Bağımlılığın zıddı ayıklık değil yakınlıktır

Kitap yazmak bildirisini bir şişenin içinde okyanusa bırakmak üzeredir, kimsenin onu bulamayabileceği ihtimalini kabul edersiniz, kimin bulacağını hayal etmek de zordur. Yıllarını kimsenin okumayacağı değerli kitaplar yazmaya harcayan çok insan tanıdım. Yani Çığlığın Peşinde: Uyuşturucuyla Çabanın Birinci ve Son Günleri’ni [Chasing the Scream: The First and Last Days of the War on Drugs] yazdığım üç buçuk yıl boyunca kitabı daha çok kendim ve sevdiklerim için yazdığımın farkındaydım.

Bununla bir derdim yoktu zira müelliflik seyahatine epeyce şahsî sebeplerle yönelmiştim: cevaplamam gereken kimi sorular vardı. Hatırladığım en eski anılarımdan biri akrabalarımdan birini uyandırmaya çalışıp uyandıramamamdı. O vakitler anlamamıştım lakin büyüdükçe ailece bağımlılığımızın olduğunu fark ettim. Yazmaya başladığımda uyuşturucu kullanıcılarına ve satıcılarına karşı savaş açılmış bir yüzyılda yaşadığımızı biliyordum, neden bu türlü olduğunu da merak ediyordum. Uyuşturucu kullanımına ve bağımlılığına aslen ne sebep olur? Uygulanan alternatif tedaviler nelerdir? Taş (kokainin en tehlikeli formu) ve eroin yüzünden, sevdiğim birinin kendini öldürmesine ramak kalmıştı. Sevdiğim bağımlıların benimle olup olmayacaklarını, olacaklarsa nasıl olacaklarını bilmeye gereksinimim vardı.

Sorularıma karşılık ararken bir düzine ülkeyi ziyaret ettiğim uzun bir seyahatte buldum kendimi. Oprah’cılık oynamak istemem, lakin hayatımızdaki en güzel seyahatler kendimizi değil diğer insanları bulduğumuz seyahatlerdir.

Bu seyahatte, Brooklyn’de cinsiyet değiştirmiş eski bir torbacıdan bağımlılığın gerçek sebeplerini keşfeden Kanadalı bir biliminsanına, amansız bir Meksikalı uyuşturucu karteline çalışan kiralık bir katilden ülkesinde uyuşturucu kullanımının cürüm olmaktan çıkarılmasına öncülük eden bir doktora kadar bağımlılık sıkıntısına daha farklı bakmamı sağlayan bir sürü beşerle tanıştım. (Kitap için yaptığım tüm röportajlara buradan erişebilirsiniz.)

Bu kitap onların öykülerinden oluşuyor. Hepsi de bana kendi usulleriyle bağımlılara ve uyuşturucaya yönelttiğimiz öfkeye (bu hepimizde biraz var) teslim olduğumuzda, sıkıntının daha da ağırlaştığını meğer bağımlılara içten bir sevgi beslediğimizde sonuçların farklı olabileceğini öğretti.

Kitabı tamamlayıp yayıncıya yolladığımda seyahat sona erdi sanmıştım. Kitapların çoğunluğunun bahtı göz gerisi edilmekse, yıllar evvel yaptığım ağır yanılgılar yüzünden bu mukadderatı benim kitabım da yaşayacak diye endişeleniyordum. Sonra tuhaf bir şey oldu: Kitapla ilgili yazdığım birkaç yazı, bilhassa bağımlılığın gerçek sebeplerini açıkladığım yazı viral oldu. Sonra da dünyanın dört bir yanından beşerler kitaptaki öykülere ve argümanlara reaksiyon vermeye başladılar.

Katıldığım birinci halka açık etkinliklerden biri Baltimore’daydı, yani uyuşturucuyla uğraşın sıfır noktası ve kitabım için araştırmalar yaptığım yer. Konuşmamı yaptıktan sonra imza almak için bir bayan yanıma geldi. Kısık sesle erkek kardeşinin uyuşturucu bağımlısı olduğunu, onunla yedi yıldır görüşmediğini söyledi. Kitabımı okuduğunu, okuduktan sonra da kardeşine öfkelenmekte haksız olduğunu, esasen bağımlıların gördüğü makus muameleye kızması gerektiğini söyledi. Bu yüzden kardeşini bir hafta sonra yemeğe çıkaracaktı.

Baltimore’daki o akşamdan beri beşerlerle kitabım hakkında konuşmak, kitabı yazarken Los Angeles’tan Medellin’e, Oslo’dan Meksika’ya yaptığım seyahat üzere bir seyahate çıkardı. Aldığım yansılar türlü türlüydü. Fakat gittiğim her yerde iki şey beni çok etkiledi. Birincisi, bu tartışmanın dünyanın her yerinde ne kadar misal olduğuydu. Uyuşturucuyla çaba global bir savaş, denendiği her yerde de öngörülebilir tesirleri var. Güney Afrika radyosunda katıldığım programda, beşerler binlerce kilometre ötedeki diğerlerinin döktüğü gözyaşlarının birebirini döktüler.

Beni çarpan ikinci şeyse, insanların alternatif usuller duymaya ne kadar meraklı olduklarıydı. Uyuşturucuyla çaba prosedürlerinin işe yaramadığının ziyadesiyle farkındaydılar, fakat öteki ne tipten alternatiflerin de olabileceğini bilmek istiyorlardı. Portekiz tüm uyuşturucuları yasal hale getirdikten, bağımlılara zulmetmek için kullandığı parayı onların hayatlarını güzelleştirmeye harcadığında ne oldu? Damar içi enjeksiyonla uyuşturucu kullanımını bu usulle hakikaten %50 oranında azalttılar mı? İsviçre neden eroini yasallaştırdı, yasal eroinden vefatları sıfıra indirdiler mi? Nasıl yaptılar?

Bu bariz benzerliklerin dışında bana yöneltilen soruların gerisinde öbür bir şeyin olduğunu hissediyordum, fakat ne olduğunu anlamam biraz vakit aldı.

Uyuşturucuyla çabanın işe yaramasını sağlayan şeylerden biri yok ettiği insanlara tüm bunların kendi cürümleri olduğunu hissettirmesidir. Bu yol, uyuşturucu kullananlara, bağımlılara, satıcılara ve tedarik rotasındaki ülkelerde yaşayanlara uygulanır. Güya kirli ve kusurluymuş üzere hissedip utanç duymaları sağlanır. Çığlığın Peşinde (ve kitabı yazabilmek için tanıştığım insanlar) onlara bu türlü hissetmemeleri gerektiğini söyleyen bir öykü anlatıyor. Aksine, onların da sevilmeleri gerekiyor. Dahası, hayatta kaldıkları ve direndikleri için hepsi birer kahraman. Washington’da düzgünleşme sürecindeki bir bağımlı “bana utanç duymamam gerektiğini hissettiren birinci kitap bu” demişti.

Birkaç hafta evvel Kolombiya’daki bir küme dinleyiciye dünyanın onlara bir özür borçlu olduğunu söyledim. Genç bir bayan ayağa kalkıp kimsenin daha evvel onlara bu türlü bir şey söylemediğini söyledi. Daima tam aykırısı hissettirilmişti, yani onların dünyaya özür borçlu olduğuna inanmışlardı. Şaşırmış görünüyordu. O an fark ettim ki, utanç duygusu olması gereken yer haricinde her yana yayılmıştı; utanması gerekenler, bir işe yaramadığına dair kesin deliller olmasına karşın 101 yıldır bu savaşı dünyaya dayatan insanlardı.

Bunları yazarken, geçen yılın birçok anısının bulanıklaştığını hissediyorum fakat her vakit hatırlayacağım birkaç anım var. Hepsi de Çığlığın Peşinde’nin ana temalarından biri etrafında birbirine bağlanıyor: Yakınlık. Tanıştığım insanlardan (ve her geçen gün artan bilimsel kanıtlardan) öğrendim ki birbirimizden ve hayatımıza mana katan şeylerden uzaklaştığımız için hepimiz artık bağımlılığa karşı daha savunmasız haldeyiz. Kitapta da söylediğim üzere, bağımlılığın zıddı ayıklık değil yakınlıktır.

Kitabın hayal bile edemeyeceğim çeşitten yeni alakalar kurmamı sağlaması ziyadesiyle makul görünüyor. Bunları yazarken aklıma geliveren birtakım değerli örnekler de var.

İlki şu: Kitabım birçok lisana olduğu üzere Farsçaya da çevriliyor. İranlı tercümanım Kambiz Tavana’ya bunu neden yaptığını sordum, zira kitabın İran’a kaçak yollardan girmesi gerekiyordu, bu da büyük bir riskti. Tavana, kitaptaki Bud Osborn isimli adamın öyküsünden ilham aldığını söyledi. Bud, Vancouver’da yaşayan evsiz bir bağımlıydı, gözlerinin önünde arkadaşlarının çok dozdan ölmesine şahit oluyordu. Sokaktaki bir küme bağımlıyı örgütlemeye, kentin bağımlılara yönelik yaklaşımını değiştirmeye ve Kuzey Amerika’daki birinci inançlı enjeksiyon odasını açtırmaya karar verdi. Yıllar sonra kentin sağcı belediye liderine karşı kazandılar, Bud’ın yaşadığı mahallede çok dozdan vefatları de yüzde 80 üzere muazzam bir oranda azalttılar. Çığlığın Peşinde sayesinde tanıdığım onca insan ortasında Bud tahminen de en çok hayranlık duyduğum insandı, lakin yaptıklarının binlerce kilometre ötedeki İran’a kadar ulaşacağını hiç düşünmemiştim. Bu, bana cüretin ve merhametin bulaşıcı olabileceğini öğretti.

Aklımdan çıkmayan ikinci örnek şuydu: Meksika’da Instituto Mexicano para la Justicia’nın kitabım için düzenlediği öğlen yemeğine uyuşturuculara açılan savaşı bitirip yasal ve regüle eden bir pazar oluşturma fikrini destekleyen iki siyasetçi de katıldı. Aktiflik bittiğinde, enstitünün önde gelen isimlerinden Sofia Garcia siyasetçilerin bu aktifliğe gelmek için silahlı müdafaalara muhtaçlık duyduklarından bahsetti. Kartellerin en büyük korkusu regüle edilen, yasal bir uyuşturucu pazarıydı. Sofia bunu söylediğinde, siyasetçilerin bu suçluları sahiden durdurmak için ne kadar açık yüreklilikle tartıştıklarını düşündüm. Bu katiller, ben ABD’ye dönen bir uçağa atladıktan çok sonra bile her an onların peşine düşebilirlerdi. Ancak onlar yeniden de yemeğe geldiler zira yapılacak yanlışsız şey buydu.

Üçüncü örnek, tahminen de katıldığım en ufak çaplı etkinlikti. Brisbane Muharrirler Festivali’nin ana aktifliğe ek olarak, birkaç saat seyahatin akabinde lokal bir kütüphanede konuşma yapmanızı istiyorlar. Konuşmaya yaklaşık 12 kişi katıldı. Biraz konuştum, sonra iştirakçiler konuşmaya başladı. Uyuşturucu bağımlılığından her biri farklı etkilenmişti. Kimilerinin, anlaşılır bir biçimde, acılarını dağlamak için bağımlıları hayatlarından çıkarma eğiliminde olmadıklarını gördüm. Bilakis risk alıyorlardı: Hislerini öldürmek yerine bağımlıları sevmeyi deniyorlardı. Dünyanın öbür ucunda olduğumu, lakin hepimizin tıpkı acıyla baş etmeye çalıştığımızı, sevdiğimiz beşerler için tıpkı biçimde korktuğumuzu, birebir umudu aradığımızı düşündüm.

Bir şişenin içinde okyanusa bıraktığım mesajım, evsiz Kanadalılardan ilham alan İranlılardan silahlı müdafaaların eşlik ettiği Meksikalı siyasetçilere ve bağımlı yakınları için ağlayan Avustralyalılara kadar ulaşarak hayal bile edemeyeceğim kıyılara vurmuştu.

Ama biliyor musunuz? Mesajım sırf Baltimore’daki o bayana ve öğlen yemeğine çıkardığı bağımlı kardeşine ulaşsa bile her şeye kıymetti.

*Bu yazı, Hükümran Aray tarafından Johann Hari’nin The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.