“ODTÜ, hazırlıktaki tek kollu sandalyede ürkek ürkek oturan senle bitirirken o İHTİLAL yazan stadyumda mezuniyet merasimi için yürüyen sen ortasındaki uzaklıktır.”
Orta Doğu Teknik Üniversitesi öğrencileri, okulun kurulduğu günden bu yana Türkiye’nin siyasi gündemlerinde daima öncü ve kilit bir rol üstlendiler. 19 Mart 2025 akşamı İstanbul Belediye Başkanı Ekrem İmamoğlu’nun gözaltına alınmasıyla başlayan öğrenci hareketlerinin bir sefer daha ışık tuttuğu bu öncü ruh, ODTÜ’nün iktidar tarafından yıllardır kırılmaya çalışan ilerici kültürünün ve devrimci geleneğinin neredeyse birinci günkü üzere capcanlı durduğunu bir defa daha gözler önüne serdi. Şimdi bir hafta evvel, MEBİVA tarafından düzenlenen iftar yemeğinde yerleşkeye dışarıdan getirilen cihatçı çetelerin tekbir sloganlarıyla şekillenen, ODTÜ’nün devrimci duruşunun sona erdiği savları ise kısa müddet içinde suya düşmüş oldu. Ne gençler ortasında yükselen milliyetçi hezeyan ne de pandemiyle sekteye uğrayan yerleşke hayatı okulun köklerinde yatan direncin kırılması için kâfi oldu. ODTÜ, dün olduğu üzere bugün de ana muhalefete direniş dersi verecek, Türkiye’nin gözlerini üzerine çevirecek kadar ayakta.
Hikayeyi en başa saralım. Takvimler 1956 yılını gösterdiğinde ODTÜ, mukadderatın bir cilvesi üzere devrin başbakanı Adnan Menderes hükümeti ve Birleşmiş Milletler’in iştirakinde alınan kararla, “Orta Doğu Yüksek Teknoloji Enstitüsü” ismiyle kuruluyor. Eğitim lisanı büsbütün İngilizce olan okula Mimarlık Fakültesi’nin akabinde yıllar içinde yeni fakülteler ve kısımlar ekleniyor. 27 Mayıs 1960 darbesiyle ODTÜ, Adnan Menderes’le ilişkilendirilerek kapatılmak istense de Ulusal Birlik Komitesi’nden Kurmay Albay Sami Küçük’ün ısrarıyla eğitim faaliyetine devam ediyor. Devrin Amerikalı rektörü Edwin S. Burdell misyondan alınıyor, yerine birinci Türk rektör olan Turhan Feyzioğlu getiriliyor.
Feyzioğlu, esasen art planda ODTÜ’yü kapatmak için görevlendirilse de vakitle kendi tabiriyle okulun “bir numaralı savunucusu” oluyor ve vazifede bulunduğu mühlet boyunca kapanmaması için büyük emekler veriyor. Öte yandan, Anadolu’nun farklı bölgelerinden gelen öğrencilerin İngilizce bilmedikleri için ODTÜ’de eğitim alamamasından ve okulun sadece kolej mezunlarıyla sonlu kalmasından rahatsız olarak hazırlık kısmının kurulması için de harekete geçiyor.
İlk öğrenci hareketi, şimdi 1961 yılında, ODTÜ’nün Amerikan Üniversitesi ismiyle Mısır ya da Kahire’ye taşınması gündeminin akabinde gerçekleşiyor. Öğrenciler üç ay boyunca boykot örgütleyerek yetkililerin bu adımdan geri çekilmesini sağlıyorlar. Bu kıvılcım, ODTÜ’de yıllar uzunluğu yanacak bir ateşi müjdeliyor.
1960’ların ikinci yarısına gelindiğinde üniversitelere özerklik sağlayan yeni anayasayla Türkiye’nin dört bir yanındaki okullarda ilerici fikirler filizlenmeye başlıyor. Buna binaen ODTÜ Mimarlık ve Planlama kısmı öğrencileri de yurtsever geleneğin bir modülü olarak Çankırı Atkaracalar Köyü’nden Giresun Bektaş Yaylası’na kadar Anadolu’nun farklı bölgelerinde çeşitli istekli çalışmalar yürütüyorlar. Bu çalışmalarda sırf bina inşa etmekle kalmıyor, Türkiye halkını yakından tanıyor ve onlarla dayanışıyorlar. Akademide öğrenilen bilimsel bilgiyi ve meslek hünerini toplumun gereksinimleriyle buluşturmanın gerekliliği, şimdi bu yıllarda okulun DNA’sına işleniyor. 6 Şubat zelzelelerinin akabinde süratlice örgütlenen ODTÜ Mezunlar Derneği’nin bütün ülkeye yayılan fevkalâde eforu da işte bu türlü bir geçmişin sonucu olarak karşımıza çıkıyor.
22 Kasım 1961 günü, ODTÜ’nün efsane rektörü Kemal Kurdaş vazifeye geliyor. Vazifeye geldikten yalnızca bir gün sonra yerleşke yeri için seyahate çıkıyor, 12 gün sonra da öğrencilerle birlikte yeni yerleşke yerine birinci ağaç dikiliyor ve ODTÜ Ormanı’nın temelleri atılıyor. Öğrencilerin, akademisyenlerin, çalışanların, yurttaşların yıllar uzunluğu, emek emek, kendi elleriyle diktikleri ağaçların bugün Ankara’ya nefes veren koca bir orman oluşu bile tek başına ODTÜ’yü anlatıyor.
Bu yıllarda bütün dünya 68 neslinin hareketleriyle çalkalanırken Türkiye’deki üniversitelerde de devrimci bir duruş hakim. Lakin ODTÜ’nün bu hakim duruşu kalıcı bir kültüre dönüştürebilmesinin arkasında yatan iki temel etken var. Birincisi topluluklarından kısımlarına, profesörlerinden çalışanına hatta rektörüne yayılan eşitlikçi bakış açısı. Bu bakış açısı, herkesin birbirinden öğrenebileceği fikriyle ortaya çıkan “hocam” hitabıyla direkt lisana de yansıyor. İkincisi de okulun vakit içinde şahsen öğrencilerin kendi ellerinde yükselmesiyle birlikte güçlenen dayanışma şuuru. Kendi yerleşkelerinin her köşesinde emeği olan öğrenciler, yüksek eğitime erişmiş olmalarının ülkelerine borçlu oldukları manasına geldiğinin şuurunda, hiçbir vakit kendilerini halktan azade, ayrıcalıklı bir küme olarak görmüyorlar. Bu iki insani his, devrin gençliğinin hâkim ideolojisiyle de buluşunca tıpkı ODTÜ Ormanı üzere kök salıyor.
1968 yılının Ekim ayının bir gece yarısı, bir avuç ODTÜ’lü öğrenci halatları, Japon malı trafik boyaları ve cam asitleriyle ODTÜ Stadyumu’nda buluşuyorlar. Sonradan kimyasal yapısı sebebiyle hiçbir vakit silinemediği rivayetlerine mevzu olan, güneşle açan, karla ortaya çıkan 33 metre yüksekliğindeki “DEVRİM” yazısı işte bu türlü yazılıyor. Yazıyı yazanlardan Taylan Özgür, 1969’da İstanbul’da; Alpaslan Özdoğan, 1971’de bir öteki ODTÜ’lü Sinan Cemgil ile birlikte Adıyaman, Nurhak’ta; Hüseyin İnan ise 1972’de Ulucanlar Cezaevi’nde darağacına yürüyerek hayatını kaybediyor. İsmi artık “Devrim Stadyumu” olan stadyumdaki yazı da, ne tribünlerden ne de ODTÜ’lülerin gönüllerinden siliniyor. 90’lı yıllardan bugüne her Bahar Şenliği’nde öğrencilerin mumlarla İHTİLAL yazdıkları gelenek de bu anıya hürmet niteliğinde hâlâ devam ediyor.
6 Ocak 1969 günü, ODTÜ öğrencileri yerleşkelerine adım atan ve “Vietnam Kasabı” olarak anılan ABD Büyükelçisi Robert Kommer’in makam aracını karşıt çevirip ateşe veriyorlar. Olayın akabinde tutuklanan yedi öğrenci, öbür öğrencilerin kendilerinin de orada olduklarını söylediği 3000’den fazla dilekçenin baskısıyla özgür bırakılıyor. Rektör Kemal Kurdaş ise o gün dahi İçişleri Bakanlığı’nın baskısına direnerek yerleşkeye polisin girmesine katiyen müsaade vermemesiyle tarihe geçiyor.
1970 yılının Eylül ayında ise 1. yurdun 201 ve 202 numaralı odalarında kalan Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan, Sinan Cemgil, Alpaslan Özdoğan ve Hüseyin İnan; Uzman Çayan, Münir Ramazan Aktolga ve Yusuf Küpeli’nin de ODTÜ’de kendilerine katılmalarıyla birlikte Türkiye Halk Kurtuluş Ordusu’nu kuruyor. İlerleyen aylarda gerçekleşen gerilla hareketlerinin sonucunda 5 Mart 1971’de ODTÜ’ye tüm yurtların aranması için kapsamlı bir baskın yapılıyor. Yaşanan çatışmanın akabinde ODTÜ, Mütevelli Heyeti’nin kararıyla süresiz olarak kapatılıyor. Bir hafta sonra gelen 12 Mart Muhtırası’nın ise baş sebebi haline geliyor.
Bu iki tarihi olayın akabinde ODTÜ iktidar etrafları için hâlâ süregelen “bir numaralı düşman” olarak konumlandırılıyor. 1977’de “profesörlüğü yalnızca Türkiye’de geçerli olan ve ‘psikolojinin azap aracı olarak kullanılması gerektiği’ kararıyla tanınan” Hasan Tan rektörlüğe getiriliyor. Bugün yerini farklı isimlerle doldurduğumuz “… ODTÜ’ye rektör olamaz” sloganı birinci kere Hasan Tan için kullanılıyor. Takip eden süreçte, Hasan Tan’ın vazifeden alınması için uzun soluklu bir boykot örgütleniyor. Sözcülüğünü Cahit Arf’ın yaptığı ODTÜ Akademik Kurul Üyeleri bir basın toplantısı düzenleyerek Hasan Tan ile işbirliği yapmayacaklarını bildiriyor, okuldaki tüm dekan ve kısım liderleri istifa ediyorlar. Günümüzde rektörlük binası ile kafeterya ortasında bulunan dokuz sarı direkli anıt, işte bu devir örgütlenen dokuz aylık boykotu temsil ediyor.
1980 darbesinin akabinde kurulan YÖK, üniversitelerin idari ve akademik özerkliğini bütünüyle yok ediyor. YÖK Başkanı olarak atanan İhsan Doğramacı, nitelikli akademisyenleri tasfiye etme tehdidiyle üniversitelerde baskı kurarken, kurucusu olduğu Türkiye’nin birinci özel üniversitesi Bilkent, ODTÜ yerinin bir kısmına inşa ediliyor ve birçok ODTÜ öğretim üyesini bünyesine katıyor. Öğrenci Temsilcileri Kurulu ve öğrenci toplulukları kapatılıyor. Birçok öğrenci üniversitelerinden atılıyor, mahpusa giriyor. Üniversitenin hem araştırma hem de idari bütçeleri kısılıyor. Tüm bu mahzurlara karşın ODTÜ böylesine sıkıntı bir devirde dahi 12 Eylül cuntasına karşılık vermeyi başarabiliyor. ODTÜ akademisyenleri ihraç edilen meslektaşları için geniş bir dayanışma ağı kuruyor. 1982 Anayasası referandumunda Türkiye genelinde yüzde 92 oranın “evet” oyu çıkarken, ODTÜ sandığından ise yaklaşık yüzde 70 oranında “hayır” oyu çıkıyor.
ODTÜ, 90’ların apolitize edilmiş ve sindirilmiş ikliminde dahi devrimci köklerinden hiçbir vakit külliyen sıyrılmıyor. Çarşı’da açılan McDonald’s şubesinin kapatılmasına yönelik hareketler ve yerleşkesi ziyaret eden Mihail Gorbaçov’un taş ve yumurtalarla protesto edilmesi, ülkenin geri kalanına hakim olan sessizliği delen gündemler olarak tarihteki yerini alıyor. Sermayesiz ve sponsorsuz, büsbütün öğrenciler tarafından, öğrenci topluluklarının dayanışmasıyla yapılan Klâsik Bahar Şenlikleri ve tıpkı kapsamda düzenlenen İhtilal Yürüyüşleri unutulmaz anlara sahne oluyor. Her yıl İhtilal Stadyumu’nda yapılan mezuniyet merasiminde açılan birbirinden politik pankartlar, yıllardır tüm Türkiye’nin gözlerini bu ismiyle müsemma stada çeviriyor.
Günümüze yaklaştığımızda, 2012’de ODTÜ öğrencilerinin devrin başbakanı Erdoğan’ın yerleşkeye gelişini protesto ettikleri “ODTÜ Ayakta” hareketleri, birkaç ay sonra gerçekleşecek Seyahat Direnişi’nin ayak sesleri oluyor. O denli ki Duman’ın direnişin marşı haline gelen “Eyvallah” müziği bile aslında bu hareketler için yazılıyor. Bu periyotta ülke gençliğinin büyük bir kısmının Gezi’yle tanıştığı tartışma ve protesto kültürü ODTÜ için yeni değil. Bu yüzden direnişin Ankara’daki yansımalarında da ODTÜ’lüler yeniden tarihi rol oynuyorlar. ODTÜ’nün yakın tarihteki aksiyon karnesi, Verşan Kök protestoları, Kavaklık direnişi, yasaklanan şenlik hareketleri, Onur Yürüyüşü, kayyumsuz mezuniyet üzere çeşitli kıymetli gündemlerle kabararak Mart 2025’e kadar geliyor.
Niyetim “bu ülkenin pırıl pırıl evlatları…” ile başlayan cümleler kurarak, akademik başarısıyla öne çıkan ODTÜ öğrencilerini öbür üniversitelerdeki devrimci öğrencilerden daha ayrıcalıklı bir pozisyona yerleştirmek değil. Hakikaten baskıya, zulme ve geleceksizliğe direnenlerin hepimize güç olan dayanışmasını, 20 Mart günü Hacettepe kortejinin ODTÜ kortejiyle kavuştuğu o umutlu anda da İstanbul Üniversitesi öğrencilerinin barikatı delen öfkesinde de görmek mümkün. Lakin polisin günlerdir ODTÜ’lülere yaşattığı ağır abluka ve müdahalenin ardında yatan 60 yılı aşkın kini tanımak, bu öğrencilerin uğruna geleceklerini tehlikeye attıkları halkın gözünde vatan haini ilan edilmelerine müsaade vermemek de bir o kadar kıymetli.
Sinan Cemgil’in annesi Nazife Cemgil’in bundan tam 54 sene evvel evladının cenazesinin başında da dediği üzere: “Bu, oğlum Sinan, bunlar da onun arkadaşları Kadir ve Alpaslan, kardeşleri, onlar da oğullarım. Bu çocuklar, bu oğullar, bu ülkeyi, halkı, sizleri sevdiler. Öbür bir istekleri yoktu. Her biri birer dehaydı, her biri üstün zekâlı hoş insandı. Dileselerdi, nizamın adamları olsalardı, artık burada cansız yatmazlardı, birer milyoner olurlardı fakat onlar, halkı, sizleri sevdiler. Sizin problemlerinizi omuzladılar. Size palavra söylüyorlar, onlar, eşkıya değildi.”
*Bu yazıda aktarılan ODTÜ tarihi, yazhocam.com’daki çeşitli yazılardan derlenmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan güçlü şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ uygun işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir bedele dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
