Kontrol toplumu nedir?

1. Tarihi Bakımdan

Denetim toplumu nedir?

Foucault “disiplin toplumları”nı on sekizinci ve on dokuzuncu yüzyıllara yerleştirmişti. Bu toplumlar doruk noktalarına yirminci yüzyıl başlarında varmışlardı. Bu toplumlar, geniş ve yaygın kapatıp-kuşatma mekânları düzenlemeleriyle ayırt edilirler. Birey hiç durmadan, her biri kendi maddelerine sahip olan bir kuşatma mekânından öbürüne geçer; evvel aile; sonra okul (“artık ailende değilsin”); akabinde kışla (“artık okulda değilsin”); en sonunda da fabrika; orta sıra hastane; olasılıkla hapishane, yani kapatılmış-kuşatılmış etrafın en önde gelen örneği. Analojik bir model oluşturan hapishanedir burada; Rossellini’nin Europa 51 sinemasının bayan kahramanlarından biri kimi emekçileri işbaşında gördüğünde “mahkumlarla karşı karşıya olduğumu sandım” diye haykırabilir.

Foucault bu kapatıp-kuşatma etraflarına ait ülkü projeyi parlak bir biçimde inceledi; bilhassa fabrikalarda görüldüğü haliyle; ağırlaştırma; mekân içinde dağıtım; vakit içinde sıralama; tesiri, modül kesim kuvvetlerin toplamından daha büyük olacak bir üretken kuvveti zaman-mekân içinde kurmak… Fakat Foucault, bu modelin geçiciliğini de tanımıştı. Bu model, maksat ve fonksiyonları son derece farklı olan, üretimi örgütlemektense vergilendiren, hayatı yönetim etmektense mevti yöneten “hükümranlık toplumları” modelini takip etmişti; geçiş vakit içinde gerçekleşti ve Napolyon, görüldüğü kadarıyla, bu modelin bir toplumdan öteki bir topluma yayılarak geniş bir ölçek kazanmasını sağladı. Lakin disiplinler de, sıraları gelince kendi buhranlarıyla karşılaştılar ve bu hâl, vakitle kurulan ve İkinci Dünya Savaşı’nın akabinde ivme kazanan yeni kuvvetlerin kârınaydı; bir disiplin toplumu, artık içinde olmadığımız, artık olmayı bıraktığımız şeydir.

Kapatıp-kuşatma mekânlarına ait genelleşmiş bir buhranın ortasındayız -hapishanede, hastanede, fabrikada, okulda ve ailede. Aile de, başka bütün “içeriler” (eğitsel, mesleksel vs.) üzere kriz içinde bulunan bir “içerisi”dir. Vazife ve yetki üstlenen idari düzenekler zarurî olduğunu varsaydıkları ıslahatları ilan etmeyi bir an olsun bırakmazlar: Eğitim kurumlarında ıslahat, endüstride ıslahat, hastanelerde ıslahat, silahlı kuvvetlerde ıslahat, hapishanelerde ıslahat. Fakat herkes, tam tükenişleri ne vakit gerçekleşecek olursa olsun, bu kurumların işlerinin bitik olduğunu biliyor. Yapılan aslında son ayinleri ifa etmek ve bu alanlarda istihdam edilen insanları, kapıyı çalacak yeni güçler yerlerine yerleşene dek beslemeyi sürdürmekten ibarettir. Bu yeni kuvvetler, disiplin toplumlarının yerini almakta olan “denetim toplumları”dır. “Denetim”, Foucault’nun pek yakın geleceğimiz olarak teşhis ettiği bu yeni canavara Burroughs’un taktığı isimdir. Paul Virilio da devamlı olarak kapalı bir sistemin vakit çerçevesinde işleyen eski disiplinlerin yerini daha şimdiden almış olan “serbestçe-kayan” kontrolün ultra-hızlı biçimlerini incelemeyi sürdürüyor. Bu meyanda inanılmaz ecza eserlerini, moleküler mühendisliği, genetik müdahaleleri anmaya bile gerek yok; lakin bunlar bile yepisyeni bir sürecin içine girdiğimizi işaretliyorlar. Hangi rejimin daha berbat olduğunu kendimize sorup durmanın pek bir manası yok, zira herbiri kendilerine has özgürleştirici ve köleleştirici güçlerin karşı karşıya geldikleri durumlardır. Sözgelimi, bir kapatıp-kuşatma yeri olarak hastanenin buhranında, “mahalle klinikleri”, “sağlık evleri” ve “gündüz bakım” kuruluşları birinci başlarda biraz özgürlük tattırsalar da, kapatmanın en sertine bile taş çıkaracak kontrol sistemlerine da katılabilirler. Kaygı ya da umut deva değildir, yeni silahlar bulmaya girişmek gerekir.

2. Mantıksal Bakımdan

Denetim toplumu nedir?

Bireyin içinden geçtiği farklı kapatıp-kuşatma mekânlarında geçen mahpusluklar bağımsız değişkenlerdir: Her keresinde sıfırdan başlandığı farz edilir ve bütün bu yerlerde ortak bir lisan olsa da birbirlerine oranlanmaları analojiktir. Öbür taraftan, farklı kontrol düzenekleri birbirinden ayrılamaz çeşitlenmeler halindedirler ve lisanı sayısal olan (ikili olması gerekmez) değişken bir geometri sistemi oluştururlar. Kapatıp-kuşatmalar “öbek”ler, başka farklı düzenlemeler halindedirler; halbuki kontroller bir modülasyondur: Bir andan sonrakine daima olarak değişen kendini-bozup duran bir yığın, ya da bir noktadan ötekine sıçrayan cıva taneciklerinin oluşturduğu bir kütle üzere.

Bu durum, fiyatlar konusuna bakıldığında apaçıktır: Fabrika kendi iç güçlerini muhakkak bir istikrar seviyesinde tutarak kuşatıp kapsayan bir gövdedir: Üretimde azami, ücretlerdeyse asgari… Ancak bir kontrol toplumunda, korporasyon fabrikanın yerini almıştır. Korporasyon ise bir ruh, bir gazdır. Kuşkusuz fabrika da ödüllendirme ve teşvik sistemiyle tanışıktı, ancak korporasyon her kişisel fiyat üzerine bir modülasyon dayatma konusunda çok daha derinden işlemektedir; orada karar süren, meydan okumalarla, daima ikazlarla, müsabakalarla ve son derece gülünç küme ya da takım seanslarıyla işleyen daima bir metastaz durumudur bu. Şayet en budalaca televizyon oyun gösterileri bile o kadar muvaffakiyet kazanıyorsa, bunun nedeni korporasyondaki durumu büyük bir katiyen dışavurmalarıdır. Fabrika, bireyleri hem kitle içindeki herbir ögesi nezaret altında tutan işverenin, hem de kitlesel bir direnişi seferber eden personel sendikalarının lehine tek bir gövde olarak teşkil ediyordu; halbuki korporasyon en sert halli rekabeti ve aykırılığı sağlıklı bir emülasyon biçimi, bireyleri birbirleriyle karşıtlaştıran ve herbirini katedip ta içlerinden bölen kusursuz bir motivasyon gücü olarak sunmaktadır. “Yeteneğe nazaran ücret” ismi verilen motivasyon prensibi ulusal eğitimleri kendine çekmekten geri kalmamıştır. Hakikaten de, nasıl korporasyon fabrikanın yerini alıyorsa, “sürekli eğitim” de “okul”un, kontrolün sürekliliği ise sınavın yerini almaktadır. Okulu korporasyonun eline teslim etmenin en emin yolu da esasen budur.

Disiplin toplumlarında birey her vakit yine, daima yine başlamaktadır (okuldan kışlaya, kışladan fabrikaya), halbuki kontrol toplumlarında kimse rastgele bir şeyi bitirecek durumda değildir -korporasyon, eğitim sistemi, askeri hizmet, hepsi, üniversal bir deformasyon sistemine benzeri tek ve birebir modülasyon içinde bir ortada varolan metastaz pozisyonları üzeredirler. Kendini daha o vakitlerden iki toplumsal oluşum tipi ortasındaki odak noktasına yerleştirmiş olan Kafka, Dava‘da hukuksal biçimlerin en korkutucusunu tasvir etmişti. Disiplin toplumlarının “görünüşte beraat”i (iki mahpus ortasındaki hal), ve kontrol toplumlarının “sınırsız erteleme”si (sürekli değişim halinde). Bu ikisi, birbirinden çok farklı hukuksal ömür şekilleridir ve şayet hukukumuzun şahsen kendisi kriz içindeyse, tereddüt halindeyse bunun nedeni bir biçimi bırakıp ötekine dahil olmaya gitmemizdir. Disiplin toplumlarının iki kutbu vardır: Bireye işaret eden “imza” ve bireyin bir “kitle” içindeki pozisyonunu işaretleyen sayı ya da idari sayı. Bunun nedeni disiplinlerin hiçbir vakit bu ikisi ortasında bir uyumsuzluk görmemesi ve iktidarın hem bireyleştirmesi hem de bir ortaya massetmesidir. Yani iktidar, üzerinde iktidar icra ettiklerini bir gövde halinde oluşturmakta ve bu gövdenin her üyesinin bireyliğini öbeklemektedir. (Foucault bu ikili yükün kökenini rahibin çobanıl iktidarında -sürü ile hayvanların herbiri- görmüştü; lakin sivil iktidar da kendi hesabına harekete geçmekte ve diğer araçlardan faydalanarak kendini gündelik hayat “rahibi” kılmaktadır.) Meğer kontrol toplumlarında, kıymetli olan artık bir imza ya da sayı değil, bir koddur: Kod bir “şifredir”; öte taraftan disiplin toplumları “parolalar” tarafından düzenlenirler (hem ahenk sağlama hem de direniş açısından). Kontrolün sayısal lisanı enformasyona erişimi onaylayan ya da reddeden kodlardan imal edilmiştir. Kendimizi artık kitle/birey çiftiyle uğraşır görmüyoruz. Bireyler bölünür hale gelirken, kitleler örneklemlere, datalara, piyasalara ya da “banka”lara dönüşmüşlerdir. İki toplum ortasındaki farkı en güzel söz eden şey tahminen de paradır, zira disiplin daima altını sayısal standart olarak kilitleyen yığılmış paraya başvurur geriye dönüp; meğer kontrol bir standart kurlar toplamınca kurulan bir orana bağlı olarak değişip duran yüzergezer mübadele oranlarına bağlanmaktadır. Eski para midyedir, yani kapatıp-kuşatan bir ortamın hayvanı; halbuki kontrol toplumlarının hayvanı yılandır. Bir hayvandan başkasına, midyeden yılana geçmişiz. Sadece içinde yaşadığımız sistem açısından değil, ömür üsluplarımız ve diğerleriyle bağlantılarımız açısından da. Disiplin insanı, daima olmayan bir güç üreticisiydi; kontrol insanı ise dalgalıdır, yörüngededir, daima bir şebekenin içindedir. “Sörf” her yerde eski bildik “spor”ların yerini almıştır bile.

Her toplum tipiyle bir makina tipi kolaylıkla eşleştirilebilir -makinalar belirleyici olduklarından değil, kendilerini üretip kullanabilen toplumsal biçimleri söz ettikleri için. Eski hükümranlık toplumları kolay makinalar kullanıyorlardı -kaldıraçlar, bucurgatlar, saatler; yakın vakitlerin disiplin toplumlarıysa güçle çalışan makinalarla teçhizatlandılar -edilgin entropi, faal sabotaj riskleriyle birlikte; kontrol toplumlarıysa üçüncü tipten makinalarla işliyorlar -bilgisayarlarla- ve tıkanma cinsinden edilgin, korsanlık ya da virüs bulaştırma tipinden aktif tehlikelerle. Bu türlü bir teknolojik evrim, daha da derin bir açıdan, kapitalizmin bir mutasyonu olmalı. Daha şimdiden yeterli bilinen ya da tanıdık bir mutasyondur bu ve şöyle özetlenebilir: On dokuzuncu yüzyıl kapitalizmi üretime ve mülkiyete yönelik bir ağırlaşma, bir konsantrasyon kapitalizmiydi. Bu yüzden fabrikayı bir kapatıp-kuşatma ortamı olarak dikiyordu; kapitalist ise üretim araçlarının sahibiydi, lakin giderek, analojiyle kavranabilecek öteki mekânların da sahibine dönüşecekti (işçinin aile konutu, okul). Pazarlar ise kâh uzmanlaşmayla, kâh kolonileştirmeyle, kâh üretim maliyetlerini düşürme yoluyla fethedilecekti. Lakin şu andaki durumda kapitalizm artık üretimle filan uğraşmamakta, onu sıklıkla Üçüncü Dünya’ya devretmektedir -karmaşık dokumacılık, metalürji ya da petrol üretimi de dahil olmak üzere. Bu bir üstün-düzey üretim kapitalizmidir. Artık hammadde satın alıp tamamlanmış eserler satmamaktadır: Tamamlanmış eserler satın almakta ve kesimlerini monte etmektedir. Satmak istediği şey hizmetlerdir, almak istediği şey ise stoklar. Bu artık üretim için kapitalizm değil, eser için kapitalizmdir, yani satılmak ve pazarlanmak için olan eserin kapitalizmi. Bu yüzden, bu kapitalizm dağılımsaldır ve fabrika da yerini korporasyona devreder. Aile, okul, ordu, fabrika ise artık bir mülk sahibine -devlet ya da özel güç- hakikat çeken birbirlerinden başka ve analojiyle benzeşen mekânlar değildirler. Artık artık yalnız stok paylaşımcıları bulunan tek bir korporasyonun -deforme edilebilir ve dönüştürülebilir- kodlanmış figürleridirler. Sanat bile artık kapatıp-kuşatma mekânlarını bırakarak bankanın açık uçlu devrelerine dahil olmaktadır. Pazar fetihleri ise artık disiplinli eğitimle değil, tarayıcı kontrolle, maliyetlerin düşürülmesinden çok mübadele oranlarının sabitleştirilmesiyle, üretimde uzmanlaşmadan çok eserin dönüştürülmesiyle gerçekleştirilmektedir. Böylelikle çürüme ve yozlaşma orijinal bir güç kazanır. Pazarlama, korporasyonun merkezi, hatta “ruhu” olmuştur. Bize korporasyonların bir ruhu olduğu öğretiliyor; bu dünyanın en dehşet verici haberi. Piyasaların süreçleri artık artık bir toplumsal kontrol aracıdır ve efendilerimizin onursuz ekmeğidir. Kontrol kısa vadelidir ve periyot adedi süratlidir; lakin birebir vakitte daima ve sınırsızdır; halbuki disiplin müddet bakımından kalıcı, sonsuz ve süreksizdir. İnsan artık kapatılmış insan değildir. Borç içindeki insandır. Kapitalizmin insanlığın, borçlanmak için çok fakir, kapatmak içinse çok kalabalık dörtte üçünün çok sefaletini bir değişmez data olarak tuttuğu ve sürdürdüğü doğrudur: Kontrol hudutların aşınmasıyla ilgilenmemektedir sırf, gecekondulardaki ve gettolardaki patlamalarla da uğraşacaktır.

3. Program Açısından

Denetim toplumu nedir?

Açık bir ortamda ve rastgele bir anda her ögenin pozisyonunu veren (rezervde bir hayvan, korporasyonda bir insan, elektronik bir kemer aracılığıyla) bir kontrol sistemi fikri sırf bir bilim kurgu fikri değildir. Félix Guattari şöyle bir kent düşleyebiliyordu: Konutunuzu, sokağınızı, mahallenizi (bireye ait) elektronik kartınızla bariyerleri aşıp terk edebilirdiniz; fakat birebir kart, aşikâr bir gün, ya da muhakkak birkaç saat için çalışmaz durumda da olabilir; burada değerli olan bariyer değil, her kişinin pozisyonunu -uygun mu, uygunsuz mu- düzenleyen ve kozmik bir modülasyonu gerçekleştiren bilgisayardır.

İş başındayken kontrol sistemlerinin sosyo-teknolojik incelenmesi kategorik olmalı ve buhranları her yerde ilan edilen disipliner kapatım-kuşatım yerlerinin yerine daha şimdiden geçmekte olan yenilikleri anlatmalıdır. Evvelki hükümranlık toplumlarından ödünç alınacak eski yolların geri dönüp ön plana çıkmaları mümkündür, fakat mecburî değişikliklerle. Değerli olan bir şeylerin şimdi başlangıcında olmamızdır. “Hapishane sistemi”nde, hiç değilse küçük cürümler için, “yerine geçen” cezalar bulma ve mahkum edilen kişiyi, muhakkak saatlerde elektronik bir kemer aracılığıyla konutunda tutma teşebbüsleri. “Okul sistemi”nde, daima kontrol biçimleri, daima eğitimin okul üzerindeki tesiri, buna bağlı olarak bütün üniversite araştırma faaliyetinin ortadan kaldırılarak, “korporasyon”un bütün okullaşma seviyelerine hakim kılınması. “Hastane sistemi”nde, hasta insanları tekilleştiren ve risklere maruz bırakan, bunu yaparken hiç de bireyleştirmeye başvurmayacak -şimdiden önerenlerin söylemeye başladıkları gibi-, tersine bireyin ya da sayısal gövdenin yerine kontrolde tutulacak “bölünebilir” bir malzemenin kodunu yerleştirecek, “doktorsuz ve hastasız” yeni tıp. “Korporasyon sistemi”nde ise: Eski fabrika biçimini katetmeden para, kâr ve insan dolaştırmanın yeni yolları. Bunlar çok ufak örnekler, fakat kurumların buhranı denince ne anlaşılması gerektiğini daha güzel anlayabilmeyi sağlıyorlar: Yeni bir tahakküm sisteminin ilerleyici ve yaygın kuruluş süreci. En kıymetli sorulardan biri birlik ve sendikaların etkisizliği ile ilgili olacaktır: Bunlar disiplinlere ve kapatıp-kuşatma mekânlarına karşı verdikleri çabanın tarihinin bütününe bağlılar; sanki ahenk mu sağlayacaklar yoksa kontrol toplumlarına karşı yeni direniş biçimlerine mi bırakacaklar yerlerini? Gelmekte olan, pazarlamanın keyiflerini tehdit edebilecek direniş biçimlerini kaba çizgileriyle daha şimdiden kavrayabilir miyiz? Çok sayıda genç insan “motive” edilmekten gururlanmakta, çıraklık ve daima eğitim talep etmektedir. Neye hizmet etmekte olduklarını keşfetmek onlara düşer; disiplinlerin gayesini, zorluklarla da olsa, keşfetmiş olan büyükleri üzere. Bir yılanın kıvrımları, bir midyenin yumuşak ipliklerinden bile daha karmaşıktır.

Gilles Deleuze, “Les Sociétés de Controle”, L’Autre Journal, 1992, Paris.

Çeviren: Ulus Baker

Kaynak: Körotonomedya