Bir müddettir taşınabilir uygulama marketlerindeki listelerin birinci sıralarından düşmeyen bir uygulamanın yarattığı şaşkınlığı izliyoruz. Bu uygulama diğer ülkelerde lise çağındaki gençlerin favorisiyken, Türkiye’de nedense alt-orta sınıf yetişkinlerin vazgeçilmezi hâline geldi. Evet, TikTok’tan bahsediyorum. Hâlâ bir fikriniz yoksa, daha fazla ilerlemeden evvel şu hesabı inceleyebilirsiniz: NoTikTok.
Müzikle şekillendirilmiş kısa görüntülerin bulunduğu toplumsal platform TikTok, giderek daha da vasatlaşan hayatımıza 2016’da giriş yaptı. Çabucak çabucak birebir özelliklere sahip Musical.ly, aslında 2014’ten beri piyasadaydı, popülerliğini de artırıyordu. Musical.ly’nin çıkışından yararlanmak isteyen TikTok, Ağustos 2018’de Musical.ly’yi bünyesine katıp yeni bir lansman gerçekleştirdi. Türkiye için işler de tam olarak bu lansmandan sonra karışmaya başladı.
İşlerin karışmaya başladığını düşünenler ise TikTok’un sosyo-kültürel bağlamda yalnızca alt-orta sınıf ortasında tanınan olduğunu görünce şaşkınlığa uğrayan orta sınıf mensuplarıydı. Üstüne üstlük kendilerini bir şeylere geç kalmış, bu dünyayı geç keşfetmiş hissediyorlardı. Ziyadesiyle şoka uğramalarının en büyük sebebi de birinci sefer toplumsal medyada (akımlar ve trendler taklit edilse de) art plandaki her şeyin yalnızca olduğu üzere görünmesiydi. Daha evvel tek tencereden yemek yiyecek kadar fakir ailelerin yahut kalıcı fizikî sakatlığı (ileri derece deri yanığı, kolları olmama, kaybedilmiş bir gözün yarası vs.) olan insanların da rahatlıkla 5000+ beğeni alan müzikli, türkülü, danslı, kahkahalı görüntüleri olması internette görülmemiş şeydi. Güya uzun uzun uğraşılmış Twitter flood’ları boşunaydı. Işığı, açısı dakikalarca hesaplanmış Instagram fotoğrafları boşunaydı. Şöhret olma motivasyonuyla kurgusu iki gün süren YouTube görüntüleri boşunaydı. Güya diğer bir gezegen keşfedilmişti ve toplumsal medyadaki her şeyi boşa çıkarıyordu. Beşerler hem fakir, hem muhafazakâr, hem sakat, hem nahoş, hem şişman, hem de sevinçli nasıl olabiliyordu? Dahası, bu beşerler on binlerce, yüzbinlerce takipçisi olabilen fenomenlere dönüşmüştü. Kısacası, yoksulların de eğlenebiliyor ve berbatların de fenomenlere dönüşebiliyor olması orta sınıfı dehşete düşürdü.
Bu dehşetin sebebini tek bir olguyla açıklamak benliğimizi, toplumsal medyayı ve internetteki davranış biçimlerimizi anlamaya yetmiyor. TikTok görüntülerini izlememeyi yahut sevmemeyi, görüntülerden bu kadar rahatsız olmayı açıklamak için galiba hem ferdî hem toplumsal dinamiklere birebir anda baş yormak gerekiyor.
TikTok görüntülerine verilen reaksiyonlar tarihî ve toplumsal olarak bizi 16. yüzyıla götürüyor. Bugün içerik sitelerinde sık rastladığımız ve merakla okuduğumuz “ucube şovu” kavramı, İngiltere’de o devirde doğuştan fizikî anomaliye sahip insanların bir tıp korku-eğlence figürü üzere aristokrat davetlerinde sergilenmeye başlamasıyla ortaya çıkmıştı. Siyam ikizleri, geniş kalçalı bayanlar, genetik bozukluğundan dolayı bedeninde tümör taşıyan adamlar, cüceler, hormon bozukluğu sebebiyle sakalları çıkan bayanlar ve daha birçoğu bu gösterilerde aristokratların dehşetle karışık eğlenme hislerinin beslenmesi için kullanıldı. Yani gözün görmeye alışık olmadığı, alışık olunmadığı için de toplumdan daima saklanmak zorunda kalan ve bilimsel sebepleri şimdi bilinmeyen görünür tüm bozukluklar, olağanların cümbüşü hâline gelmişti. Öteki olanla müsabaka anı, normalleşebilme ihtimalini neredeyse büsbütün yitiriyordu. Bir yandan ucube gösterilerinin 16. yüzyıldan 20. yüzyıla kadar bir halde popülerliğini kaybetmemesi de anomalinin yahut nahoşluğun, toplum tarafından dilek objesine dönüştürülmüş olmasının delili hâline geldi.
Ünlü fotoğrafçı Diane Arbus, geçtiğimiz 50 yılda çektiği fotoğraflarla seyirciyi kusurluluk üzerine düşünmeye davet etti. “Ucubelerin fotoğrafçısı” olarak görülen Arbus, çektiği karelerde fizikî bozukluğa sahip olanlara, düşkünlere, cücelere yer veriyordu ve bunu bir “eğlence” gayesi gütmeden yapıyordu. Diane Arbus’un fotoğrafladığı ötekilere istekle, merakla ve zevkle bakanların motivasyonları ile bugün merakla ve şaşkınlıkla TikTok görüntüsü izleyenlerin motivasyonları ortasında benzerlikler var. Lakin merak etme ve bakma isteğiyle, bu görüntüleri dehşete düşerek ve akabinde hâline şükrederek izlemek ortasında büyük farklar var. Bize benzemeyen, bizden olmayan herkes ve her şeyi büyük bir dehşetle karşılamanın farklı bir versiyonunu TikTok ile karşılaşan, toplumsal hoşluk ve kabul edilebilirlik normlarına sadık, bunun için hayli uğraş harcayan orta sınıfta yine görüyoruz. Tüm hayatını daha olağan olmak için harcayan beşerler olduğumuzun farkına varmadan, kendi trajedimizi anlamaya çalışmadan karşımızdaki bize benzemeyen bu insanların bize benzemeyen “garip” cümbüş sahnelerine dehşetle bakıyoruz. Evet, sahiden de daha evvel hiç görmediğimiz gariplikte bir şey izliyor olabiliriz. Ancak bu gariplik algısı, garipliğin sahibi olan beşerden değil bizden kaynaklanıyor. Daima daha kusursuz biri olmak için gayret verdiğimiz bu çağda, TikTok görüntülerinin garip olup olmadığından evvel “ötekilere” bakarken yaşadığımız dehşetin sebebini anlamamız gerekiyor.
TikTok ile müsabakada yaşanan şokun tarihî ve toplumsal bağlamının yanı sıra kişisel bağlamda da neler olup bittiğini anlamamız gerekiyor. Bu kısım da “atelophobia” ile başlıyor. Yunanca kusurluluk, noksanlık, eksiklik manasına gelen atelo ile Türkçede endişe, fobi olarak aşina olduğumuz phobia sözünün birleşmesiyle oluşan bu fobi, günümüzde sıklıkla yakalanıldığını varsayım ettiğimiz kusursuz olamama korkusunu anlatıyor. Siyaset bilimci Mark Blyth, eksiksiz olamama endişesinin beslendiği yerin hayatlarımızın toplum önünde satışa sunulan birer metaya dönüşmesi yani neoliberalizmin yükselişi olduğunu düşünüyor. 50 yıl öncesinde kollektivitenin merkeze yerleştiği toplumsal bağların yerini bireyselleşmenin önlenemez övgüsüyle değiştiğini göz önünde bulundurursak karşımıza mantıklı sebepler çıkıyor: Meritokrasiyi odağa alan toplum yapısı, rekabetçi bireyselleşmenin olağanlaşması ve denetim takıntılı ebeveynlerin yeni kuşaklar üzerinde bıraktığı tesir.
“Kendi derinden kurtulup diğer birisi olmanın imkânsızlığını, herkesin sırf kendi trajedisini yaşadığını anlatmaya uğraş ediyorum.”
Diane Arbus
Rekabetçi bireylerin çağında yeterlilik standartları gün geçtikçe gerçeklikten kopmaya başladı. Toplumsal medya bizim için yeteneklerimizin sergilendiği, birbirimize daimi ve sınırsız bir rekabet içinde olduğumuz ve olmayanları da dışarıda bıraktığımız yeni bir toplumsallık biçimini aldı. Toplumsal medyada takip ettiğimiz beşerler kadar çok seyahat edemiyor, onlar kadar keyifli görünemiyor yahut onlar üzere yüksek refah standartlarına sahip olamıyor oluşumuz başlı başına acı verici bir tecrübeye dönüşmeye başladı. Vücudumuzu, yaşadığımız konutu, genelde yediğimiz yemekleri, gerçekte dinlediğimiz o pek de havalı görünmeyen müzikleri saklar hâle geldiğimizde gerçekliğin üzerini süresiz bir biçimde örtmeye çoktan başlamıştık.
Bir yıl içinde Filipinler’deki üçüncü tatiline çıkan Instagram fenomenine bakarken ansızın karşımıza bir mesken bayanı çıktı. Bütün gün konuttaydı, yemek yapıyor, bulaşık yıkıyor, çocukları okula gönderiyor, Facebook’taki o bağımlılık yapan oyunlardan oynuyor ve kocası işten döndüğünde onu kapıda “Kimin kocası bu? Bu benim kocam. Konutumun direği,” diye karşılıyor. Filipinler’deki bayanı takip edenler için bu “sıradan” mesken kadınıyla karşılaşmak başta şaşırtan olabilir. Lakin kendimize dahi itiraf edemediğimiz kadar tanıdık olan bu konut bayanına bakarken neden bu kadar şaşırdık? Hiç mi alt-orta sınıf bir mesken bayanı görmemiştik? Haydi görmedik, diyelim. Yalnızca bir Türk dizisini izlemiş yahut göz ucuyla bakmış olsanız bile görebileceğiniz kadar tanıdık olan bu bayana neden bir yabancıymış, garip bir yaratıkmış üzere davranıyorduk? 10 saniyelik bir hikâye paylaşırken bile hesap kitap yapanlar olarak kusursuzluk peşinde olmayan bu gerçek an ve gerçek insan bizi neden inanılmaz derecede rahatsız mı etmişti? Yoksa o bayanın “orta sınıf standartlarına nazaran haksız ve temelsiz” özgüveninden rahatsız olmuş olabilir miyiz?
1980’lerden itibaren hür piyasa iktisadıyla birlikte süratle yükselişe geçen “Her insan, ülküsündeki hayatların nasıl yaşandığını görmek ve takip ister,” inanışının sonuna mı geldik? Reklamlardaki kusursuz, keyifli, hoş, toplumsal biçimde kurgulanan hayatların rahatsız ediciliği hepimiz için yükseliyor muydu? İdealize edilen ömürler denince aklımıza gelen bu soruların ortasında TikTok’un neden alt-orta sınıflar ortasında bu kadar tanınan olabileceğine dair karşılıklar yatıyor.
Orta sınıf, Tayland’da tatil yapan üst sınıfları “uzaktan” (giderek yoksullaşan bir ülkede “daha da uzaktan”) izlerken, fakirler için bu uzaklık gözün kaybettiği, artık göremediği araya kadar çıkıyor. “Yoksullar için diziler, reklamlar ve internetteki hayatlar, idealize edilemeyecek kadar uzakta olmaya başladığında hangi hayatların takipçisi olabilirler?” sorusunu kendimize sormamız gerekiyor. Kazandığı para, ucu ucuna lakin mutfak masraflarını karşılayan bir ailenin ilgisini artık, hayatı yalıda, yatta, yurt dışı tatillerinde gezen beşerler çekmiyor. TikTok’un Türkiye’de popülerleştiği kitlenin yapısı, fakirlerin hasret çektiği şeylere işaret ediyor: Yalnızca zenginlerin değil fakirlerin da değerli olabildiği, şöhret olabildiği ve akımlar oluşturabildiği alanların hasreti.
Görünür olmanın verdiği özgüvenle TikTok görüntüsü çeken on binlerce beşere durmadan yenileri ekleniyor. Semt pazarından, pasajdan, indirimden zar sıkıntı aldığı on kıyafeti tek bir ayak hareketiyle değiştiren genç bir kız, internette ünlü olabilmenin yegâne hayali olduğu ve anneannesiyle rap müziği söyleyen genç bir erkek, hayatında bir defa olsun dans etmemiş babanın çocuklarının görüntülerinde baş köşeyi alması ve bütün bu görünürlüğün hayatın hiçbir alanında fakirlere tanınmaması.
TikTok’a ait bu şaşkınlığın sebebinin altında orta sınıfa has o meşhur ve meşum kibrin yattığını da söylemek de yersiz değil. Kıyafet kombinlerinin anksiyete kaynağı olduğu, eski İstanbullu anneannelerin “retro” eşyalarını sergilemenin “stil sahibi” izlenimi yarattığı, her kararında yanında olan “babişkolarıyla” memnunluk pozu vermenin daha manalı ve kıymetli sayıldığı Instagram dünyasında orta sınıfın hükümranlığı tam gaz sürüyor. Lakin TikTok’taki aşklar, anne-baba-çocuk ilgileri, anneanneler, dedeler orta sınıf için yalnızca “garip, delice, anormal” üzere kavramlarla eşleşiyor. Oysa bazen Rihanna müziği eşliğinde bir dedenin dans edişi, fakirlerin “biz de buradayız” demesinin aktüel ve yeni bir biçimi olabilir. Zira sıklıkla kullandığımız toplumsal medya mecraların hiçbirinde TikTok’taki kadar kapsayıcı bir tavır göremiyoruz, yani bu tavrı oluşturamıyoruz.
Örneğin Twitter’da önümüze daima normatif vücutlara sahip olmayanlara yapılan yergiler, hesabı ödemeyen erkeklerin gereğince “erkek” olamayışlarına duyulan öfkeler çıkıyor. Instagram’da ise bize nazaran makûs çıkmış tüm fotoğraflar, ekran imajları alınıp alay edilmeyi hak ediyor. Hasılı toplumsal normlara uymayan yahut kusurlu her şeyi bu kadar dışarıda bırakırken TikTok’u yalnızca tuhaf insanların tuhaf görüntülerinin olduğu bir uygulama olarak görmek, pratiklerimizin doğruluğuna olan temelsiz inancımızı güçlendirmeye devam ediyor. Atölyelerimizi, tatillerimizi, kıyafetlerimizi, müziklerimizi, eğlencelerimizi yanlışsız buldukça şahsen birer birer kurbanı olduğumuz o ayrımcılık belasının sorumlusu olmaya günden güne daha çok yaklaşıyoruz. Tahminen kendi pratiklerimizi yüceltmeyi bırakmayı başarabilirsek bizden olmayanları ve onların da sahip olduğu en temel insani haklarından olan eğlenme hakkını da “garip” görmemeye başlayabiliriz. Alt sınıflar tahminen de mahkum edildikleri hayatla bu türlü başa çıkıyorlardır, orta sınıfa da genelde işbirlikçisi olduğu tertibi anlamak ve reddetmek düşüyordur.
Kaynak: Thomas Curran ve Andrew P. Hill, “Perfectionism Is Increasing Over Time: A Meta-Analysis of Birth Cohort Differences From 1989 to 2016”. Psychological Bulletin, 2017.
