“Oğlum, Walcott’un golünü gördün mü?”
7 Mart 2017 akşamı saat 23.05 civarında uslanmaz Arsenalli arkadaşımdan gelen ileti. UEFA Şampiyonlar Ligi son 16 cinsinde Bayern Münih karşısında birinci maçı Almanya’da 5-1 kaybetmiş Arsenal, Londra’daki rövanşın 20. dakikasında 1-0 öne geçmiş. Uslanmaz Arsenalli arkadaşım heyecanlı. Pek de inanmayarak, yapacak daha uygun bir şeyin olmamasının verdiği bir sıkılmışlıkla televizyonu açıyorum.
Arsenal iştahla bastırıyor, spiker klişelerinden birine başvurmak gerekirse “tüm sınırlarıyla rakip yarı sahada”. Bir golün daha gelmesi an sıkıntısı üzere görünüyor. İki ekipten birini başkasına tercih etmesem de sporseverlere kimi vakit gelen bir his bütün bünyemi kaplamaya başlıyor. Bu “o” gecelerden biri olabilir mi?
Dakika 55. Bayern Münih lehine bir penaltı veriliyor, Arsenal’in savunma oyuncularından birine de kırmızı kart çıkıyor. Penaltı golle sonuçlanınca aslında az olan umutlar tümden gidiyor. Arsenal o gece dört gol daha yiyor, maç sonunda skor tabelasında yirmi gün önceyle birebir sonuç var: 5-1. Bu “o” gecelerden biri değil.
Öte yandan o denli bir geceye denk gelmek için fazla beklememize gerek kalmıyor. 8 Mart 2017 akşamı, yani tam bir gün sonra Fransa’daki 4-0’ın rövanşında Barcelona, dördüncü golü 88. dakikada attığı bir maçta Paris Saint-Germain’i 6-1 yeniyor ve çeşidi atlayan taraf oluyor.
Son dakika golleri neden bu kadar büyüleyici? Bunun birinci akla gelen açıklaması, yarattığı büyük paradigma değişikliği. Bir şeyi X’ken Y, hatta A’yken Z yapmak konusundaki suratı ve kudreti. Natürel bunu gollerle sınırlamamak gerek. Basketbolda da rahatlıkla gözlemlenebilen, hatta daha sık karşılaşılan bir fenomen bu. Teniste ise durum biraz farklı, orada daha çok değişen momentumun kendisini yavaş yavaş hissettirmesinden bahsedebiliriz.
Son dakikada dramatik bir gelişme olan maçlarla ilgili öteki bir cümbüş vesilesi de sonradan izlerken fark edilen spiker anlatımları oluyor. Yalnız burada dikkat edilmesi gereken nokta bunların birinci anda değil, sonradan yakalanması, zira o an biz de emsal bir his yaşıyor ve diğer bir şeye dikkat edemiyoruz. Son dakikada tuttuğumuz taraf lehine döndüğü için ferdî ya da kolektif (gerçi sanırım taraftarlık kelam konusu olduğunda her şahsî biraz kolektif, her kolektif de biraz şahsî bir nitelik taşıyor) tarihimizde kıymetli bir yer tutan spor müsabakalarının rastgele birinde işin renginin değiştiği anda bizi kayıt altına alsalar pek farklı bir sonuç ortaya çıkmaz. Hatta kayıt altına alınmamak bu açıdan göz gerisi edilmemesi gereken bir lüks. Bu tıp sportif muvaffakiyet anlarının kimileri sonradan izlendiğinde de birinci deneyimlendiğindeki hissi tekrar yaşatıyor, tahminen bir nostalji hissiyle birlikte geldiğinden tesiri daha kuvvetli dahi olabiliyor.
Son dakikada gelen sportif muvaffakiyetler, başlı başına bir hikâye konusu olacak dramatik niteliğe de sahip. Makûs basketbol sinemalarının kuralıdır, son saniyedeki atışı birinci denediğinde kaçırmalısın ki sonradan atabilesin. Klâsik Hollywood anlatılarının ve tanınan kültürün bayıldığı kefaret hikâyelerinden biri daha. Bunun birebir etkiyi yaratmamasının, rahatlıkla “kötü film” diye kestirip atabilmemizin sebebi elimizden sürpriz ögesini alması. Top alışılmış ki onun eline gelecekti, o da natürel ki o basketi atacaktı. Öte yandan o kişi bildiğimiz ve sevdiğimiz biriyse gerçek hayatta “tabii ki o yapacaktı” hissinin güzelimize gittiği örnekler de var.
Peki, bütün bunları anlatmak için neden neredeyse iki dönem evvelki bir maçı örnek verdim? Son dakika gollerinin ertelemecilik (procrastination) kavramı ile bir bağı olduğunu düşünüyordum ve bunu aktüel bir hikâyeye dökecek bir örnek arıyordum. Sonra Barcelona maçı geldi, ancak bütün bunları yazıya dökecek bir fırsat olmadı. Bir buçuk yıl sonra buradayız. Bu, spordan ve ertelemecilikten bahseden, ziyadesiyle ertelenmiş bir yazı. Buyursunlar.
Sondan başlayalım. Twitter’ın sevilen simalarından psikiyatrist İlker Küçükparlak’ın dediği üzere, “erteleme süreci sefahat değil, tersine ezadır.” Ezeli rakibine karşı güle oynaya 5-0 kazanmaktansa gerilim içinde geçen bir maç sonucunda son dakika golüyle kazanmayı tercih eder misin? Sonucu kesin biliyorsan tahminen edebilirsin. Öte yandan sonucu biliyorsan o heyecanı yaşamaktan da yoksun kalacaksın. Emin değilim, buna da bir Vedat Milor anketi gerekebilir[i].
Yine Küçükparlak’ın vurguladığı bir öteki özellik, tembellik ve sorumsuzluk ile ertelemecilik ortasındaki fark. Bir işi daima erteleyen bir kişinin, yapması gereken bir iş olduğunu bilse de başlamakta ya da bunu sürdürmekte zorlandığını söyleyebiliriz. Bu da vakit idaresi ya da irade zayıflığındansa beyinlerimiz ve hislerimizin çalışma biçimleriyle ilgili. Basitçe bir baş etme düzeneğinden, duygusal açıdan tatsız-tuzsuz vazifelerden kaçmak için kendimizi görece keyifli olana yanlışsız iteklememizden ibaret. Bu da ister istemez bir utanç ve suçluluk duygusu yaratarak kısırdöngüye yol açıyor.
Sanırım bütün bu süreci (el attığı her süreci olduğu gibi) en güzel anlatan, Wait But Why isimli web sitesi ve kurucusu Tim Urban. İnsanın oyun oynamak isteyen bir canlı olduğu ön kabulüyle yola çıktığı yazısında bir adet Keyifli Oyun Alanı, bir adet de Karanlık Oyun Alanı’ndan bahsediyor. İşini vaktinde ve layıkıyla yapanların gittiği yer Keyifli Oyun Alanı. Karanlık Oyun Alanı ise her ertelemecinin bildiği “Telefonun e-posta uygulamasını tekrar ve tekrar güncellemek sürat treni”, “Moral bozucu uyku mancınığı”, “10 dakikada evvelce bu yana yeni bir şey var mı diye bakmak için buzdolabının kapağını açmak gondolu” ve “Lisede seninle tıpkı devirden, o kadar düzgün arkadaşın bile olmayan kişinin 1.200 fotoğrafına bakmak macera adası” üzere etkinliklerle dolu.[ii] Sizi oraya götüren ise her tekrar ertelemecinin sahip olduğu bir evcil hayvan, Anlık Haz Maymunu. Anlık Haz Maymunu sizinle birlikte bir sürü YouTube görüntüsü izlemeyi, online alışveriş sitelerinden çorap fiyatlarına bakmayı, özetle yapmanız gereken gerçek işten uzakta, “anlık bir haz” veren ne varsa onu yapmayı çok seviyor. Sonunda iş yapmanızı sağlayan ise bir öteki karakter, yani Panik Canavarı. Çoğunlukla uykuda olsa da işin ucunda kalabalık bir kitleye rezil olmak, mesleğiniz için bir felaketle sonuçlanacak bir durum, ya da rastgele korkutucu bir muhtemel sonuç varsa Panik Canavarı uyanıyor. Burada son dakikalarda çaresizce gol arayan ve doldur-boşalt denen taktiğe başvuran, orta kisvesi altında ve “belki denk gelir” umuduyla rakip kaleye gerçek arka arda atılan toplara bel bağlayan kadroları hatırlayabiliriz.
Tim Urban’a nazaran Panik Canavarı bizi en fazla Karışık Hisler Parkı’na kadar götürebiliyor. Kesin kazanman gereken bir maçta son dakikada anca beraberliği yakalaman üzere. Seviniyorsun, lakin topu alıp süratle orta alana koşuyorsun, zira bir şey başardıysan da kâfi değil. Bundan daha uygun olmalısın. Pekala ya 6 gol atması gereken maçta 4. golü 88. dakikada atan Barcelona üzere ertelemene karşın bundan daha uygunu olabiliyorsan?
İngilizcede basketbol oyuncularının heyecan verici özelliklerinden birini vurgulamak için kullanılan bir tabir var, clutch olmak. Debriyaj ve kavrama gibisi değişik bağlamlarda kullanılan manalarından hareketle clutch time denen son dakikalarda maçı tutan, kavrayan ve grubuna getiren oyunculara takılan bir isim. Demek ki ertelemeciliğin yaratıcılığı, hatta harikalığı ortaya çıkaran bir yanı da var.
The New York Times yazarı Adam Grant, hususla ilgili yazdığı “Why I Taught Myself to Procrastinate?” (Kendime Neden Ertelemeyi Öğrettim) başlıklı yazıda Jihae Shin’in gerçekleştirdiği bir araştırmaya referans veriyor. Wisconsin Üniversitesi’ndeki bir küme öğrenciden yeni iş fikirleri ortaya atmasını isteyen Shin, bu küme ortasından rastgele seçtiği birkaçından çabucak başlamasını istiyor. Kalanlar ise başlamadan evvel beş dakikalığına Minesweeper (Mayın Tarlası) ya da Solitaire (İskambil Falı) oynuyor. Büsbütün bağımsız insanların yaptığı ölçümler, erteleyenlerin fikirlerinin %28 oranında daha yaratıcı olduğunu ortaya koyuyor. Buradaki kritik nokta insanların oyun oynarken vazifeye dair bir bilgilerinin olması, zira vazifesi bilmeden oyun oynadıklarında gözle görülür bir değişime rastlanmıyor. Grant’in burada ertelemecilik ile karşılaştırdığı kavram pre-crestination, yani fazladan efor sarf edip fazla erken bitirmek (belki erkencilik üzere bir karşılık bulabiliriz). Şayet verimli kullanırsanız ertelediğiniz mühlet fikirlerin demlenmesine imkan sağlıyor. Zihniniz daha çok geziniyor, enteresan ve beklenmedik olana denk gelme ihtimaliniz artıyor.
Yazar Mitch Albom, kendini teşvik etmek için kimi vakit işi yarıda bırakmaya kadar gittiğini anlatıyor: “Cümlenin ortasında yazmayı bırakıyorsan bu çok uygun. Sonraki gün devam etmeyi iple çekersin.” Kimilerinin ertelemek olarak gördüğü şey kimi vakit niyetlerinizi toplamaya yarıyor, devre ortasında gelen etkileyici bir konuşma, yeni bir taktik, ya da yeni bir oyuncu işe taze bir bakış açısıyla yaklaşmanızı sağlayabiliyor, hatta kim bilir, tahminen de on binlerce insanı memnun edecek bir golle sonuçlanıyor.
Ertelemecilikle ilişkilendirilmesi gereken bir öbür kavram da mükemmeliyetçilik olsa gerek. Gündelik hayatta ertelemeciliği gizlemek için sık sık başvurulan bir mazeret, kişinin kendisine daha uygununu, hatta en düzgününü yapabileceğini telkin etmesi. O “en iyi” olana asla ulaşamayacağımızın saklı hazzıyla, içimizdeki Panik Canavarı uykuda olduğu sürece inançtayız. Alanın uzmanı olmadığım için bu mevzuyu burada bırakmakta yarar var.
Sonuç olarak atabilen, golünü tekrar de erkenden atsa, bilhassa internet yayıncılığı yapan herkes de şu fikirlerin demlenmesi problemini biraz düşünse hiç üzücü olmaz. Bu ziyadesiyle ertelenen yazının müellifinin tek umudu ise ertelemecilikle kimi vakit ilişkilendirilen yaratıcılıktan az da olsa nasibini alması.
[i] Menemen elbette soğansız olur.
[ii] Benzeri bir örneğini Gemma Correll’in tasarladığı “Erteleme Haritası”nda da görebilirsiniz.
