Dünyalarımız başka: Berlinale 2024

Suneil Sanzgiri’nin Two Refusals (Would We Recognize Ourselves Unbroken?) [İki Ret (Kırılmasak, Kendimizi Tanır Mıyız?)] sinemasında iki ekran, ince, siyah bir çizgiyle ayrılıyor. Çerçevelerden birine çarpan okyanus dalgaları başkasına taşıyor, Portekiz’in bir vakitler kolonileştirdiği Hindistan ve Angola’nın geçmişteki isyanlarını bir ortaya getiriyor. Yarım saatten biraz daha uzun süren sinema, iki kıssayı birlikte anlatıyor: Bir aktivistin 1961’e kadar Portekiz kolonisi olan Hindistan ili Goa’da emperyalistlerle savaşması ve Hint asıllı Angolalı devrimci Sita Valles’in bağımsızlığını yeni elde etmiş Angola devletindeki yolsuzluğa karşı Komünist Parti’yle birlikte savaşması, sonra da Agostinho Neto tarafından 1977’de idam edilmesi. Sömürgeciliğe de “post-” önekiyle oldu bittiye getirilenlere de karşı çıkan bir şair, 1498’de Hindistan’ı “keşfeden” Vasco de Gama’yı taşıyan gemi bir fırtına tarafından engellense ne olurdu sorusu üzerine düşünüyor.

Ne olabilirdi diye sormak, ütopyadan azıyla yetinmemek manasına geliyor, durmadan direnmeyi, zafer kisvesi altındaki kırıntıları reddetmeyi kapsıyor. Sanzgiri de 19 Ocak’ta Two Refusals’ı Berlin Sinema Festivali’nin Forum Expanded kısmından çekeceğini duyurdu, Strike Germany’yle dayanışma göstererek birinci kere çağrıldığı şenliğin davetini reddetti. Strike Germany kampanyası, memleketler arası kültür çalışanlarına davette bulunmuş, Almanya’daki Filistin yanlısı telaffuzların bastırılmasına reaksiyon göstermelerini, Alman kurumlardan emeklerini çekmelerini istemişti. Toronto’da yaşayan, Sotholara mensup Ganalı sinemacı Ayo Tsalithaba da Sanzgiri’nin müsaadeden giderek Atmospheric Arrivals [Atmosferden Gelenler] isimli kısa sinemasını (diasporik aidiyete dair baş yoran manzaralardan ve metinlerden oluşan heyecan verici bir kolaj) tıpkı kısımdan çekti. Kısa sinemasını yarıştan çeken bir başka isim ise Kanadalı sinemacı John Greyson’dı. Greyson’ın sineması Death Mask [Ölüm Maskesi], öncü Alman seksolog Magnus Hirschfield ile Çinli yardımcısı ve hayat arkadaşı Li Shiu Tong ortasındaki bağlantıyı anlatan metinlerden üretilen oyunbaz, lo-fi bir operaydı.

İlerleyen günlerde greve katılan öteki sinemacılar da oldu. Maryam Tafakory, Sukhte-del isimli projesini şenliğin proje geliştirme programlarının birinden çekti. Halbuki – bana attığı özel bildiride söylediğine nazaran – 2023’te çektiği ve büyük beğeni toplayan Mast-del’in akabinde gelecek bu sineması tamamlamak için finansmana çok gereksinimi vardı. Sanatkarlar Lawrence Lek, Monica Sorelle ve Advik Beni de Berlinale Talents programının davetini reddetti. Tsalithaba, Sanzgiri ve Greyson dışında iki yüz sinemalık şenlik programından çekilen diğer sanatçı ise olmadı. Sanzgiri, sinemasını geri çekmeden Forum Expanded kısmını (Berlin Sinema Festivali’nin bağımsız yan kısımlarından, Arsenal Sinema ve Görüntü Sanatı Enstitüsü tarafından düzenleniyor) hazırlayanlarla bir mutabakat yapmıştı: Onlar ateşkes daveti yaparlarsa, Sanzgiri sinemanın gösterilmesine müsaade verecekti. Ateşkes daveti geldi gelmesine, lakin artık şenliğin ikinci gününe girilmişti. Çekilen sinemalar Arsenal’in web sitesindeki birer satırlık nota dönüşmüştü. Muhtemelen grevciler de kendilerine şu soruyu soruyordu: Ne olabilirdi?

Berlin Sinema Festivali’nin birinci günlerinde düzenlenen bir basın toplantısında heyet üyesi Christian Petzold, şenliğin Filistin’deki soykırıma karşı duruşu (daha doğrusu duruşu olmaması) ve açılış merasimine sağcı AfD partisinin üyelerinin çağrılması (çağrı sonradan geri alındı) hakkındaki tenkitlere dair şunları söylemişti: “Sanatçılar basın toplantılarında Gazze’den, Ukrayna’dan, AfD üyelerinden bahsettiğinde, bizim burada olma sebebimiz sinema izlemek değil miydi diye düşünüyorum.” Şenlikteki pek çok iştirakçiden emsal çekinceler duymak mümkündü, bilhassa de geçen yıl Almanya Kültür Bakanlığı festival yönetimine dair birtakım değişiklik teklifleri sunmuş, Sanat Yöneticisi Carlo Chatrian 2024’ün son şenliği olacağını açıklamış, sinema topluluğu da bütün bunların sonucunda karışıklığa sürüklenmişken. İştirakçilerden biri hal böyleyken “sinemaya yürekten inananların” savunulması gerektiğini tez ediyordu, aksi takdirde devlet kazanırdı.

Bu görüşler, sanatı ve sanat yerlerini başlı başına kutsal gören, politik emeller uğruna araç haline getirilmek yerine sarılıp sarmalanarak korunmaları gerektiğini savunan bir inançtan doğuyor. Halbuki bu türlü klasikleşmiş bir apolitizm filan yok. Bunu anlamak için memleketler arası sinema şenliklerinin tarihine şöyle bir göz atmak kâfi. Venedik Sinema Şenliği Benito Mussolini’nin fikriydi, Cannes onun karşısında, daha ilerici bir yerde konumlanarak doğmuştu. Berlin Sinema Şenliği birinci kere 1951’de, Berlin’de yaşayan Amerikalı subay Oscar Martay’in teşebbüsüyle, “özgür dünyanın vitrini” olmak üzere düzenlendi. Bir muharririn tabiriyle “Marshall Planı’nın ihtişamlı yüzüydü”, hem Berlin’deki savaş sonrası kültürel hayatı canlandırmak için Müttefik Kuvvetler’in el attığı bir teşebbüstü, hem de Hollywood’un Almanya’daki varlığını, piyasasını büyütmenin yoluydu. 1951’in haziranında birinci defa düzenlenen şenliğin açılış sineması Rebecca’ydı (1940). Böylece II. Dünya Savaşı’nda müttefiklere açıktan dayanak veren direktör Alfred Hitchcock onurlandırılıyordu. Şenliğin onur konuğu ise Joan Fontaine’di.

Ezcümle, Berlin Sinema Festivali’ni başlatan jeopolitik bir ataktı. Gerçekten jeopolitika, şenlik tarihi boyunca tesirli olacaktı. Şenliğin birinci yöneticisi sinema tarihçisi Alfred Bauer’di. Kendisi 1976’ya kadar misyonda kaldı, 2020’de ise bir vakitler Nazi olduğu ortaya çıktı. Bunun üzerine pek çok akademik yazı yazıldı, şenlik açıklamalar yayımladı. Şenliğin ikinci yılında Orson Welles’in Othello’su programdan çıkarıldı, münasebet olarak direktörün “Alman düşmanı ifadeleri” gösterildi. 1970’te George Stevens’ın başkanlık ettiği heyet, Michael Verhoeven’ın sineması o.k.’in “Amerikan karşıtlığıyla” ilgili tartışmaların akabinde misyonu bıraktı. ABD’nin Vietnam Savaşı’ndaki zulmünü anlatan sinemaya hiçbir ödül verilmedi. 1979’da Michael Cimino’nun The Deer Hunter’ı [Avcı] programa eklenince, sinemada Vietnamlıların yanlış temsil edildiğini, aşağılandığını münasebet gösteren birtakım sosyalist ülkeler kendi sinemalarını geri çekti. Dünyada olup bitenler sırf şenlik seçkisini de etkilemiyordu. Geçen yıl şenlik idaresi Ukrayna’ya net bir dayanak açıkladıktan sonra Ukrayna devlet başkanı Volodimir Zelenski açılış merasiminde konuşmuştu.

Tarihin doğruladığı şey “sanatın her türlüsü politiktir” şiarı değil, bu zati herkesin malumu. Lakin sanatın üretim, fon bulma ve gösterim biçimleri dünya siyasetine sıkı sıkıya bağlı. Strike Germany de bu bakış açısıyla yola çıkarak sorumluluğu sanatın kendisinden sanatkara kaydırıyor, sanatkarın bir emekçi ve politik bir aktör olduğunu, bu aktörlüğünün de emeğine dayandığını hatırlatıyor. Ocak ayında başlatılan kampanya, kamu fonlarının Almanya’nın sanat dünyasına ne kadar hakim olduğunun altını çiziyor, bunun sonucunda kültürel alanda Filistin yanlısı seslerin nasıl sansürlendiğini, bilhassa de Memleketler arası Holokost Anma Birliği’nin [IHRA] resmi açıklamasında İsrail’e yönelik tenkitleri antisemitizmle bir tutmasını hatırlatarak vurguluyor. (Berlin Senatosu, kentten fon alan herkesin IHRA tarifini kabul etmesini zarurî kılan bir maddeyi aralıkta duyurmuş, bir sonraki ay ise “yasal kaygılar” nedeniyle vazgeçtiğini açıklamıştı.) Bu yazı yayına girdiğinde Strike Germany kampanyasının iki bine yakın imzacısı bulunuyordu.

Örgütçülerden –anonim kalmak isteyen– birinin bana söylediğine nazaran, grev “yeni bir model” olarak tasarlanmıştı, soykırım ve baskı karşısında öteki türlü uğraşlar sönük kalırdı. Davet açıktı, geçimlerini sağlamak için Almanya’nın kamu fonlarına muhtaçlık duymayan milletlerarası sanatkarlardan dayanak bekleniyordu. Strike Germany grev kırıcıları ayıplamayı ya da grev sınırı kurmayı reddediyor, daha fazla pek çok direniş taktiğinden biri olmayı, yüksek tutulan bir ahlaki çıta fonksiyonu görmeyi hedefliyordu. Örgütçü, “Berlin Sinema Festivali’nin başlamasıyla netleşti ki sinemalarını geri çekecek bireyler şenliğin çeperlerinde yer alanlar olacaktı. Hem içerik hem de üretim araçları açısından açıkça politik sinemalara daha çok yer veren Forum Expanded kısmındakiler buna bir örnekti,” diye konuştu. “Genel grev dinamiklerinin de burada kristalleştiğini gördük. Maddi gücün yetiyorsa grev yapmalısın üzere bir niyet var. Meğer nihayetinde maddi gücü aslında yetersiz olanlar, yapıtlarının içeriğinden ötürü daha büyük bütçelere ve ekonomilere zati erişemeyenler grev yapıyor.”

Grev tahminen şenlikte gereğince karşılık bulmadı, fakat sinema ve sanat personellerinin birer aktöre dönüşmeleri önündeki krizi açığa çıkardı. Hayatta kalmak için (ister devlet, ister şirketler olsun) kurumlara bağımlıysak, işimizin ne kadarı bize aittir ki? Bu kriz bilhassa son yirmi yılda çok derinleşti, müsebbibi de eleştirmen Negar Azimi’nin tabiriyle “politik sanat denen, zafer kazanılmış hissi uyandırsa da ziyadesiyle müphem yeni bir sanat formunun yükselişi.” İdeolojik çabayı estetikle verebileceğini düşünmek, sanatkarlar ve kurumların “Hem pastam dursun hem karnım doysun,” demesiyle muadil. İlerlemeyi sağlayacak maddi hareketlere karışmadan davalara dayanak açıklamak kolay. 1968’de düzenlenen Berlin Sinema Festivali’nde yaşananlar bunun en uygun örneği. Protestolar o yılki Cannes Sinema Festivali’ni kesintiye uğratınca endişelenen organizatörler, programa çarçabuk öğrenci hareketleriyle ilgili “podyum tartışmaları” eklemişti.

Günümüz şenliklerinin çalışma biçimi budur işte, tüm politik yatırımlarını “şeffaf diyalog” palavrasına yapar, harekete geçmekten kaçınır, ismine da “demokrasi” derler. Berlin Sinema Festivali’ndeki “Tiny House” [Küçük Ev] bu durumun en düzgün örneklerinden biriydi. Potzdamer Platz’da yol kenarına, bir Five Guys şubesinin yanına yerleştirilmiş ahşap bir yapıdan bahsediyorum. 17-19 Şubat ortasında günde dört saat açıktı, dileyen içine girip – Tiny House projesinin yaratıcısı, İsrail asıllı Alman-Yahudi sanatçı – Shai Hoffman ile Filistinli eğitimci Ahmad Dakhnous’un yönettiği tartışmalara katılabiliyordu. Tiny House’u ziyaret ettiğimde içeride ona yakın kişi sıkış tıkıştı, kamusal alanın bu derece bölündüğü bir periyotta diyalog kurmaya imkân veren samimi alanların ehemmiyetinden – ve rahatlığından – bahsediyorlardı. Dostça görünen bir ortamda sorular sormak ve fikrini belirtmek birtakımı için kuşkusuz rahatlatıcıydı, lakin düşünmeden edemedim, hedef neydi? Mahrem konuşmalar bizi besleyebilir, hatta eğitebilir, lakin gerçek değişim istiyorsak, güçlüyü muhatap almamız gerekir. Hukuk, sermaye, hakim telaffuz üzere iktidar alanlarına değinmeden tartışmaya girmek, sırf vicdanları rahatlatmaya hizmet eder.

Bağımsız bir küratöre sahip Panorama kısmının seçkisinde yer alan No Other Land’in [Gidecek Yer Yok] galası ise diyalog ve işbirliğinin neye benzeyebileceğine dair çok daha enerjik bir örnek sundu. Filistinli ve İsrailli sanatkarlardan oluşan, gazeteciler Basel Adra ve Yuval Abraham’ın da dahil olduğu bir kolektifin yönettiği sinema, 2019’dan 2023’e dek çekilmiş manzaralarla İsrail Savunma Güçleri tarafından Batı Şeria’dan zorla sürülen Masafer Yatta halkını gözler önüne seriyordu. Manzaralar apaçık, sert, inkar edilemezdi. Buldozerlerin ve silahlı askerlerinin değersiz görerek tahrip ettiği konutları ve hayatları izlemek, manzaraların bugünlerde toplumsal medyada gördüklerimize ne kadar benzediğini fark etmek can yakıcıydı. Alışılmış son birkaç ay bize bir şey öğrettiyse, o da şiddet imajlarının değişimi umduğumuz ölçüde tetiklemediğiydi. Daha 1980’de John Berger, Vietnam’daki savaş kabahatlerini gösteren fotoğrafların izleyiciyi yalnızca resmettikleriyle değil, “kişisel ahlaki yetersizlikleriyle” ilgili ortaya çıkardıklarıyla da şok ettiğini ileri sürmüştü. Hakikaten bunun kefareti de kişisel ve ahlaki dürtülerle oluyor, en güzel ihtimalle yardımseverlikle somutlaşıyordu.

No Other Land’in sıkıntısı ise kendini acındırmak ya da seyirciyi şoke etmek değil. Sinemanın sonlarına gerçek dış ses olarak giren Adra’nın söylediği üzere “güçle ilgili bir hikâye” bu. Savaşı bir olay değil yapı olarak ele alan sinema, birbirinden 30 dakika uzakta yaşayan tıpkı yaştaki iki adam ortasındaki dostluğun şık, birden fazla vakit şiirsel bir portresini çiziyor. Bir apartheid devleti altında değişik siyasi özneler olmaya mecbur bırakılmış iki dost, İsrail namlularına, vücutlarını önlerine attıkları tanklara karşı ikisi de güçsüz. Sinema eşsiz bir dehşet karşısında yetersiz hissettirmiyor, şiddetin gücün ele geçirilmesi manasına geldiğini, adaletin de sadece bu gücün geri alınmasıyla sağlanabileceğini hatırlatıyor. Ayakta alkışlanan gala gösteriminde Adra ve Abraham kimi gerçeklerden bahsetmek için sahneye çıktı: Adra ateşkes daveti yapmayan Berlin Sinema Festivali’ni, Gazze’de İsrail’i silahlandırmaya devam eden Alman devletini eleştirdi, Abraham ise ortak direktörler olarak sahneye çıksalar da dünyanın gözünde eşit olmadıklarını vurguladı. 24 Şubat’ta En Âlâ Belgesel Sinema Ödülü’nü kazandıkları merasimde tekrarlayacakları bir konuşmaydı bu. Vermek istedikleri ileti da Almanya Kültür Bakanı Claudia Roth yalnızca Abraham’ı alkışladığını açıklayan bir bildiri yayımlayınca trajikomik bir şekilde pekişti.

“Ödül seçimleri ile sistemin idari yüzünün resmi söylemi ortasındaki ikiliğe şahit olmak enteresandı,” diyor röportaj yaptığım Strike Germany örgütçüsü. “Hem içeriden hem de dışarıdan gelen uğraşlar, çelişkileri üretken bir formda artırıyor.” Nitekim de bu yılki şenlik şimdi bitmeden çatlaklar ortaya çıkmaya başladı: Grevle başlayan süreç, zincirleme protestoları, failliği kurumdan geri alma teşebbüslerini tetikledi. Şenlik çalışanlarının bir kısmı mektup yayımlayarak idareden Gazze’de ateşkes ve rehinelerin özgür bırakılması davetinde bulunmasını talep etti. Geçmişte Forum Expanded programındaki sinemalara yer veren SAVVY Contemporary ve çoklukla European Sinema Market’ta [Avrupa Sinema Marketi – EFM] yer alan Filistin Sinema Enstitüsü şenliğe katılmadı, bağımsız programlar düzenledi. Bu programlar kapsamında Filistinli direktör Carol Mansour’un çektiği, Berlin Sinema Festivali’nin reddettiği Aida Returns de gösterildi. Bir noktada sinema işçileri ve aktivistler, çeşitli ülkelerin bayraklarıyla birlikte “Lights, Camera, Genocide” [Işık, Kamera, Soykırım] yazısını içeren siyah bir bez açarak EFM’yi kesintiye uğrattı. Abraham ve Adra, Mati Diop (Dahomey) ya da Ben Russell ve Guillaume Cailleou (Direct Action) üzere politik açıdan keskin, sömürgecilik aksisi bildirilere sahip sinemalarıyla ödüllendirilen direktörler Filistin’le dayanışma içinde olduklarını belirten açıklamalar yaptı. Buna karşılık Berlin Sinema Şenliği İcra Yöneticisi Mariëtte Rissenbeek’ten sıradışı bir reaksiyon geldi. Ona nazaran kazananların “daha farklı açıklamalar” yapmaları “daha uygun” olurdu.

Başka hiçbir manası olmasa bile, kurum ile sanatkarlar ortasındaki mutabakatların yıpranmaya başladığının işaretiydi bu. Reddetme mümkünlüğü baş göstermişti bir kez.

*Bu yazı, Can Koçak tarafından Devika Girish’in Film Comment’te yayımlanan yazısından çevrilmiştir.