Empatinin silahlaştırılması: İnsancıllık nasıl markalaştırıldı?

Krizlerin vakit çizelgelerini istila ettiği ve trajedilerin anında metalaştırıldığı çağımızda, empati bizi adalete ulaştıracak bir köprü değil toplumsal tesir, markalaşma ve daha fazla tüketim için bir araç, hatta bir para ünitesi haline gelmiştir. Genelde “empati ekonomisi” olarak isimlendirilen bu olgu, oburlarının acılarıyla duygusal bağ kurmanın tıklama, satın alma ve siyasi sermaye sağlama için nasıl yine kullanıldığını ortaya koyar. Bir vakitler acıyı hafifletmeye yönelik ahlaki bir dürtü olan şey, artık karmaşık bir kâr elde etme stratejileri ağına gömülmüş durumdadır. Bu piyasada ıstırap estetize edilir, yardım dışarıdan temin edilir ve “hissetmek” birçok vakit aksiyonun kendisinden daha fazla ödüllendirilen performatif bir jest haline gelir. Sara Ahmed’in belirttiği üzere, “Duygular bir şeyler yapar,” bilhassa de pahaları deverana sokmak, sistemleri legalleştirmek yahut eşitsizlik yapılarını sürdürmek için harekete geçirildiğinde.

Bu, merhametin tabiatı gereği yozlaşmış olduğu manasına gelmez, daha fazla kurumsallaşmış biçimlerinin iktidarla giderek daha fazla iç içe geçtiği manasına gelir. Empati, dönüştürücü özelliğinden arındırılarak şirketler, hükümetler ve medya eliyle şekillendirilen ve dağıtılan, yönetilen bir esere dönüşmüştür. Oburlarının acıları, markalaştırılacak, satılacak ya da ulusal çıkarlarla uyumlu hale getirilecek kadar iştah açıcı anlatılara dönüştürülmektedir. Slavoj Žižek bu dinamiği kışkırtıcı bir biçimde eleştirerek “hayırseverliğin ekonomik sömürünün yüzünü gizleyen insancıl bir maske” olduğunu savunur. “Vermek” ya da “önemsemek” hareketi birçok vakit tahlil olmaktan fazla statükoyu koruyan bir performans olarak fonksiyon görür ve insan emeğini sömüren tertibin manalı bir ıslahattan kaçınırken “hayırsever” görünmesine imkan tanır.

Empati iktisadı şov yoluyla işler. Açlıktan ölen çocukların, savaştan ziyan gören mültecilerin ya da felaketlerden etkilenen kasabaların manzaraları içgüdüsel yansılar uyandırır, lakin bunlar çoklukla sistemik bir değişim talep etmeksizin bağış -ya da tüketici eylemi- için kâfi rahatsızlığı ortaya çıkaracak biçimde düzenlenir. Bu türlü duygusal hareketler izleyicilere ahlaki bir kurtuluş, markalara da itibar sağlar. Susan Sontag’ın Başkalarının Acısına Bakmak isimli kitabında uyardığı üzere, imgeler aracılığıyla acıya tekrar tekrar maruz kalmak vicdanı uyandırmak yerine uyuşturabilir. Bu çarpık görünümde empati artık adalete giden bir yol değil satılan bir eserdir.

İnsancıllıkta tarihi değişim

İnsani yardımın kökenleri, insan acısını dindirmeye yönelik ahlaki ve çoğunlukla dini bir zorunluluğa dayanmaktadır; yardım etmek, gereksinim duyanlara karşı yerine getirilmesi gereken etik bir sorumluluk olarak görülmüştür. Memleketler arası Kızıl Haç Komitesi’nin 1863’te kurulması yahut Milletler Cemiyeti’nin 1920’lerdeki mülteci çalışmaları üzere birinci insani yardım eforları, tarafsızlık prensibiyle hareket etmiştir; hedef, siyasi müdahaleden uzak bir formda yardım sağlamaktır. Bu müdahaleler çoklukla karmaşık ve kusurludur, lakin sömürgeci yahut misyoner dünya görüşleriyle iç içe geçmiş olsa da büyük ölçüde samimi bir yardım etme anlayışıyla karakterize olmuşlardır. Fakat vakit içinde bu anlayış, görünürlük, halkla ilgiler ve jeopolitik stratejiler tarafından yönlendirilen daha performatif bir dürtü tarafından gölgelenmeye başlamıştır.

Yirminci yüzyılın sonuna hakikat değerli bir dönüşüm yaşanır, bilhassa II. Dünya Savaşı’ndan sonra insani yardım kurumsallaşır ve profesyonelleşir. Birleşmiş Milletler’in kurulması ve sivil toplum kuruluşlarının çoğalması, insani müdahalelerin artık yalnızca merhamet hareketleri değil, birebir vakitte bir tıp “yumuşak güç” aracı olduğu genişleyen bir yardım sanayisi yaratır. Hükümetler, siyasi çıkarlarını geliştirirken ahlaki otoriteyi yansıtmanın bir aracı olarak insani yardımın stratejik yararını fark etmeye başlarlar. Arundhati Roy’un da belirttiği üzere sivil toplum kuruluşları “yeni dünya nizamının misyonerleri haline gelerek” uğraşın depolitize edilmesine ve acıların neoliberal ideolojilerle uyumlu bir formda sunulmasına yardımcı olur. Bu bağlamda, “yardım eden” kahraman olur ve yardımın imgesi birçok vakit sonuçlarından daha değerli hale gelir.

Günümüzde insani yardım, azami medya tesiri için dikkatle sahnelenen bir şovdur. Yardım kampanyaları viral olacak biçimde tasarlanır, yardım eforları da markalaştırılır. Kriz müdahalesi çoklukla kamu imajına ve bağışçı çekiciliğine bağlıdır. Vurgu, sistemik değişimden duygusal rezonansa -temel nedenlerin ele alınmasından algıların yönetilmesine- kaymıştır. Bir vakitler etik bir hesaplaşma daveti olan acı, artık pazarlama mantığının süzgecinden geçmektedir: bağlamından koparılmış, estetize edilmiş ve tüketilmiştir. Geriye içi boşaltılmış bir insancıllık biçimi kalmıştır: yardıma işaret eden lakin onu dönüştürücü kılmak için gerekli olan yapısal tenkide direnen bir insancıllık.

Ahlak yoluyla pazarlama

Çağdaş pazarda ahlak satar. Markalar kendilerini insani bedellerle -merhamet, adalet, kapsayıcılık- uyumlu hale getirmenin yalnızca rekabet avantajı değil birebir vakitte ahlaki bir kalkan da sağladığını keşfetmişlerdir. Çoklukla “neden pazarlaması” olarak isimlendirilen bu strateji, şirketlerin işlerini her zamanki üzere sürdürürken etik bir imaj çizmelerine imkan tanır. TOMS’un satın alınan her bir çift ayakkabı için bir çift ayakkabı bağışlamayı vaat eden “One for One” kampanyası ya da Starbucks’ın mültecileri işe alma teşebbüsü üzere kampanyalar, tüketicilerin ömür usullerine uyacaak kurumsal bir vicdan örneği olarak sterilize edilmiş bir düzgünlük yapma anlatısı sunar. Naomi Klein’ın No Logo‘da yazdığı üzere, “Markalar eserin ötesine geçip ideoloji alanına ulaştıklarında, artık eser değil fikir, hatta ahlaki çerçeve satarlar.” Lakin bu iyilikseverlik imajının gerisinde ekseriyetle karmaşık bir sömürü ve saptırma sistemi yatmaktadır.

Pazarlama ahlakına yanlışsız bu kayma, kapitalizm ve duygulanım ortasında daha derin bir iç içe geçmeyi temsil eder. Mark Fisher, “kapitalizmin tüm direniş biçimlerini yutabildiğini ve metalaştırabildiğini”, eleştiriyi bile içeriğe dönüştürdüğünü ileri sürer. Bir vakitler politik bir aksiyon olarak hayal edilen etik tüketim, artık şahsî fazilet olarak evvelden paketlenmiş haldedir. Tüketici sistemik adaletsizliği sorgulamaya değil, satın aldıklarıyla ilgili daha düzgün hissetmeye davet edilir. Diğerlerinin çektiği acılar bir tasarım öğesine, bir kampanya sloganına, sonlu sayıda üretilen bir esere dönüştürülür. Bu anlatılar aracılığıyla markalar empatiyi bir iş modeline çevirir, global krizleri kendilerini insanileştirme fırsatı olarak araçsallaştırırken dikkatleri eşitsizliğin sürdürülmesindeki rollerinden uzaklaştırırlar. Bu korku sahnesinde, ihtimam göstermenin estetiği hesap verebilirlik muhtaçlığını gölgede bırakır.

Sonuç, ahlakın lüks bir aksesuara dönüştüğü, yalnızca zevkin değil ahlaki üstünlüğün de göstergesi olduğu bir görüntüdür. Toplumsal bilince sahip bir eser satın almak, imaj takıntılı bir kültürde faziletli bir kimlik oluşturmanın, güzellik yapmanın bir yolu haline gelmektedir. bell hooks’un uyardığı üzere, “Farklılığın metalaştırılması, temelde sömürgecilik aksisi olan varoluş alışkanlıklarının fark edilmesini zorlaştıran tüketim paradigmalarını teşvik eder.” Buradaki tehlike yalnızca empatinin bir pazarlama aracına dönüşmesi değil, tıpkı vakitte ahlaki bağlılığın marka sadakatine indirgenmesidir. Bu sistemde sorun asla sistemin kendisi değildir, sorun yalnızca ilgilenmek için gerçek logoyu seçme sıkıntısıdır.

İnsani yardım temsilcileri olarak hükümetler

Hükümetler uzun vakittir insani yardım telaffuzlarının kamuoyu algısını şekillendirme, askeri aksiyonları yasallaştırma ve ulusal kimliği pekiştirme gücünün farkındadır. Devletler kendilerini global kurtarıcılar olarak konumlandırarak, jeopolitik hedeflerini gizleyen ahlaki bir kurgu yaratırlar. Ortadoğu’da “özgürleştirme” bayrağı altında yapılan müdahalelerden merhamet aksiyonları olarak çerçevelenen seçici sığınma siyasetlerine kadar, devletler insancıllık lisanını bir anlatı kalkanı olarak kullanmaktadır. Michel Foucault’nun bize hatırlattığı üzere, iktidar sırf baskı yoluyla değil bilgi ve telaffuz üretimi yoluyla da işler. Hükümetler, kendilerini hayırsever aktörler olarak senaryolaştırarak, karmaşık global krizleri kolaylaştırılmış yeterli niyet ve kahramanca müdahale kıssalarına dönüştürürken, ele aldıklarını sav ettikleri şartların yaratılması ya da daha da kötüleştirilmesindeki rollerini gizlerler.

Bu öykü anlatımı en çok mülteci ve göç anlatılarının silah haline getirilmesinde görülmektedir. Hükümetler, askerileştirilmiş sonları, seçici yardımları ya da insani olmayan dış siyaset kararlarını yasallaştırmak için sıklıkla yerinden edilmiş çocukların ya da savaş mağdurlarının duygusal imgelerini dolanıma sokar. Acı çekmenin imajı dikkatlice düzenlenir: kimi vücutlar görünür, yas tutulabilir ve kurtarılmaya bedel kılınırken, öbürleri tehdit edici yahut gözden çıkarılabilir hale getirilir. Judith Butler’ın “yas tutulabilir hayat” kavramı bu bağlamda öğreticidir, devletin stratejik çıkarlarına bağlı olarak sırf muhakkak hayatlar empati ve müdafaaya bedel olarak çerçevelenir. Böylece insancıllık, hem iç kamuoyunu hem de milletlerarası meşruiyeti yönetmeye hizmet eden bir yardım aracı değil denetim aracı haline gelir.

Bu retorik aygıt acımasız bir paradoksu mümkün kılmaktadır: hükümetler sistematik olarak yapısal sorumluluktan kaçınırken ahlaki üstünlük sergilemektedir. Yerinden edilme, yoksulluk ve savaş, global eşitsizliklerin, silah ticareti siyasetlerinin ya da güçlü devletlerin derinden hata ortağı olduğu çıkarcı ekonomik sistemlerin sonuçları olarak değil yönetilmesi gereken sapmalar olarak ele alınmaktadır. Makul bir inkar edilebilirliği sürdürmek için insani yardım misyonlarını dışarıdan temin eden devlet aktörleri, STK’ları misyonerleri olarak kullanır. Yardım diplomasiye, sığınma markalaşmaya ve dayanışma seçiciliğe dönüşür. İnsani öykü anlatıcısı olarak devlet, adaletsizliği ortadan kaldırmaya çalışmaz, adaletsizlik üzerinden kıssa anlatmaya çalışır, dışlama ve stratejik amnezi yoluyla yönetirken ihtimamlı bir imaj çizer.

Acının estetize edilmesi

Dijital çağda, acı yalnızca görünür değil tıpkı vakitte stilize hale gelmiştir; acıyı tüketilebilir kılan filtreler, sinema müzikleri ve sinematografik çerçeveleme yoluyla işlenmiştir. Acının estetize edilmesi, onu siyasi tartısından arındırarak duygusal bir metaya dönüştürmektedir. Savaş, kıtlık ya da yerinden edilme manzaraları kitlesel dolanıma sokulmak üzere paketlenmekte, birden fazla vakit etkileyici bir müzik ya da yanlışsız ölçüde kalp kırıklığı yaratmak üzere tasarlanmış his yüklü bir anlatım eşliğinde sunulmaktadır. Susan Sontag’ın uyardığı üzere, bu çeşit temsiller tehlikeli bir paradoksa yol açabilir: “Görüntü, sadece bakmak için bir davet olabilir. Anlamadan, bağlamdan mahrum bir halde ve müdahale etme hakkı olmadan bakmak için.” Acının imgesi, hareket ya da yapısal değişim talebinden fazla pasif bir tecrübe -gördüğümüz, paylaştığımız ve unuttuğumuz bir şey- haline gelir.

Bu süreç, bilhassa insani yardım reklamlarında, STK kampanyalarında ve toplumsal medya aktivizminde yaygındır. “Acı çeken öteki”nin ikonografisi -bir deri bir kemik kalmış vücutlar, ağlayan çocuklar, felakete maruz kalmış coğrafyalar- bağış yahut tıklama istemek için tekrar tekrar kullanılmakta, lakin birçok vakit resmedilen bireyleri acıma objelerine dönüştürmektedir. Bunu yaparken, bu temsiller güçlendirilmiş izleyici ile güçsüzleştirilmiş özne ortasındaki hiyerarşileri pekiştirir. Teju Cole’un “The White Savior Industrial Complex” isimli makalesinde eleştirel bir biçimde gözlemlediği üzere, bu görsel empati iktisadı sıklıkla “yardım edenin” hislerini ve hareketlerini merkeze alırken, yardım edilenlerin hareketliliklerini ve seslerini marjinalleştirir. Sonuç, ahlaki angajmanın estetik tüketimle ikame edildiği bir cins duygusal röntgenciliktir, duygulanırız ancak nadiren değişiriz.

Dahası, travmanın stilize edilmesi bir kopukluk, hatta yorgunluk hissini besleyebilir. İzleyiciler olarak tekraren küratörlü acılara maruz kalırız ve bu tekrarlama vicdanı sertleştirmek yerine uyuşturma riski taşır. Acı ne kadar güzel, sindirilebilir tabirlerle çerçevelenirse, rahatsızlık duymadan tüketmek o kadar kolay hale gelir. John Berger’in yazdığı üzere, “Ölüleri ve ölmekte olanları ne kadar sık görürsek, onları o kadar az görürüz.” Böylelikle acının estetize edilmesi sırf politik aciliyetini nötralize etmekle kalmaz, birebir vakitte onu daima kaydıran bir dünya için art plan gürültüsüne dönüştürür. Bu sistemde empati derinleşmek yerine körelir ve diğerlerinin acıları, adalet davetinden arındırılmış, uzak bir estetiğe dönüşür.

Empati bir performansa dönüştüğünde

Kişisel faziletin giderek daha fazla kamusal görünürlükle ölçüldüğü bir dünyada, empati bir ilişki hareketi olmaktan çıkıp bir kimlik performansı haline gelmiştir. “Önemsiyor” görünmek -hashtag’ler, vaatler yahut küratörlü öfke yoluyla- ekseriyetle önemsemenin kendisinden daha fazla toplumsal bedele sahiptir. Ahlaki duruşun estetize edildiği, beğeni ve onay ile ödüllendirildiği platformlarda empati dışsallaştırılır, sahnelenir ve paraya dönüştürülür. Erving Goffman’ın tabiriyle, bireylerin (ve kurumların) izleyicilerinin beklentilerine nazaran şekillenen roller üstlendiği bir “sahne önü oyunu” haline gelir. Bu bağlamda empati performansı derinlik ya da anlayış gerektirmez; görsellik gerektirir — hakikat sözler, gerçek imajlar ve en kıymetlisi hakikat izleyici.

Bu olgu bireylerle hudutlu kalmayıp ünlülerin, fenomenlerin, hatta şirketlerin global acılarla dayanışmalarını tabir etme biçimlerine de yerleşmiş durumdadır. Derin bir ahlaki angajman olması gereken şey, medya uzmanı Illana Gershon’un “medya ideolojisi” olarak isimlendirdiği, iletinin özünden fazla platformun dönüştürücü gücüne duyulan inançla düzleştirilmektedir. “Yanınızdayız…” yahut “ Kalbimiz ve dualarımız…” üzere tabirler ekseriyetle duygusal yer tutucular olarak fonksiyon görür: hesap verebilirlik yahut değişim talep etmeden vicdanı rahatlatan jestlerdir. Hannah Arendt’in dikkat çektiği üzere, duygusallık ahlaki sorumluluğun yerine geçebilir. Bu yeni duygusal iktisatta empati, ezilenlerle dayanışmadan fazla gözlemciye sunduğu ahlaki pahayla ilgilidir.

Daha da vahimi, empati performansı birçok vakit gerçek adalet işinin yerini almaktadır. Vurgu önemsiyor görünmeye yapıldığında, acıyı yapısal olarak üreten sistemleri ortadan kaldırmaya daha az ehemmiyet verilir. Öteki giderek bir aynaya, kişinin kendi egosunun bir yansıma yüzeyine indirgenir. Empati böylelikle narsisistik bir antrenman, adaletsizliğe meydan okumak yerine kişinin kendi güzelliğini onaylamasının bir yolu haline gelir. Bu performans, düzgün niyetli yahut duygusal olarak samimi olsa da, nihayetinde yapısal tenkit yerine sembolik aksiyonları tercih eder. Bu türlü bir ortamda sessizlik ahlaksızca görünebilir, lakin yüksek sesle, alenen ve güzelce konuşmak bir çeşit günah çıkarma, kendi içinde bir gaye haline gelir. Bu süreçte empati dönüştürücü gücünü yitirerek, ihtimamla inşa edilmiş benliklerin dünyasında bir kimlik göstergesine indirgenir.

Yardım illüzyonu

Metalaştırılmış empatinin temelinde çok kıymetli bir aldatmaca yatmaktadır: etik olarak hissetmenin, bağış yapmanın yahut satın almanın kâfi olduğu yanılsaması. STK’lar, şirketler, medya ve devletlerin iç içe geçmişliğini tanımlamak için kullanılan bir terim olan “insani yardım-endüstriyel kompleksi”, acıların sistemik ıslahatlar yerine sembolik jestlerle hafifletilebileceği inancını sürdürmektedir. Tüketicilerden “geri vermelerini” isteyen kampanyalar ekseriyetle adaletsizliği kasıtlı siyasetlerin, tarihî sömürünün yahut yapısal şiddetin sonucu olarak değil bahtsız bir kaza olarak çerçeveler. Frederick Jameson’ın bir vakitler belirttiği üzere, “Dünyanın sonunu hayal etmek kapitalizmin sonunu hayal etmekten çok daha kolaydır.” Öbür bir deyişle, eşitsizliği üreten makro yapılara dokunulmazken, krizlere mikro müdahalelerle cevap vermek üzere eğitiliriz.

Bu el çabukluğu adaleti hayırseverliğe, aktivizmi de tüketime dönüştürmektedir. Empati iktisadı yoksulluğun, yerinden edilmenin yahut çevresel çöküşün nedenlerini ele almak yerine, statükoya hizmet eden modüllü, düzgün hissettiren tahlilleri teşvik eder. Yine kullanılabilir su şişeleri, adil-ticaret çikolataları ve markalı aktivizm eserlerinin hepsi etik yatıştırıcılar olarak fonksiyon görür, iktidara meydan okumadan ahlaki tasayı yatıştırır. Siyaset teorisyeni Lauren Berlant’ın Zalim İyimserlik’te gözlemlediği üzere, bu küçük jestlere olan bağlılığımız birçok vakit değiştirmeye en çok muhtaçlık duyduğumuz sistemlerle yüzleşmemizi mahzurlar. Tüketim kültürü içindeki ferdi hareketlerin esaslı yapısal problemleri çözebileceği fantezisine tutunuruz —kurumların, hükümetlerin ve kurumsal aktörlerin rahatlıkla paçayı kurtarmasını sağlayan bir fantezi.

Bu ortada, sistemik şiddetten en çok etkilenenlere bu anlatılarda nadiren temsiliyet verilir. “Yardım edilenler” sadece yardım edenin ahlaki üstünlüğünü teyit etmek için görünür kılınır ve çabaları ekseriyetle ayrıcalıklıların güzel niyetiyle çözülebilir olarak çerçevelenir. Bu da dikkatleri radikal tekrar dağıtım, dekolonizasyon ya da baskıcı sistemlerin ortadan kaldırılması gereksiniminden uzaklaştırır. Audre Lorde’nin meşhur kelamında olduğu üzere, “Ustanın aletleri asla ustanın meskenini yıkmayacaktır.” Fakat yardım illüzyonu aksinde ısrar eder —doğru eserler, platformlar ya da siyasetler aracılığıyla empati yapıldığında bunun kâfi olduğunu düşünür. Bunu yaparak yalnızca halkı yatıştırmakla kalmaz, tıpkı vakitte adaletsizlik yapılarının rahatça bozulmadan kalmasını sağlar.

Kapatırken…

Empatinin metalaştırılmasından kurtulmak için yardımı bir performans yahut marka duruşu olarak değil, hesap verebilirlik, yapısal farkındalık ve karşılıklı sorumluluğa dayanan radikal bir siyasi etik olarak tekrar hayal etmeliyiz. Bu değişim, süreksiz duygusal reaksiyonların ötesine geçerek acı üreten şartlarla daima bir bağ kurmamızı gerektirir. Joan Tronto’nun Moral Boundaries isimli kitabında tanımladığı üzere, yardım “içinde mümkün olduğunca âlâ yaşayabilmemiz için ‘dünyamızı’ korumak, devam ettirmek ve onarmak emeliyle yaptığımız her şeyi içeren bir faaliyet tipidir.” Bu yardım anlayışı duygusal değildir; zahmetlidir, yerleşiktir ve son derece politiktir. Gösterişe direnir ve bunun yerine yakınlıkta, iştirakte ve gücün tekrar dağıtılmasında ısrar eder.

Radikal bir yardım etiği, yardım edeni merkeze alan ve yardım edileni susturan depolitize insancıllığa meydan okur. Sistemik şiddetten en çok etkilenenler ismine konuşmak yerine onları dinlemeyi talep eder. bell hooks’un da belirttiği üzere, “Dayanışma dayanakla birebir şey değildir. Dayanışmayı deneyimlemek için, özgürleşme konusunda bir çıkarlar, ortak inançlar ve amaçlar topluluğuna sahip olmalıyız.” Bu, global krizleri izole trajediler olarak değil, çıkar ekonomilerinin, sömürgeci mirasların ve toplumsal hiyerarşilerin birbirine bağlı semptomları olarak tekrar çerçevelendirmek manasına gelir. Bu birebir vakitte, bağımlılığı ve tahakkümü pekiştiren doruktan inme tahliller dayatmak yerine, kaynakların ve karar alma gücünün tarihi olarak ötekileştirilenlere tekrar dağıtılması manasına gelmektedir.

En kıymetlisi, radikal bir yardım etiği sabır ve rahatsızlık gerektirir. Ne viral bir kampanyanın duygusal tatminini sunar ne de bir bağış makbuzunun pak ve net ahlaki tahlilini. Bunun yerine, kendi hata ortaklığımızla yüzleşmemizi, kurtarıcı olma isteklerimizi sorgulamamızı ve asla görünürlük ya da ödül getirmeyecek dayanışma biçimlerine katılmamızı talep eder. María Puig de la Bellacasa’nın yazdığı üzere, “Yardım, huzursuz edici bir sorundur.” İşte bu huzursuzlukta onun dönüştürücü potansiyeli yatar —empatinin tüketilmediği, tersine hayata geçirildiği, estetikleştirilmediği, vücutta karşılık bulduğu bir dünya yaratma mümkünlüğü. Bu türlü bir ihtimam ne gösterişli ne de kârlıdır, lakin adaletin gerçek manada gerektirdiği şey tahminen de tam olarak budur.