyı ferdî cürüm ile toplumsal taban ortasında parçalamamak gerekir. Evet, failin yaptığının açık bir ismi vardır ve bunun hukuksal karşılığı başka biçimde ele alınmalıdır. Ancak toplumsal yer konuşulmadığında, her facia yeni bir “istisna” üzere sunulur. Halbuki “istisna” diye diye birikmiş çok fazla işaret var. Okulda artan akran şiddeti, öğretmene yönelen baskı, çocukların gündelik lisanındaki sertleşme, internette dolaşan şiddet imajlarının tesiri, mesken içi tansiyonlar, gelecek korkusu, kolay silah erişimi, cezasızlık algısı, kamusal lisandaki kabalık… Bunların her biri tek başına açıklama sunmaz tahminen, fakat bir ortaya geldiklerinde bize çok karanlık bir tablo gösterir.

Bir diğer problem de şu: Bu türlü vakitlerde devletin ve siyasetin lisanı son derece belirleyicidir. Şayet toplum karşısında hakikati sakince ortaya koyan, sorumluluk alan, eksikleri kabul eden, uzun vadeli bir tamirat programı açıklayan bir yaklaşım görmezse inanç duygusu yine kurulamaz. Yalnızca soruşturma başlatıldığını söylemek yetmez. Yalnızca faile odaklanmak da yetmez. Beşerler şu soruların yanıtını duymak istiyor: Okullar nasıl korunacak? Ruh sıhhati takviyesi nasıl güçlendirilecek? Aileler nasıl bilgilendirilecek? Şiddet eğilimi gösteren gençler nasıl erken fark edilecek? Silaha erişim hangi somut adımlarla zorlaştırılacak? Öğretmenleri, idarecileri ve rehberlik servislerini güçlendirmek için ne yapılacak?

Gerçek bir yüzleşme de burada başlar. Çocuklar için siyaset üretmek, onlara birkaç merasim konuşması yapmak, yalnızca özel günlerde söylenen duygusal cümleler kurmak değildir. Çocuklar için siyaset üretmek, inançlı okul demektir, nitelikli rehberlik demektir, erişilebilir ruhsal dayanak demektir, yoksullukla gayret demektir, ailelere yönelik kamusal dayanak demektir, şiddeti özendiren lisan ve kültürle hesaplaşmak demektir. Velhasıl, çocuğu hayatın merkezine sahiden koymak demektir. Biz uzun vakittir tam aykırısını yapıyoruz. Çocuğu telaffuzda büyütüyor, hayatta küçültüyoruz.

Bu olaylardan sonra topluma düşen misyon, birkaç gün sarsılıp sonra gündemi değiştirmek olmamalı. Unutmak burada temiz bir zayıflık değil, yeni felaketlere davetiye çıkaran bir siyasal alışkanlık hâline gelmiş durumda. Herkes kendi meşrebince bir yas lisanı kuruyor, sonra hayat devam ediyor. Ama çocuklar için hayat tıpkı yerden devam etmiyor. O sınıfa bir daha girecek olan öğrenci için devam etmiyor. O okulun önünden her sabah geçecek veli için devam etmiyor. Çocuğunu, “Bugün biraz geç kaldı” diye beklerken irkilecek anne için devam etmiyor. O yüzden burada toplumsal hafızayı canlı tutmak hepimizin temel yurttaşlık misyonu olmalı.

İnsan kalmanın zorlaştığı vakitlerden geçiyoruz, gerçek. Zira en savunmasız olanların acısı bile süratle siyasi durumların, medya düzenlemelerinin, resmi metinlerin ve prestij hesaplarının altında boğulabiliyor. Ancak tekrar de tam burada insan kalmakta ısrar etmek gerekiyor. Yani çocukların yaşadığı kaygıyı merkezde tutmakta, öğretmenin vefatını bir istatistiğe çevirmemekte, yaralananların hayat uzunluğu taşıyacağı izi unutmamakta, ailelerin yasını “gündem” diye tüketmemekte ısrar etmek gerekiyor.

Belki bugün en çok gereksinim duyduğumuz şey de bu: Büyük laflardan evvel utanabilen, savunmaya geçmeden evvel susup dinleyebilen, sorumluluğu diğerine atmadan evvel kendi hissesine bakabilen bir kamusal ahlak. Zira bir ülke çocuklarını kaybettikten sonra verdiği karşılık kadar ülkedir. Şayet karşılık dürüstçe verilmemişse, orada gerçek bir yüzleşme yoksa, şayet acıdan ders değil yalnızca idare tekniği çıkarılıyorsa, o vakit yara kapanmaz, sadece üstü örtülür. Üstü kapanmamış her yara da bir gün yine açılır.

*Bu yazının birinci versiyonu Ayrım‘da yayımlanmıştır.