Daha kısa duşları unutun gitsin

Aklı başında bir insan evladı çöpe atılmış işe fayda eşyaları toplamanın Hitler’i durduracağını düşünür müydü, ya da kompost yapmanın köleliğe son vereceğini, ya da sekiz saat çalışma hakkını kazandıracağını, ya da odun kesip su taşımanın insanları Çarlık Rusyası hapishanelerinden kurtaracağını, ya da bir ateşin etrafında çırılçıplak dans etmenin 1957’deki Oy Hakkı Yasası ya da 1964’teki Yurttaşlık Hakları Yasası’nı getireceğini? Öyleyse neden artık tam da bütün dünya tehdit altındayken bu kadar çok insan bu türlü büsbütün “kişisel çözümlere” dönüyor?

Sorun kısmen hepimizin sistematik bir yanlış yönlendirme kampanyasının kurbanları olmamızdan kaynaklanıyor. Tüketim kültürü ve kapitalist zihniyet bize şahsî tüketim (ya da aydınlanma) aksiyonlarını örgütlü politik direnişin yerine koymayı öğretti. Uygunsuz Gerçek sineması global ısınmaya dair farkındalığı arttırdı. Lakin sunulan tahlillerin tamamının şahsî tüketimle ilgili –ampulleri değiştirmek, lastikleri şişirmek, daha az araç kullanmak– olduğunu ve şirketlerin elinden gücü almaya ya da gezegeni mahveden kalkınma iktisadını durdurmaya hiç atıfta bulunulmadığını fark ettiniz mi? Herkes sinemada önerilen her şeyi yerine getirse bile ABD’nin karbon salımı lakin yüzde 22 oranında düşerdi. Bilimsel ortak kanıysa bu salımların tüm dünyada en az yüzde 75 oranında düşürülmesi gerektiği istikametinde.

Ya da sudan bahsedelim. Daima dünyadaki suyun bittiğini duyuyoruz. Beşerler susuzluktan ölüyor. Irmaklar susuzluktan kuruyor. Bu yüzden de daha kısa duşlar almamız gerekiyor. Kel alakaya bakın! Duş aldığım için yeraltı su katmanlarının daha tabanlara çekilmesinden ben mi sorumlu oluyorum? Hiç de bile! Beşerler tarafından kullanılan suyun yüzde 90’ından fazlası tarım ve endüstride kullanılıyor. Geri kalan yüzde 10 ise belediyeler ve sahiden yaşayan, nefes alan beşerler ortasında bölünüyor. Hepsi bir ortaya geldiğinde belediyelere ilişkin golf alanları yurttaşlarla birebir ölçüde su tüketiyor. Halklar (hem insan hem de balık halkları) dünyanın suyu tükendiği için ölmüyor. Su çalındığı için ölüyorlar.

Ya da güçten bahsedelim. Kirkpatrick Sale durumu çok âlâ özetlemişti: “Son 15 yıldır her yıl birebir terane; kişisel tüketim – hane içi, özel araçlarda vs. – asla toplam tüketimin dörtte birini geçmedi; tüketimin büyük çoğunluğu ticari, endüstriyel, hukuksal, tarım sanayi ve hükümet kaynaklı [askeriyeyi unutmuş]. Yani hepimiz geri dönüşüme ve odun sobasına geçsek bile bunun güç kullanımı, global ısınma ve atmosfer kirliliği üzerinde kayda bedel bir tesiri olmazdı.”

Ya da atıklardan bahsedelim. 2005 yılında ABD’de kişi başına düşen yıllık atık üretimi (yani yol kenarına atılan her şey) 750 kiloydu. Diyelim ki sıkı bir sade ömür aktivistisiniz ve bunu sıfıra düşürüyorsunuz. Her şeyi geri dönüştürüyorsunuz. Alışverişe bez çantayla çıkıyorsunuz. Tost makinenizi tamir ediyorsunuz. Eski ayakkabılarınızdan parmaklarınız çıkıyor. Fakat bu da yetmez. Belediye atıkları yalnızca evsel atıklardan oluşmadığı, devlet dairesi ve işyerlerinin atıklarını da kapsadığı için buralara elinizde atık azaltmaya yönelik broşürlerle gidiyor ve onları da sizin hissenizi ortadan kaldıracak kadar atığı azaltmaya ikna ediyorsunuz. Ah, lakin makûs bir haberim var. Belediyelere ilişkin atıklar ABD’deki atık üretiminin yalnızca yüzde 3’ünü oluşturuyor.

Açık konuşayım. Sade yaşamayalım demiyorum. Ben de epey sade yaşıyorum lakin fazla alışveriş yapmamak (ya da çok araç sürmemek, ya da çocuk sahibi olmamak) güçlü bir politik hareketmiş ya da çok devrimciymiş üzere de davranmıyorum. Zira değil. Ferdî değişim toplumsal değişime denk düşmüyor.

Peki o vakit nasıl oldu da, hem de tüm dünya risk altındayken, bu tamamıyla kifayetsiz reaksiyonları kabul eder hale geldik? Bence bunun nedeni kısmen iki ucu boklu bir değnekle karşı karşıya olmamız. Bu türlü bir durumda karşınızda birden fazla seçenek bulunur lakin hangisini seçerseniz seçin kaybedersiniz ve çekilme talihiniz da yoktur. Bu basamakta endüstriyel ekonomiyi içeren her türlü tahlilin yıkıcı olacağını görmek çok da sıkıntı olmasa gerek (ki solar fotovoltaik gücün bundan muaf olduğunu düşünerek kendimizi kandırmayalım; bunun için de madencilik faaliyetlerine ve üretim sürecinin her evresinde nakliye altyapılarına gereksinim var ve aynını sözümona tüm yeşil teknolojiler için de söyleyebiliriz). Bu durumda birinci seçeneği seçip endüstriyel iktisada şevkle dahil olursak servet edinebileceğimizi ve servet de bu kültürde “başarı”nın göstergesi olduğu için kısa vadede yararlı çıktığımızı düşünebiliriz. Lakin aslında kaybetmekteyizdir çünkü bu biçimde duygudaşlığımızı yani hayvanî insanlığımızı yitirmiş oluruz. Fiilen de kaybederiz çünkü endüstriyel uygarlık gezegeni öldürüyor ve bu da hepimizin kaybettiği manasına geliyor. Şayet daha sade bir ömür sürerek daha az ziyan verme “alternatif”ini seçersek kendimizi daha saf hissedeceğimiz ve duygudaşlığımızdan tamamıyla vazgeçmediğimiz için (sadece tüm bu dehşete bir son vermemeyi mazur görecek kadarından vazgeçmişizdir) kısa vadede kazandığımızı düşünebiliriz lakin tekrar kaybetmekteyizdir çünkü endüstriyel uygarlık hâlâ gezegeni öldürüyor ve bu da hepimizin kaybettiği manasına geliyor. Üçüncü seçenek yani endüstriyel ekonomiyi durdurmak üzere kararlılıkla harekete geçmekse bir dizi nedenden dolayı korkutucu görünür ve bu nedenler ortasında alışkın olduğumuz birtakım lüksleri (elektrik gibi) kaybedeceğimiz gerçeği ve dünyayı sömürme hünerlerine önemli biçimde köstek olursak iktidar sahiplerinin bizi öldürmeye kalkabileceği gerçeği de yer almaktadır – fakat bunların hiçbiri bu seçeneğin meyyit bir gezegenden daha âlâ bir seçenek olduğu gerçeğini değiştirmez. Tüm seçenekler meyyit bir gezegenden daha düzgün bir seçenektir.

Mevcut kültürümüzün bu gezegeni öldürmesine mahzur olacak değişimleri gerçekleştirmede yetersiz oluşu bir yana, (böylesini tercih ettiğiniz için sade yaşamanın aksine) sade bir hayatı politik bir hareket olarak görmeye ait en az dört temel eza daha sayılabilir. Bunların birincisi, bu anlayışın temelinde insanların kaçınılmaz biçimde yaşadıkları etrafa ziyan verdiği tarafındaki yanılgılı fikrin yatmasıdır. Politik bir hareket olarak sade ömür yalnızca zararın azaltılması üzerine heyetidir ve insanların Yeryüzü’ne daha az ziyan vermenin ötesinde ona faal bir biçimde dayanak de olabilecekleri gerçeğini göz gerisi eder. Irmakları tekrar hayata döndürebilir, istilacı cinslerden kurtulabilir, barajları kaldırabilir, ibresi zenginden yana dönük bir politik sistemi altüst edebilir, gerçekte somut dünyayı yok eden endüstriyel ekonomiyi yok edebiliriz.

İkinci kahır – ki bu da büyük bir sorun – cürmü bu sistemde gerçekte güç sahibi olanların ve sistemin kendisinin değil yanlış bir biçimde bireylerin (bilhassa da güçsüz bireylerin) sırtına yüklemesidir. Tekrar Kirpatrick Sale’den bir alıntıyla: “Tüm bu bireyci, dünyayı-kurtarmak-için-ne-yapabilirsiniz suçluluk miti zırvadan öteki bir şey değil. Bireyler olarak krizleri yaratan biz değiliz ve çözecek olan da biz olamayız.”

Üçüncü külfet bu yaklaşımın, kapitalizmin bizi yurttaş yerine tüketici olarak yine tanımlamasını kabul etmesidir. Bu tarifi kabul ederek potansiyel direniş biçimlerimizi tüketmeye ve tüketmemeye indirgemiş oluyoruz. Yurttaşlarsa daha geniş bir direniş taktikleri yelpazesine sahiptir ve bunlar ortasında oy vermeyi, oy vermemeyi, seçimlerde aday olmayı, broşür dağıtmayı, boykot etmeyi, örgütlenmeyi, lobi faaliyetlerini, şovları sayabiliriz ve bir hükümet hayat, özgürlük ve memnunluk arayışımıza ziyan verdiğinde onu değiştirme ya da topyekûn ortadan kaldırma hakkımız mevcuttur.

Dördüncü sorunsa politik bir hareket olarak sade ömrün gerisinde yatan mantığın en son olarak varacağı yerin intihar olmasıdır. Endüstriyel bir iktisat içerisindeki her hareketimizin yıkıcı sonuçları olduğu düşünülürse ve bu yıkıma son vermek istiyorsak ancak endüstriyel bir iktisat içerisinde her aksiyonumuzun yıkıcı olmasına neden olan entelektüel, ahlaki, ekonomik ve fizikî altyapıyı (yok etmeyi geçtim) sorgulamaya niyetimiz yoksa (ya da bunu yapamıyorsak), o vakit en az ziyanı vermemizin tek yolunun ölmek olduğunu düşünmemiz işten bile değil.

İyi habere gelince, diğer seçeneklerimiz de var. Üstte saydığım güç vakitlerde – Nazi Almanyası, Çarlık Rusyası, İç Savaş öncesi Birleşik Devletler – yaşamış ve ahlaki bir arılık beyanından öteye giderek etraflarındaki adaletsizliklere faal bir biçimde karşı çıkan mert aktivistleri örnek alabiliriz. Bir aktivistin rolünün baskıcı sistemler içerisinde olabildiğince uyumlu bir biçimde yaşamaya çalışmak değil onlara karşı çıkarak bu sistemleri alaşağı etmek olduğunu unutmayanların müsaadeden gidebiliriz.

*Bu yazı, İnan Mayıs Aru tarafından Derrick Jensen’in Orion Magazine’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.