ABD ve İsrail’in evvelki hafta İran’a saldırmasının ardından, FIFA Başkanı Gianni Infantino’nun üç ay evvel Donald Trump’a takdim ettiği “FIFA Barış Ödülü” sizin de aklınıza geldi mi? Ya da Lionel Messi önderliğinde Inter Miami ekibinin Oval Ofis’te Trump’a yaptığı ziyareti gördünüz mü?
İnsan sormadan edemiyor: Bu kurumlar ya da artık kurumların da önüne geçmiş büyük futbol markaları, nitekim dünyayı yatıştırmaya mı çalışıyor, yoksa büyük bir çatışmanın ortasında “iyi görünmenin” yolunu mu arıyor? Zira sahnenin bir tarafında bombalar, yaptırımlar, hudutlar ve güvenlik rejimleri var. Başka tarafında da parlak merasimler, umut temalı görüntüler ve egemenlerin barışı üzerine kurulmuş bir lisan.
Hakikatin yerini imajın aldığı bir sistemde, iktidar “Ne yapıyoruz?” sorusuna değil, “Nasıl görünüyoruz?” sorusuna yanıt üretir. Bu ayrım birinci bakışta ince üzere durur ancak bütün ahlaki tartışmaları, tüm kurumsal meşruiyet biçimlerini kökünden değiştirir. Zira “görünüm” alanı sınırsızdır: İstediğiniz kadar bildiri, istediğiniz kadar merasim, istediğiniz kadar sembol üretebilirsiniz. Yapılan işin bedelini ödemeden, o işin yükünü taşıyormuş üzere durabilirsiniz. Çağdaş spor kurumlarının, bilhassa de FIFA üzere devasa ölçekli yapıların içine düştüğü çukur burası: Dünyayı düzeltme tezi, dünyanın kendisiyle yüzleşmeyi daima erteleyen beyhude bir makyaja dönüşüyor.
Bu makyajın lisanı tanıdık: spor birleştirir, futbol barıştırır, çocuklar geleceğimizdir… Bunlar tek tek yanlış cümleler değil. Tam bilakis, hakikat olma ihtimalleri yüzünden tehlikeliler. Zira doğruymuş üzere görünen cümleler, yanlış bir pratiği yumuşatmanın en tesirli aracıdır. Bir kurum elindeki büyük tertip gücünün, dev sponsorluk ağlarının, devletlerle kurduğu bağımlılık bağlarının asla sorgulanmaması için bu tipten cümlelere yaslanabilir. Sonra da ortada hiçbir çelişki yokmuş üzere davranabilir: Bir yanda savaşın devam ettiği coğrafyalara dair manzaralar, öteki yanda “umut” temalı projeler, küçük alanlar, toplumsal sorumluluk görüntüleri. Bu iki manzara yan yana geldiğinde kurumun anlatısı hazırdır: “Biz acının içinden umut çıkarıyoruz.” Meğer yaptıkları tek şey acının üstünü örtmektir. Umudun kendisini değil, umudun imgesini üretmektir.
Görüntünün hakikatin yerine geçmesi, sadece propaganda manasına gelmiyor. Daha da sinsi bir şeye dönüşüyor: Sorumluluğun biçim değiştirmesi. Zira imaj rejiminde sorumluluk, sonuçlardan fazla niyet beyanlarıyla ölçülür. Basın bültenleri, icraattan daha “gerçek” hale gelir. Tenkit geldiğinde kurumsal refleks yeni bir açıklama, yeni bir kampanya, yeni bir insani projeyle çabucak devreye girer. Böylelikle tenkit, çözülmesi gereken bir sorun olmaktan çıkar, “yönetilmesi gereken bir algıya” indirgenir. İdare dediğimiz şey de giderek siyasetten yahut hesap vermekten çok kıssa kurmaktan ibaret kalır.
Bu yüzden ortaya çıkan “grotesk his” sadece ahlaki bir tiksinti değildir, birebir vakitte estetiğin bozulması hissidir. Olağanda birbirine uyması gereken kesimler uymaz hale gelir. Cümleler ağırdır, gerçeklik hafifletilmiştir. Kelamlar uludur, pratikler küçüktür. Kurumların lisanı “insanlık” der ancak birebir kurumların kurduğu alaka ağları, insanlığın tam ortasındaki yıkımın sürmesini olağanlaştırır. Burada grotesk olan palavranın varlığı değil, palavranın kendine yakışır bir dekor bulmasıdır. Lüks salonlar, parlak kupalar, barış temalı heykeller… Hepsi, gerçekte taşıyamadıkları bir yükün kostümü üzere durur. İzlerken insanın içi sıkılır, zira, “Bu kadar büyük bir cümle bu kadar küçük bir şeye mi hizmet ediyor?” sorusu giderek büyür.
Bu tabloyu futboldan ayırmak güç. Zira futbol kitlesel his üretiminin en güçlü sahnelerinden biri. His üretimiyse iktidarların en çok muhtaçlık duyduğu şeylerden biri. Bu, açık propaganda kadar kaba olmayabilir lakin tesiri daha derindir. Zira taraftarlık rasyonel argümanlardan çok alışkanlıklar ve bağlılıklar üzerinden işler. Futbolun sahnesine ilişen her güç o bağlılığın sıcaklığından hisse alır.
Eskiden savaş haberlerinin yanında bir futbol haberi görünce, “hayat devam ediyor,” diye düşünürdük. Bu niyet bazen düzgün de bir şeydi. Sonuçta insanların nefes alma hakkı vardı, futbol her vakit makul bir kaçış alanıydı. Lakin artık öbür bir noktaya geldik. Bu eksen kayması, futbolun kendi tabiatından değil futbol idaresinin tercih ettiği münasebetlerden kaynaklanıyor. Zira büyük tertiplerin devam etmesi, bu tertiplere dev paraların akması, yayın takvimlerinin bozulmaması, sponsorların huzursuz olmaması… Bunların hepsi “dünya düzeni” üzere sunulan bir öncelikler listesi üretiyor. Bu liste de savaşın, yıkımın, hukuksuzluğun üstünde çalışabiliyor. Bu noktada savaş ve futbol artık yalnızca “yan yana duran iki haber” değil, birebir tertibin farklı masaları oluyor.
İşte burada “barış” sözünün başına gelen şey beliriyor. Barış, bir maksat olmaktan çıkıp alelade bir eser etiketi haline geliyor. Bir kupa üzere sergileniyor, bir proje üzere pazarlanıyor, bir ödül üzere dağıtılıyor. Bu dönüşüm, elbette barış sözünün manasını da tüketiyor. Zira sözler de birer kaynak: Çok kullanıldıkça, bilhassa de yanlış bağlamlarda kullanıldıkça aşınıyorlar. “Barış” sözü aşındığında, geriye iki şey kalıyor: Ya saf bir boşluk (barış her şey demekse hiçbir şey demektir), ya da bir kuşku (barış dendiğinde bir çıkar hesabı mı var?). Bu da sözün gerçek gereksinim anlarında işe yaramasını zorlaştırıyor. Yani barışı imgeye indirgeyenler, uzun vadede barış ihtimalini de zayıflatıyor.
Bu yüzden soru sertleşiyor: Bu kadar büyük bir sahne, barış sözünü bu kadar rahat harcıyorsa, bizim barış fikrimiz küçülmez mi? Küçülür. Zira barış yalnızca “iyi bir değer” değil, tıpkı vakitte çatışmanın taraflarına ve ardındaki güç ilgilerine dair netlik gerektiren bir şey. Barışı konuşmak, gerçeği söylemeyi, açıkça taraf tutmayı, en azından ölçü koymayı gerektirir. Meğer manzara tertibi ölçü sevmez; ölçü, kadrajı bozar. Kadraj bozulmasın diye sözler esnetilir, bağlamlar silikleşir, sorular ertelenir. Sonuçta barış, kimseyi rahatsız etmeyen bir dekor sözcüğüne dönüşür. Rahatsız etmeyen barış ise barış değildir; yalnızca sessizlik dizaynıdır.
“Futbolun dünyayla bağı” anlatısı da tam burada ikili fonksiyon görmeye başlıyor. Bir yandan hakikaten bir bağ var: Futbol, dünyanın sınıfsal çatışmalarını, göçünü, eşitsizliğini, şiddetini, dayanışmasını taşır. Fakat öte yandan bu bağ pazarlama lisanıyla sunulduğunda, her şeye yarayan bir münasebete dönüşebilir: “Dünyayı birleştiriyoruz,” deyip dünyanın en sert bölünmelerinde güçlülerin yanında durabilirsiniz. “Herkese umut dağıtıyoruz,” deyip umudun en çok gereksinim duyulduğu yerde asıl sıkıntıyı es geçebilirsiniz. Bu anlatı, makûs günlerde bir kaçış kapısı olmaktan çıkıp tablonun içine düştüğünde, futbol artık yalnızca dünyayı yansıtan bir ayna değil; dünyanın kirini parlatan bir cilaya dönüşür.
Buradan çıkış, “futbolu hayatın dışına atalım” üzere saf bir teklif olamaz elbette. Futbol her vakit hayatın içinde. Lakin futbolun kurumlarının, kendi kelamlarının yüküyle yüzleşmesini istemek mümkün. Barış sözü ağızdan çıkıyorsa, bunun bir bedeli olmalı. Tarafsızlık argüman ediliyorsa, bunun bir ölçüsü olmalı. İnsani projeler sunuluyorsa, bunun ardındaki siyasi bağlam açık olmalı. “Biz siyasete karışmayız,” deniyorsa, siyasetin en güçlü biçimi olan kadraj siyasetine neden bu kadar istekli olunduğu sorulmalı.
En değerlisi de şu: Hakikatin yerini imajın aldığı tertibi teşhis etmek yetmez, o sistemin bizi nasıl eğittiğini görmek gerekir. Zira biz de artık olayları “içerik” olarak tüketmeye alıştırıldık. Savaşın yanında futbol konuşmak, bazen bir savunma sistemi. Lakin bu düzenek, kurumsal gösteriyle birleşince, dünyanın tartısı güzelce dağılıyor. Sonunda elimizde yalnızca parlak bir gürültü kalıyor: Kupalar, merasimler, açıklamalar, projeler… Gürültü büyüdükçe, gerçek acı daha sessizleşiyor.
Belki de bu yüzden insanın içini sıkan soru geri dönüyor: “Barışın topuna bakmaya devam mı edeceğiz, yoksa barışın kendisini mi arayacağız?” İmaj nizamı bize birincisini önerir. İkincisi ise rahatsız eder: Ölçü ister, hesap ister, aralık ister, bazen de bedel ister. Barış sözünün yükü lakin bu türlü korunur. Aksi halde barış, her şeyin üstüne yapıştırılan altın bir etiket olarak kalır. Biz de bir müddet sonra o etikete bakıp hiçbir şey hissetmemeye başlarız. Bu da, tahminen de en vahimi.
*Bu yazının birinci versiyonu Evrensel‘de yayımlanmıştır.
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere tabir özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal kıymete dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, âlâ ki varsınız.
