Eğer lisan olmasaydı
susup içimize nasıl atardık?
Sinip nasıl saklanırdık?
Nasıl gizlenirdik altına…
İnlerimizi nasıl yapardık…
Her şeyin üzeri kapatılabilir
birkaç sözcükle.
Sağduyuya meydan okunmasını çok seviyorum, onun için düşkünüm bir yandan da teoriye, rasyonalizme. “Hayır, gördüğümüz üzere değil”, “hayır, yanılıyormuşuz,” diyen pek çok niyete, metne, elimde olmadan çekiliyorum. Gospodinov’un[i] bu –yine– fevkalâde şiiri lisanın susmak için, söylememek için olduğunu düşündürüyor bana.
Bilmediğim bir şey değil bu fikir. Evet, diplomaside, siyasette lisanın emelinin söylemekten fazla söylememek, açığa vurmaktan çok gizlemek olduğunu bilirim. Evet, retoriğin, meramı düz yoldan söz etmekten çok dolaylı yoldan söylemeye matuf olduğunu, yani göstermekten fazla örtmeye yaradığını bilirim. Ancak Gospodinov daha radikal bir şey söylüyor: Konuşmanın bir nevi susmak olduğunu, bir bakıma susmak için konuştuğumuzu söylüyor.
Elbette konuşmayı mümkün kılan susmak, zıddı de yanlışsız: Susmayı mümkün kılan konuşmak. Fakat Gospodinov konuşarak sustuğumuzu, susmak için konuştuğumuzu söylüyor. Ve burada lisanın hedefi siyasetteki manasıyla hakikati gizlemek, kibarca palavra söylemek değildir. Tekrar tahminen hakikat gizleniyordur, yeniden tahminen palavra söyleniyordur, lakin emel diğerini aldatmak değildir –kendini gizlemektir, kendini sakınmaktır. Kendi içine kaçmak, kendi içine sığınmak. Üslubun maksadı lisanda çukur kazmaksa, konuşmanın, hatta edebi anlatımın maksadı (Duras’ın o muazzam kelamını hatırlayalım: “Yazmak –aynı zamanda– susmaktır”) kendi içine bir in kazmaktır. İnin ağzına birkaç kol ve yaprak koyarak kamufle etmek, hatta örümcek ağının bozulmadığını göstermektir. Evet, birkaç sözle girişi kapatılamayacak hiçbir dehliz yoktur; parola (parole’ün İtalyancası) girmek için değil de menetmek içindir daha fazla.
Peki neden gizliyoruz kendimizi, ya da hislerimizi? Kim bilir… Her durumda başka münasebetler ileri sürülebilir. Lakin temel, “yapısal” bir sebep de olabilir: Tahminen tabir etmekten bir fayda beklenemiyordur, tahminen tabir etmek faydadan çok ziyan getiriyordur, tahminen irtibatın imkânsız olduğu kabullenilmiştir, tahminen konuşmak derinleşmeyi engelliyordur, tahminen söylemek yoksullaştırıyordur hem söyleyeni hem söyleneni, tahminen içimizdeki sancıyla sarhoş olmak sıkıntısını döküp ayılmaktan evladır. His pornografisinin içinde mahremiyet anca bu türlü sağlanabiliyordur tahminen.
Peki niye dümdüz susmak değil de konuşarak susmak? Yeniden kim bilir… Lakin tahminen “söyleme mecburiyeti”ndendir. Tahminen etki etmeyeceği bilinse de, gönlü razı etmek içindir. Tahminen isimli ismince konuşmak da dümdüz susmak da kırılganlığı ele veriyordur ve onu gizlemenin en düzgün yolu konuşuyormuş üzere yaparak susmaktır. Tahminen birkaç söz, ismini koymaya yarıyordur ve yetiyordur isimlendirmek vücudu nadasa bırakmaya. Tahminen, tam aykırısı, lisanca konuşup bedence susmak içindir, vücudu yatıştırmak içindir. Tahminen sözler cevşenidir vücudun, zehirli okların saplanmasını önlüyordur.
Ama allah aşkına, konuşuyoruz diye susmadığımız sanılmasın.
[i] Yokluğun Haritaları, Çev. Hasine Şen Karadeniz, Metis, 2025, s. 130.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan şiddetli şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir pahaya dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
