Dünyanın sonunu nasıl alırdınız?

Bir küme arkadaş dünyanın sonuna dair konuşuyorduk. Haberi aldın, bildiğin manasıyla dünya (ya da medeniyet) sona erecek. Ne yaparsın, nereye gidersin, kimin yanında olmak istersin? Kendimden emin formda verdiğim “Bir biyolog bulurum!” karşılığı, sonraki yıllarda alay konusu olacaktı.

Haklılardı, nasılını pek düşünmemiştim. Biyolog nereden bulunurdu, bulduktan sonraki adım ne olmalıydı, biyologlar benim onları bulmamı mı bekliyordu, bir biyolog insanlığın devamını garanti altına alıyor muydu? Bu sorular yanıtlanmaya muhtaçtı. İnsanlığı sürdürme refleksi politik olarak savunulabilirdi ancak bu naif çıkışın gerisinde ne olduğunu deşmek de kıymetliydi.

Popüler kültür bize tam da bunu telkin etmiyor muydu? Dünyanın sonuna ait tahayyüller, her vakit kıyamet sonrası tahayyülleriyle bir ortada sunuluyordu. Cinsin ismi post-apokaliptikti sonuçta. İnsanlık kıyameti yaşıyordu yaşamasına, fakat daima sonrası da vardı. Güya Nejat Yavaşoğulları, o kendine has sesiyle bir yerlerden bağırıyordu: “Ne olursa olsun, yaşamaya mecbursun!”

Fredric Jameson, insanlık için dünyanın sonunu hayal etmenin kapitalizmin çöküşünü hayal etmekten daha kolay olduğunu hatırlatmış, bunu hayal gücümüzün zayıflığıyla açıklamıştı. O bunu dillendirdikten sonraki yıllarda üretilen post-apokaliptik kurmacaların çokluğu ve popülerliği, bunun ne derece isabetli bir çıkarım olduğunu birinci elden gösteriyordu. Son yıllarda ise bilimkurgunun yeni bir alt cinsinden bahsedebiliyoruz: Pandemi sonrası anlatıları. COVID’den evvel yayımlananlarına kahin gözüyle bakılıyor, televizyon uyarlamaları arka arda geliyor. Ortak noktaları bize medeniyetin bittiği, lakin hayatta kalanların yaşamaya devam ettiği, yeni sistemlerin kurulduğu bir dünyadan bildirmeleri. Bu yazıda da bu öykülerden birkaçının “Dünyanın sonunu nasıl alırdınız?” sorusuna getirdikleri karşılıklara bakmak istiyorum.

Başlamadan tali bir yola sapıp üstteki paragrafın tahminen de en tanınan istisnasına, Wall-E’ye (Andrew Stanton, 2008) uğrayalım. Wall-E’de insanların, tüketim hırsları ve etrafa karşı duyarsızlıklarıyla dünyayı kendileri için yaşanmaz hale getirdiğini görüyoruz. Bu tıp bir kıssa, insanlık tabiatına dair başlı başına karamsar bir bakış açısından doğuyor. İnsanlık doğasıyla ilgili bu fikirler de elbette kapitalist tahayyüllerle temaslı. Olağan Şüpheliler’in (Bryan Singer, 1995) meşhur repliğini bilirsiniz: “Şeytanın çevirdiği en büyük numara, Dünya’yı aslında var olmadığına inandırmasıdır.” Kapitalizmin en büyük numarasının da insanlığı, insan tabiatına en uygun sistemin kendisi olduğuna inandırmak olduğunu söyleyebiliriz herhalde.

Station Eleven: Hayatta kalmak yetmez

Ünlü oyuncu Arthur Leander, sahnede Kral Lear’ı canlandırırken yere kapaklanır ve hayatını kaybeder. Kısa mühlet içinde dünyanın sonunu getirecek salgının bilinen birinci vakalarındandır bu. Tıpkı yapımda yer alan 8 yaşındaki Kirsten Raymonde, 20 yıl sonra Kuzey Amerika’da kurulan yeni yerleşim yerlerini gezerek Shakespeare oynayan The Traveling Symphony [Gezgin Senfoni] isimli kumpanyanın kesimi olur. Türkçeye İstasyon On Bir diye çevrilen (Çev. Ferhan Ertürk, Pegasus Yayınları) Station Eleven’ın kıssasını kabaca bu türlü özetlemek mümkün.

The Traveling Symphony, Star Trek’e atıfta bulunan bir düstura bağlı yaşıyor: “Hayatta kalmak yetmez” [Survival is insufficient]. Bununla birlikte, iki hikayeciliğin tam olarak birebir prensipleri benimsediğini söylemek yanlışsız olmaz. Örneğin Star Trek’in “Remember Me” [Beni Hatırla] isimli kısmı, dizinin ütopyacılığının en somut örneklerinden biri kabul ediliyor. Kısımda geminin tabibi, mürettebatın teker teker kaybolduğunu, kaybolan herkesin de öbürleri tarafından unutulduğunu argüman ediyor. Bu argüman ciddiye alınıyor, geri kalanlar tarafından araştırılıyor. Station Eleven’da ise ne kadar hatırlıyorsan, o kadar kaybediyorsun. Eski dünyayı hatırlayacak yaştaki karakterler, o günlere daha büyük bir hasret duyuyor. Yaşı küçük olanlar ya da yeni dünyaya doğanlar ise bu kadar büyük bir kayıp yaşamış üzere hissetmiyor. Burada tahminen bir istisna Kirsten’in topladığı, Arthur’dan bahseden gazete kupürleri. Onun bu gayreti, tam da bilmediği ya da detaylarına hakim olmadığı bir hayata duyduğu hasrete karşılık geliyor.

Henüz kitabın başında doktor kardeşinden salgının ciddiyetine dair bilgi alan bir karakter, süpermarkete gidip binlerce dolarlık alışveriş yapıyor. Burada aslında tam da ne yapması gerektiğini bilmediğini, izlediği aksiyon sinemalarını taklit ettiğini fark ediyor. Görüyoruz ki karakterlerin dünyanın sonuna dair fikirleri de öbür anlatılarla şekilleniyor.

Tabii Emily St. John Mandel’in temel kederi, post-apokaliptik anlatıların pek birçok üzere kaygı ya da tansiyon kulvarlarına girmek değil. Burada bıçaklar nadiren çekiliyor, odak noktasında yolları bir formda Arthur’la kesişmiş karakterler ve ortalarındaki ilgiler var. Mandel, birkaç onyıla ve iki farklı dünyaya yaydığı kıssasında bu insanların ortasındaki bağları anlatıyor. Herkesin herkese istemediği kadar bağlı olduğu dünya, yerini irtibatların büsbütün koptuğu (internetin, hatta elektriğin olmadığı) bir dünyaya bırakırken, muharrir herkesin birbirine sandığından daha yakın olduğunu hatırlatıyor. Birinci Dünya’da bu bağlar gözardı ediliyor, ikincisinde fark edilmiyor.

Tabii bir de ütopya olarak Station Eleven var. Kitaba ismini veren Station Eleven, karakterlerden birinin yarattığı Dr. Eleven adlı çizgi romanın içindeki uzay istasyonu. Burada da post-apokaliptik bir cihan var, Dr. Eleven’ın da zaman vakit eski dünyayı hatırlayıp hüzünlendiğine şahit oluyoruz. Eski vakitlere yakılan bu ağıt, çizgi romanı yaratan karakter için giderek berbatlaşan bir alakanın birinci vakitlerini hatırlama aracına dönüşüyor. Bir biçimde edindikleri çizgi romanı okuyan karakterlerin ise hem eski vakitlerle hem de Arthur’la bağ kurmalarını sağlıyor. Vaktinde değişik bir bağlamda sorduğumuz soru, Station Eleven’da yankılanıyor: Dünyada bir şeyler olur, akabinde tahminen ölürüz. Fakat tahminen de yaşarız, o vakit ne yapacağız?

Severance: Evvelden çok mu yeterliydik?

Buraya kadar okuyan varsa, severek izlediği o diziden bahsetmediğimi fark edince üzülebilir. Ling Ma’nın Salgın ismiyle Türkçeleştirilen (Çev: Sıla Okur, İthaki Yayınları) Severance’ı, Çin’in Shenzhen kentinde doğan, münasebetiyle “Shen Fever” [Shen Humması] ismiyle anılan bir salgını anlatıyor. Şayet kehanetten kelam edeceksek, 2020’de olup bitene en yakınının Severance’ta çıtlatıldığını söyleyebiliriz. Doğal Ma’nın sıkıntısı de geleceği bilmek değil. Kendisi daha fazla bugüne dair bir şeyler söylemeye çalışıyor.

Başkarakter Candace Chen şimdi küçükken, ailesiyle birlikte Çin’den ABD’ye göç etmiş. 20’li yaşlarında New York’a taşınan Candace, Spectra isimli bir ulusötesi yayıncıda İncil dizaynlarından sorumlu eser koordinatörü olarak çalışmaya başlıyor. Spectra’nın pratikleri, ulusötesi şirket dendiği anda irkilmiyorsanız, ne kadar haksız olduğunuzu yüzünüze yüzünüze vuruyor. Örneğin İnciller, randımanı yükseltip maliyetleri düşürmek için salgının doğduğu Shenzhen’de üretiliyor. Maliyeti düşürme derdi o denli baskın ki, üretim sınırında çalışan personelleri öldüreceği bilinse dahi dizaynlarda geçersiz taşların kullanılmasına onay veriliyor. Birebir şirket, her şartta ayakta durabildiğini cümle âleme göstermek istediği için pandeminin ciddiyeti ortaya çıkmış ve her yer kapanırken kimi çalışanlardan ofise gitmeye devam etmelerini istiyor.

Severance’taki salgının farklı yanı, rutinlerle olan teması. Bu cihanda hastalananlar, gündelik bir aksiyonu bilinçsizce, ölene dek tekrarlamak zorunda kalıyorlar. Bu dürtüyle Candace’ın pandemi öncesi çalışma şartları, hatta geç kapitalizmde yaşayan herkesin hayatı ortasında paralellikler kuruluyor. Candace eski New York’u hatırladıkça, bir göçmen olarak yaşayamadığı Amerikan Rüyası’na hasret duyması üzerinden Station Eleven’daki Kirsten’i andırıyor.

Sonunda New York’tan kaçmaya karar veren Candace, Pennsylvania yakınlarında bir kümeyle karşılaşıyor. Bu küme tarikat gibisi bir tertip kurmuş, tertipli olarak bir ortaya gelip dua ediyor, keyfekeder belirlenmiş kurallara bağlı yaşıyor. Kısa müddet içinde bunun da ulusötesi şirketlerin yapılanmasına ne kadar benzediğini anlıyoruz. Vox müellifi Constance Grady, grubun lideri Bob’un Charles Manson’dan çok orta düzey bir yöneticiye benzediğini söylerken tam da bunu kastediyor. Onun “Burada olmaktan mutlu musun?”, “Sence sana uygun bir grup miyiz?” üzere soruları evvel “Mümkünse biraz daha iştirakçi olmanı istiyorum,” üzere taleplere dönüyor, sonra da iş Candace’ı isteği dışında hapsetmeye varıyor. Sonuçta Bob bir yazılımcı, hasebiyle post-apokaliptik kurumsallık için biçilmiş kaftan.

The Last of Us: Biyoloğu Öldürmek

2013 imali bir konsol oyunundan televizyona uyarlanan The Last of Us nihayetinde tansiyon ya da endişe çeşidine dahil edilebilecek birçok ögeye sahip olduğu için, öyküde daha yeterli bir dünyaya dair umutlanmamızı sağlayacak pek bir şeye rastlamadığımızı söylemek mümkün. Tahminen Wall-E kadar kestirip atmıyor, lakin o da bize insanlığın en berbat yanlarını gösteriyor.

Buradaki eğilim, pek çok post-apokaliptik anlatıda olduğu üzere, “Salgın da olsa, dünya sona da erse, etrafı zombiler de sarsa, insanın beşere yaptığı gibisi yok,” bildirisini bas bas bağırmak. Evet, enfekte olmuş yaratıklar etrafta geziniyor, karşılaştığınız anda hastalığı size de bulaştırmaya hazırlar, ne kadar uzun müddet evvel enfekte olmuşlarsa o kadar tehlikeliler. Tekrar de değerli karakterlerin başlarına gelen ne varsa, insanlardan, daha doğrusu bu türlü bir dünyada yaşamaya mahkûm insanların endişe ve paranoyasından geliyor. Örnekler ortasında Joel’un kızını kaybettiği sahneyi, salgından sonra kentlerin askeri diktayla yönetilen karantina bölgelerine dönüşmesini ya da enfekte olmaktan beteri de var dedirten David ve idaresindeki tarikat gibisi topluluğu saymak mümkün. Dizi uyarlamasında hafif değiştirilen Tess’in mevti ise buradaki en büyük istisnalardan biri. Enfekte olmuşların ortasına katılan Tess, The Last of Us’ın tahminen de en hassas öldürülen karakteri. Bunun nedenlerinden biri, ortada insan müdahalesi olmaması. Gerçekten dizi Bizden Geriye Kalanlar adıyla Türkçeleştirildi, lakin The Last of Us’ın “insanlığımızdan geriye kalan” manasını da es geçmemek lazım.

Yine de her şey şiddetten ibaret değil. Örneğin Joel’un kardeşi Tommy’nin yaşadığı toplulukta ortak mülkiyet var, üretim ve tüketim ortaklaşa yapılıyor, herkes kendine yetecek besine erişebiliyor ve birlikte refah içinde yaşıyor. ABD’nin en muhafazakâr eyaletlerinden Wyoming’in göbeğinde devayı komünizme bu kadar benzeyen bir yapıda bulmalarındaki ironinin farkındalar. Yani aslında ABD’de bile bir komünist ütopyanın yeşerebileceğini görüyoruz, dünya sona erse kâfi.

Daha yeterli bir dünya umudu yok dedik, fakat Ellie’nin varlığı bir yandan da başlı başına bu hayali mümkün kılıyor. Salgına karşı bağışıklığı olan Ellie, muhtemel bir aşı için insanlığın elindeki tek baht üzere görünüyor. Tekrar oyunun ismine gidersek, “the last of us”, yani “sonuncumuz” ya da “son umudumuz/şansımız” o. Natürel onu aşıyı üretecek üsse ulaştırma vazifesini üstlenen Joel, tedavinin mümkün olması için Ellie’nin ölmesi gerektiğini öğrenince ahlaki bir ikilem yaşıyor. İnsanlık olağana dönebilir, ancak kendisinin dönebileceği bir olağan yok, onu ferdî olarak olağana en yakınlaştıran şey de elinden alınmak üzere. Sonuçta onu tanımlayan özelliklerden biri naiflik değil, bu yüzden refleksi de “Bir biyolog bulurum!” çıkışındaki “biyoloğu” öldürmek oluyor.