Dünyanın en makûs insanı olmak

Norveçlilerin kusur yapınca kullandıkları bir tabir var: verdens verste menneske. Türkçeye direkt çevirecek olursak, “ben dünyanın en makûs insanıyım” manasına geliyor. Elbette kişinin ahlaki bedellerini yansıtan bir telaffuz değil bu, Norveçliler bunu daha çok “benim hatam” yahut “kusura bakma” yerine kullanıyorlar. Her ne kadar gündelik kabahatler için kullanılsa da insanı düşündüren bir söz: Sanki yaptığım her yanılgıyla dünyanın en makûs insanı olmaya bir adım daha mı yaklaşıyorum? Direktör Joachim Trier, Oslo Üçlemesi’nin sonuncusu Dünyanın En Makus İnsanı (2021) sinemasıyla bu sorunun cevabını arıyor.

Ahlaki sıkıntısı kolaymış üzere görünse de karakterleri epeyce karmaşık olan bu sinema, 20’li yaşlarını Oslo’da devirmekte olan Julie’yi (Renate Reinsve) odağına alıyor. Julie’yle o şimdi tıp fakültesindeyken tanışıyoruz. Ameliyathanelerden çıkamayan Julie, son yılında seçmeli ders olarak psikoloji alıyor. Bu dersten ve güzel hocasından o kadar etkileniyor ki, son beş yılın emeğini çöpe atarak tıp yerine psikoloji okumaya karar veriyor. Kararını anlamakta zahmet çeken annesine de “insan zihnini daha değişik buluyorum” diyor. Fakat Julie’nin psikoloji sevdası bir epey kısa sürüyor. Altı ay geçmeden, fotoğrafçı olma hayaliyle psikoloji okumayı bırakıyor. Öğrenci kredisiyle en kıymetli kameraları alıp, periyodunun en güzel ve yetenekli fotoğrafçısına asistanlık yapmaya, kısa bir müddet sonra da onunla yatmaya başlıyor.

Büyüklerimin “şımarıklık” benimse “büyümek” diye nitelendirdiğim bu periyot, Julie’nin hayatının en belirleyici devirlerinden biri. Kısımdan kola atlamak her ne kadar kararsızlık üzere görünse de, yaptığı her sıçramayla gelecekte sahip olabileceği bir hayattan vazgeçiyor Julie. Ne olmak istediğini yahut ne olmak istemediğini öğreniyor.

Eski nesillerin bunu anlamasını beklemek pek gerçekçi olmayabilir. Evet, dünya o vakitler apayrı bir yermiş. Lakin bizden farklı olarak onlara yıllarca ne olmaları gerektiği söylenmiş. Bu esnada kendilerini kaybedip, gerçekte ne olmak istediklerini bulamamışlar, en azından 40’li yaşlarına kadar. Buna annem ve babam da dahil. Yaşayamadıkları hayatlarını, dolaylı olarak benim hayatım üzerinden yaşıyorlar. Tahminen de orta yaş krizi bu türlü bir şeydir.

Parantezi kapatıp Julie’ye dönelim. Julie’nin birinci romantik tecrübesi diyebileceğimiz münasebeti, gittiği bir partide kendinden 15 yaş büyük Aksel (Anders Danielsen Lie) ile tanışmasıyla son buluyor. Aksel, Julie’nin sahip olmak isteyip olamadığı her şeye sahip. Yakın olduğu ve daima görüştüğü bir ailesi, severek yaptığı bir işi ve bunun getirdiği küçük çaplı da olsa bir şöhreti var. Tek eksiği, bunları paylaşacak birinin hayatında olmaması. Tecrübesi ve yeteneğiyle etrafındakileri büyüleyen Aksel’in hayatındaki bu boşluğu Julie’yle doldurması uzun sürmüyor. Bir bakıyoruz ki bir arada yaşamaya, evlilik ve çocuk üzere değerli sorunlardan konuşmaya başlamışlar.

Ancak Julie, bir Nil Karaibrahimgil değil. Ne çocuk ne de meslek yapmaya hazır. Aksel ise kendi şöhretinin ikisine de yeteceğinden, en kısa müddette bir aile kurmak istediğinden epey emin. Günümüzde hırslı, genç bir bayan olmanın bedelini güzel anlatan bir alaka bu. Aksel üzere kendisini büyümenin dayanılmaz sancılardan ömür uzunluğu koruyabilecek bir partneri var Julie’nin, öte yandan bu partnerle bir hayat kurarsa kendi benliğini yitirebilir. Aksel’e nazaran, Julie’nin bir mesleği olmasına bile gerek yok. Anne olmak dışında toplumun ondan bir beklentisi yok. Halbuki Sezar 20 yaşına gelmeden Roma imparatoru olmuştu, Mozart birinci senfonisini yazmıştı, İskender dünyayı fethetmişti. Aksel’in daha yapacak çok işi vardı, mesleği daha yeni başlıyordu.

Bir anda kararsız bir Julie’yi, sırtı açık siyah elbisesiyle Oslo sokaklarında yürürken görüyoruz. Üstte değindiğim niyetler içinde boğuluyor, ta ki kendini bir konut partisinde bulana kadar. Davetli olmadığı halde konuta girip, öteki davetlilerle tanışıyor. Kendini olmadığı bir doktor olarak tanıtıyor. Fakat bu mesken partisinde onun üzere davetsiz bir konuk daha var: Eivind (Herbert Nordrum). Mahallenin kahve dükkanında barista olan Eivind, Julie’yi kimsenin anlayamadığı kadar düzgün anlıyor. Onu, olduğu insan olarak değil, olmak istediği insan olarak görüyor. Julie ve Eivind, bütün gece şakalaşıp flörtleşmelerine karşın hiçbir vakit fizikî limitleri aşmıyor, kendi partnerlerine sadık kalıyorlar. Birbirlerini bir daha görmeyecekleri teminatıyla sırf isimlerini birbirlerine söyleyip, sabaha karşı yollarını ayırıyorlar.

Julie’nin geriye kalan hayatının birinci günü de o sabah başlıyor. Her ne kadar Aksel’le kurduğu tertibe geri dönmeye çalışsa da, dönemiyor. Eivind’le geçirdiği gece, konuştukları sorunlar ve ortalarındaki eşsiz kimya daima aklında. Onunla tekrar vakit geçirmeye duyduğu hasret ve merak, bir müddet sonra Aksel’e olan sevgisinin önüne geçiyor ve Aksel’den ayrılıyor. Çok geçmeden Eivind’le birlikte oluyor, konuta çıkıyor, daima istediği müelliflik mesleği için yazmaya başlıyor. Bütün bunları yaparken de, “dünyanın en makus insanıyım ben” diyor kendi kendine. Pekala, hakikaten o denli mi? Julie, bu unvanı hak ediyor mu?

Hayatımızın gidişatı, cetlerimiz için olduğu üzere değiştirilemez biçimde ailemiz ve etrafımızdaki dünya tarafından belirlenmiş olsaydı, tahminen de Julie üzere neyin ne olduğunu anlamaya çalışmakla bu kadar vakit kaybetmezdik. Uzun uzadıya düşünmezdik hangi meslek, nasıl bir eş, kaç çocuk diye. Jenerasyonlar uzunluğu, dünya nüfusunun birçok için bu soruların karşılıkları evvelden belirlenmişti. Artık sonsuzmuş üzere görünen bir seçenekler dünyası kelam konusu. Kendi öykülerimizi yazıyoruz, yazmak için güzel makûs kararlar alıyoruz. Evet, bu esnada kimi beşerler ve alakalar harap oluyor. Lakin dizginleri eline almak, kendini bulmak tam da bu değil mi zati? Bu, neden bizi yahut Julie’yi “dünyanın en makus insanı” yapsın? Yalnızca “insan” yapar.