Jean Baudrillard, Simülakrlar ve Simülasyon (Doğu Batı Yayınları, 2022) kitabında “Sinema, tarihin ortadan kaybolmasına ve egemenliği bir arşivin eline geçirmesine şahsen katkıda bulunmuştur,” der. Tüketimin içinde kaybolduğumuz günümüzde tükettiğimiz şeylere eleştirel bir bakış getirebilmek gittikçe daha büyük bir kıymet kazanırken tanınan kültür ve medya her gün yesyeni tuzaklarla karşımızda dikiliyor.
2023’ün merakla beklenen sinemaları Barbie ve Oppenheimer geçen hafta sonu seyirciyle buluştu. İki sinema, aslında yüksek yapımlı anaakım Amerikan sinemaları olmak dışında hiçbir ortak nokta barındırmamasına rağmen birebir gün vizyona girmeleri sebebiyle medya ilgisinin odağına yerleşti. Ortalarındaki kontrastın yarattığı mizah, her iki sinemaya de akıl almaz bir pazarlama kampanyasının kapılarını aralamış oldu. Her iki sinema için de fazlaca yazıldı çizildi, ikisi de sayısız latifenin objesi oldu. Birinin kahramanı yıllarca kız çocuklarını ve bayanları kusursuz vücut algısına, tektipleşmeye ve özgüvensizliğe iten bir oyuncak bebekken, oburunun kahramanı da 200 binden fazla kişinin vefatına sebep olan Hiroşima ve Nagasaki’ye atılan “atom bombasının babası” Robert Oppenheimer. Barbie feminist dokunuşlarla beyaz perdede kendini yine inşa ederken, Oppenheimer da atom bombasının babasının vicdan mastürbasyonunu gururla üstlenerek sempati toplamayı başardı. Pekala, bu iki şaibeli karakterin yine inşası tam olarak neye hizmet ediyor?
Barbie, piyasaya sürüldüğü birinci günden beri gerçekdışı bir estetik algısı yaratarak kusursuz imaj fetişine hizmet etti, tüketim kültürünün muhafızı oldu, toplumsal cinsiyet rollerini besledi ve stereotipik bir bayan algısının yerleşmesinde rol oynadı. Bilhassa 90’larda feminist ideolojinin ivme kazanmasıyla, Barbie bu olumsuz tesirleri yüzünden tenkitlerin odağında yer aldı. Bunun üzerine Barbie’yi üreten Mattel devayı farklı vücut ölçülerinde, farklı mesleklerde ve farklı etnik kökenlerde Barbie’ler üretmekte buldu.
Barbie, şimdilerde Hollywood’un feminist yönetmeni Greta Gerwig imzalı sinemasıyla yine gündemde. Hem de hiç olmadığı kadar. O denli ki, beşerler haftalar öncesinden Barbie’yi izlemek için sinemaya giderken yapacağı kombini düşünüyor, sinema salonları pembe kıyafetlere bürünmüş gençlerle dolup taşıyor, toplumsal medyada Barbie ikonları ve filtreleri adeta kol geziyor, sinemanın başrol oyuncusu Margot Robbie’nin sinemanın basın çeşidinde giydikleri modaya taraf veriyor, giysi firmaları Barbie koleksiyonları çıkarıyor, yiyecek markaları pembe soslar çıkarıyor, sinemanın çekiminde kullanılan pembe boyadan ötürü dünyada pembe boya kıtlığı yaşandığı konuşuluyor.
Barbie anlatısını tersyüz edip sıkıntıyı yenilikçi ve protest bir perspektiften ele alıyormuş üzere görünen Gerwig, feminist ideolojiden fazla kapitalizme ve hasebiyle da –bir açıdan– ataerkiye daha çok hizmet etmiş üzere duruyor. Tahminen unutulmaması gereken yegane şey, kapitalizmin kendi varlığının devamlılığını ve meşruiyetini sağlayabilmek için kendisine doğrultulan silahları da biçimsizleştirerek kendi safında oyuna dahil edebilme kabiliyetidir. Barbie sineması bunun bariz bir örneğini sunuyor. O denli ki, kapitalizm, feminizm üzere bireyciliğin karşısında konumlanması gereken bir ideolojiyi bile en büyük işbirlikçisi haline getirebiliyor. Böylelikle Barbie sinemasının niyeti ne kadar âlâ olursa olsun, çılgın bir reklam ve tüketim furyasının fitilini ateşleyerek ve sorunsallaştırdığı erkek hâkim dünyayı, hakim ideolojiye mahsus yollarla pazarlayarak ironik bir durum ortaya çıkarıyor.
Barbie sinematik ve mizahi istikametiyle, seyir zevkiyle ve bir klişeyi yapıbozumuna uğratmadaki azmiyle takdire şayan görülebilecek olsa da, bu yazı sinemaları sinema bağlamında değil telaffuz ve ideoloji bağlamında değerlendirmeyi hedefliyor. Sinemada kesin tahlil olarak kendine dönmek, kim olduğunu keşfetmek ve kendini gerçekleştirmek üzere ferdî çıkış yolları ilahlaştırılıyor ve tahlil tekrar bireyde arıyor. Bize kitle irtibat araçları yoluyla daima pompalanan bu ferdi tahlil teklifleri, gerçek bir toplumsal değişimin önündeki en büyük mahzuru sinsice oluşturuyor. Bu bağlamda kapitalizmin tanınan kültürün imkanlarına sığınarak “feminist anlatı” kisvesinde yine ürettiğini görmek güç değil.
Aslına bakılırsa, Barbie ve Oppenheimer’ın birebir yazıda buluşması bile bir oldukça farklı. Biri pespembe ve fantastik bir öykü anlatırken oburu tarihin en büyük cürümlerinden birinin perde gerisini gözetleyen ağır bir tarihi dram sineması. İşte tam da ortalarındaki bu keskin zıtlık, tıpkı gün vizyona girmeleriyle birleşince birbirlerinin şanından güç aldıkları gümbürtülü bir reklam kampanyasına dönüştü. Çokça ekmeğini yedikleri zıtlıklarına rağmen değerli ortak noktalar da barındırıyorlar. İkisi de son derece hassas ve dikenli bir sıkıntıyı (erkek hükümran dünya ve Hiroşima’ya atılan atom bombası) merkeze alarak sorunsallaştırdıkları sorunları farklı makyajlarla etkisizleştiriyorlar.
Oppenheimer, Hiroşima ve Nagasaki’ye atılan atom bombasının yarattığı yıkımdan çok bombanın ortaya çıkış sürecine odaklanıp sinematografik avantajları da kullanarak zorlama bir epik üslup tutturuyor. Biyografik bir anlatı tercih edildiği için seyirci sineması izlerken çoklukla Oppenheimer’la duygudaşlık kurma eğiliminde oluyor. Hatta tahminen de tarihi sonuçlarını bilmesine rağmen Manhattan Projesi’nde vazife alan grubun bombayı üretmekte başarılı olması için onlarla birlikte heyecanlanıyor. Sinema, mühletinin birçoklarını şahsî kindarlıklara ve bürokratik entrikalara harcarken Oppenheimer’la kurdurmak istediği empati için harcadığı eforun onda birini atom bombasının yarattığı yıkımı hissettirmek için harcamıyor.
Filmde Oppenheimer’ın atom bombasının “başarılı” olmasının akabinde yaptığı konuşma esnasında vicdanının sesine yenilerek kendisini dinleyen sevinçli kalabalığın yüzlerini patlamadan ötürü deforme olmuş üzere gördüğü halüsinatif bir sahne var. Ucuz bir günah çıkarma merasiminden öteye geçemeyen bu sahne haricinde sinema, yıkımı somut bir halde göstermek için rastgele bir teşebbüste bulunmuyor. Bu çok doğal sinemanın niyeti ve odağıyla ilgili. Ancak rastgele bir anlatıyı telaffuz ve ideoloji bağlamında çözümlemeye soyunduğumuzda her niyet ve tercih kuşkucu bir tutumla tartışmaya açılmalı.
Oppenheimer, Robert Oppenheimer’ın sol görüşe eğiliminin ve sonraları geliştirdiği nükleer bomba aksisi tavrının bedelini çok acı bir biçimde ödediğini gözler önüne seriyor. Oppenheimer, Sovyet casusu olmakla suçlanıyor, takip ediliyor ve sorgulanıyor. Amerikan sineması, II. Dünya Savaşı sonrası komünizm düşmanlığının vardığı noktaları, McCarthy’ciliği, paranoyaklaşan Amerika iktidarını eleştirmeyi ihmal etmese de bu eleştiriyi yaparken Sovyet periyodu yaşanan bir “kaza” olan Chernobyl faciasını anlattığı 2019 üretimi Chernobyl dizisinde Sovyet bürokrasisini eleştirirken takındığı kadar acımasız ve eleştirel bir hal takınmıyor. Bu noktada unutulmaması gereken şey, bilhassa Hollywood ekseninde gelişen Amerikan sinemasının özeleştirel özgürlükten sonuna kadar faydalanıp propagandasını sinsice gölgelemeyi başardığı gerçeğidir. Hollywood bunu II. Dünya Savaşını anlatırken de, Vietnam’ı anlatırken de, Hiroşima’yı anlatırken de usta bir kurnazlıkla yapmayı başarır.
Amerikan üretimi bir sinemanın Amerikan propagandası yaptığını öne sürmek şaşırtan bir tez değildir elbette, ama bunu gölgelerken kullandığı karşı söylemi ve stratejileri konuşmak yanlışsız bir okuma yapabilmek için elzemdir. Amerikan sineması tarihi bir olayı beyaz perdeye taşırken hep düşmanlar ve kahramanlar yaratır. Kimi vakit –özeleştirel özgürlüğün ve üstünlüğün vermiş olduğu inanç ve itibarla– düşmanlar da Amerikandır, ama kahramanların Amerikan olmadığına hiç rastlanmamıştır. Oppenheimer sinemasının de vicdan muhakemesi ve özeleştiri maskesinin altında epik bir üslup sakladığı unutulmamalıdır.
Temelde Barbie de Oppenheimer da sorunu deşifre etmekten ve yenilikçi bir anlatı yaratmaktan fazla simülatif bir gerçeklik oluşturarak gerçeğin etkisizleşmesine hizmet ediyor. “Barbie bebek” de, “atom bombası” da tehlikeli bulunduğu için öykünün öznesi pozisyonuna taşınsa da, hem Barbie’nin hem de atom bombasının sempatik bulunacağı bir pazarlama ve reklam stratejisinin ortasında buluyoruz kendimizi.
Jean Baudrillard, simülasyon kuramında bu durumu vurucu bir örnekle açıklıyor: Birey televizyonda Sudan iç savaşı ile tuvalet kağıdı reklamını birebir duyarsızlıkla izlemektedir. Kumandayla bir tuşa bastığında Sudan iç savaşı da tuvalet kağıdı reklamı da gözlerinin önünden gidecektir. Gerçeklik orada tüm varlığıyla dururken bile, her şey bir manzaradan ibarettir ve cansızdır. Tıpkı durum Barbie ve Oppenheimer sinemaları için de geçerlidir. Yaratılan popülist simülasyonla bahsedilen problemlerin tartısı hafifletilmiş ve etkisi azaltılmıştır. Sinemadan çıktığımızda erkek hâkim dünya ya da kitle imha silahları eskisinden daha kıymetli değil, bilakis daha değersiz bir hale gelmiştir. Seyirci ataerkilliğe ya da Hiroşima’ya karşı daha hassas değil, tersine daha duyarsızdır.
Baudrillard’ın dediği üzere: “Gerçek, bir daha asla geri dönmeyecektir.”
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut nizamlı desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
