“Felsefedeki çöküşün nedeni sermayeci tertibin baskılarıdır”

Önceki söyleşimizde kavramlar, soyutlama ve prosedür problemine değinmiş, mitolojiden ideolojiye geçiş şartlarını ele almıştık. Afşar Timuçin’le bu dördüncü söyleşimizde Eskiçağ’dan başlayarak ideolojinin temel dönüşüm devirlerini konuştuk. Bununla birlikte, yaygın biçimde “karanlık çağ” olarak isimlendirilen Ortaçağ ideolojisini ve bu çağı belirleyen iktisadi, siyasi, toplumsal şartları bir sonraki söyleşide daha detaylı inceleyeceğiz.

Felsefe eskiçağlardan bugüne değişik bakış açıları kazanarak geldi. Çeşitli dönüşümler yaşadı. Bu bakış açılarındaki temel nitelikleri ve ayrımları kısaca özetleyebilir miyiz?

Felsefe tarihindeki dönüşümler, daha genel olarak alırsak yani yalnızca ideolojiyle sınırlamaz, bilimi ve sanatı da eklersek bütün niyet tarihindeki dönüşümler yaşamsal dönüşümlerin bir sonucu olarak ortaya çıkıyor. Hani o temel tartışma vardır, “Altyapı mı üstyapıyı, üstyapı mı altyapıyı belirler?” diye. Aslında hepsi birbirini belirliyor. İnsan hayatı bir bütün. Ömür dönüştükçe fikir dönüşüyor, niyet dönüştükçe ömür dönüşüyor. Hayat dönüşmezse bir Bacon, bir Descartes olmazdı ancak bir Bacon ve Descartes olmasaydı da fikrin dönüşümleri olmazdı. Gerçi hayat şartları daima olarak fikirleri dönüştürürken, fikirleri ortaya koyacak beşerler nasılsa geliyor lakin yeniden de şahısların bakış açılarıyla onları algılıyoruz, bireylerin bakış açılarıyla onlar bize sunulmuş oluyor. Hasebiyle şöyle bir ayrım yapabiliriz: Eskiçağı ikiye bölmemiz gerekir; Yunan’dan evvelki Eskiçağ, ki bu mitoloji eskiçağıdır, tabir yerindeyse. Yunan-Latin Eskiçağı da ondan sonra geliyor.

Yunan-Latin Eskiçağı, insanın araştırılması ve insan kıymetlerinin ortaya konulması açısından çok kıymetli. İnsanlığı enine uzunluğuna tartışan bir periyot. Gerek Yunan’da filozoflar gerek daha sonra Roma’da bilhassa Stoa filozofları, “İnsan nedir?” sorusunu ve bununla birlikte “İnsan ne olmalıdır?” sorusunu enine uzunluğuna tartışmışlardır. Ancak Ortaçağ değişik bir ömür biçimi getirince niyette değişiklikler olmuştur. Orada daha çok daha soyutlayıcı ve tam manasında dinî bir niyet biçimi ortaya çıkmıştır. Kaldı ki orada bütün Ortaçağ’ı birebir bütünlük içinde görmemiz gerçek olmaz. Ortaçağ’ın birinci devri Hıristiyan dogmalarının belirleyiciliği altında Platon ideolojisinin bir tıp yorumunu getirmiştir. Bu periyotta Aziz Augustinus belirleyicidir. İkinci periyot, usçu devirdir ve Aristotelesçi bir çizgide gelişmiştir. O da Aziz Anselmus’tan başlayan ve Aziz Tommaso’da biten bir devirdir. Yani skolastik periyottur. Genelde Ortaçağ dedikleri vakit beşerler bütün Ortaçağ’ın skolastik fikirle besbelli olduğunu düşünürler. Kaldı ki değildir. 11-12. yüzyıldan sonra gelişen niyete skolastik demek gerekir. Skolastik kanıyı Rönesans kanısı izler. Rönesans fikrinin temel özelliği insancılıktır. İnsancılık, bir çeşit dinî kanıyı yoksama tavrını ortaya koyar. Bu tavır içinde Eskiçağın bedellerine, Yunan-Latin bedellerine dönüşü temel alır. Bu dönüş içinde niyetin kendini yine yaratması süreçleri yaşanır, ondan sonra da büyük ideolojiler devri gelir.

Büyük ideolojiler periyodu, 17, 18 ve 19. yüzyılları kapsayan devirdir. Bilhassa ideolojide dizgeci devir 17. yüzyılda yaşanmıştır. Yani Bacon’la başlayan ve Descartes, Spinoza ve Leibniz’le süren bir devirdir. 18. yüzyıl daha çok Aydınlanma’nın, natürel ki Kant’ın belirleyiciliği altında geçmiştir. Kant’ı dışarıda tutarsak Fransız Aydınlanmacıları ideolojiyi daha yüzeysel bir manada geliştirdiler. Yani daha siyasi bir ideoloji anlayışı geliştirdiler tabir yerindeyse. Şöyle de diyebiliriz: İdeolojiyi toplum için kullanan beşerler oldular bir bakıma. 19. yüzyıl ise tam tamına bir bilim çağı oldu, ideoloji sıkı sıkıya bilime yaklaştı. Bir manada Bacon’ın bakış açısı çerçevesinde gelişen bu yeni fikir, bilimle ideolojinin bütünleşmeye çalıştığı bir periyot oldu.

Ya yirminci yüzyıl?

Yirminci yüzyıl natürel ki enine uzunluğuna çok uzun konuşulabilir lakin çok dağınık bir periyottur ve bana sorarsan ideolojide büyük başarılarla dolu bir devir değildir. Bence 19. yüzyılın sonlarından sonra hatta 20. yüzyılın başlarından sonra ideolojide öznelciliğe yönelik gelişimler olmuştur ve bir düşüş periyodu başlamıştır ve yine bence o düşüş periyodu varlığını sürdürüyor.

Yirminci yüzyılı uzun uzadıya tekrar konuşuruz ancak başa dönersek, Eskiçağ ideolojisi bize ne kazandırdı, bunu biraz açabilir miyiz?

Eskiçağ ideolojisinin en parlak devri (MÖ) 5. ve 4. yüzyıllardır. Bilhassa 4. yüzyıl bize iki kıymetli filozofu getirdi: Platon ve Aristoteles. Burada tabir yerindeyse temel insan meseleleri ortaya konmuş ve tartışılmıştır. İnsan meseleleri dediğim vakit sadece insanı sorun eden bir felsefi bakış düşünmeyelim, insanın tüm meselelerini tartışırken onu kainatta bir varlık olarak alan ve inceleyen ideolojilerdir bu ideolojiler. Platon daha ülkücü çerçevede, Aristoteles daha gerçekçi çerçevede bütün insan sıkıntılarını enine uzunluğuna tartışan ideolojiler kurdular. Daha doğrusu, bir manada insanı bütünüyle bize gösteren ideolojiler ortaya koydular. Alışılmış işin bilimsellikle ilgili yanını ele aldığımız vakit bugün onların ortaya koyduğu görüşlerin pek birçoklarının karşılığı olmadığını söyleyebiliriz. Örneğin Aristoteles ne der: Bir taşı havaya atıyoruz, yere düşüyor, zira her şey kendi doğal yerini dilekler, der. Zira yerçekimini açıklayamamıştır. Bütün bunların unutulması, gözden kaçırılması gereken, artık eskimiş bilgiler olduğunu düşünürsek yanılgıya düşeriz. Fikir dünyasında her bilgi, bir evvelki bilginin bir sonucu olarak ortaya çıkar. Hasebiyle asıl kaynaklara inmezsek daha sonraki kanıları kavramamız mümkün değildir. Yani ideoloji öğrenmeye niyetli bir kişinin öncelikle eskiçağla işe başlaması, hatta Platon’dan da önceye gitmesi gerekir. Fakat Platon’u ve Aristoteles’i kavramadan “felsefe biliyorum” demek pek kolay görünmüyor bana.

Daha sonra Stoa filozofları tabiat incelemesini bir yana bırakarak, salt insan sıkıntılarına yöneldiler. Gerçi tabiatla ilgili açıklamaları da vardı lakin çok kıymetli bir yer tutmaz bu açıklamalar. Neyi bize getirdiler, bu çok kıymetli: Toplumsal insan fikrini getirdiler. Stoa ideolojisine kadar toplumsallık fikri besbelli değildi. Ahlak tam tamına kişisel bir ahlaktı, her kişi kendi olarak sorun edilebiliyordu ahlak alanında. Ancak yükümlü insan fikri, diğerlerine sorumlu insan, diğerlerinden sorumlu insan fikri Stoa ideolojisiyle gelmiştir ki bu fikir, direkt doğruya bizi Fransız Devrimi’nin emellerine kadar götürebilen bir fikirdir diyebiliriz. Şöyle söyleyelim daha açık olarak: Fransız Devrimi’nin temel görüşlerini ortaya koyan Aydınlanmacılar bir manada Stoa filozoflarının idealini gerçekleştirmeye yönelmişlerdir. Aslında şunu unutmamak gerekir: Rönesans’la başlayan “yeniden doğuş” devinimi, her ne kadar Aristoteles, Platon yahut daha diğerleri üzere bir niyet kaynağına yönelmiş de olsalar, burada gözden uzak tutulmaması gereken üç temel kaynak daha vardır: Bunlardan biri Epikuros’un hazcılığıdır, başkası Stoa’nın usçuluğudur, öteki de Pyrrhon’un kuşkuculuğudur.

Sözünü ettiğiniz periyotların, yani ideolojinin çocukluk periyotlarının ağır metafizik açıklamalarla bariz olduğunu, metafizik niyetin çok vakit felsefi araştırmanın temel eğilimi ya da vazgeçilmez konusu üzere ele alındığını söylüyorsunuz bir yazınızda. Günümüzde metafiziğe yüklenen olumsuz manası da gözden kaçırmadan bunlara açıklık getirebilir miyiz?

Metafizik demek fiziği aşan demektir. İdeoloji her an fiziği aşmakta kendi emellerini gerçekleştirmek ister. Yani ideoloji her vakit metafizik yapmakla yükümlüdür. Metafizik yapmadan ideoloji yapamazsınız, zihin ötesine geçmeden ideoloji yapamazsınız. İdeoloji yapmak biraz öngörmektir. Diyeceksiniz ki, yanılmaz mı filozof burada? Elbette yanılır. Bilim adamı yanılmak istemez fakat ideoloji adamı o kadar da korkmaz yanılmaktan. Zira değerli olan sağlıklı biçimde düş kurmaktır, düş kurmazsak gerçekliği yine kurmak üzere bir çabayı gerçekleştiremeyiz. Ekseriyetle metafizik kelamının üstüne gidenler onun ne manaya geldiğini pek bilmezler ya da onun çok makûs kullanımlarını göz önünde fiyatlar. Metafiziği elbette dünyadan güzelce uzaklaşarak umulmadık şeyler düşünme alanı olarak da düşünebilirsiniz fakat gerçek manada metafizik, yani sağlıklı metafizik, ‘olan’dan giderek ‘olası’yı düşünmeyi gerektirir. Gerçekten 17. yüzyılla başlayan yeni fikir devinimleri eski ideolojilerden farklı olarak ‘olan’la yetinmemişlerdir, ‘olası’yı mevzu edinmişlerdir. ‘Olası’nın niyet dünyasına girmesi zati niyetin yaratıcı verimliliğini ortaya çıkarmıştır. Metafizik yapmadan ne bilim yapabiliriz ne sanat yapabiliriz ne de ideoloji yapabiliriz. Metafizik bir manada tasarlamanın özünü oluşturur. Kâfi ki sağlıklı, ussal bir temele dayalı olsun.

Felsefe tarihinde en tesirli olmuş filozofların birincisi Sokrates. Akabinde onun öğrencisi Platon’la karşımıza çıkıyor. Platon’la birlikte Aristoteles… İdeoloji alanına Sokrates’ten sonra asırlarca bilhassa bu iki filozof, onların bilgi kuramları hâkim oluyor. Nasıl oluyor da asırlarca tesirli olabiliyorlar?

Bunun aslında birkaç nedeni var: Birinci neden, bu iki filozofun, hatta Sokrates’i de katarsak bunlara bu üç filozofun insan meselelerini çok esaslı biçimde ortaya koymaları… Bunların uzun yüzyıllar uzunluğu varlığını sürdürmelerinin nedeni de akabinde gelen ideolojilerin zayıflığıdır. 17. yüzyılda Gassendi bunu çok hoş ortaya koydu: Aristoteles bu kadar uzun mühlet hükümran olduysa, bunu Aristoteles’in gücüne değil de ardıllarının güçsüzlüğüne bağlamamız gerekir, dedi. Zira ideolojinin süratli gelişim periyotlarında bir filozofun o denli on yüzyıl, on beş yüzyıl tesirli olabildiğini görmek mümkün değil. Mesela Descartes 17. yüzyılda tesirli oluyor fakat çabucak akabinde Descartes tenkitleri geliyor. Spinoza tesirli oluyor fakat çabucak akabinde öteki ideolojiler geliyor. Yani o denli bir filozofun asırlarca hâkim olması, saltanatını sürdürmesi artık mümkün değil. Zira artık büyük ideolojiler çağına girilmiştir ve bu büyük ideolojiler çağında birbirleriyle karşıtlaşıyor da olsa bir çağı dışlaştıran, açıklayan, manalandıran görüşler ortaya konmuştur. Yani Platon’la Aristoteles’in çok uzun süren saltanatı tahminen de Ortaçağ Hıristiyan ideolojilerinin çok etkisiz olmasıyla açıklanabilir.

Çok argümanlı kelamlar de edilmedi değil bu bahiste. Örneğin Whitehead, “Felsefe tarihi, Platon’a düşülmüş dipnottan ibarettir” diyordu. Bu tıp kelamlara ne diyorsunuz?

Bu, Platon’un ideolojide her manaya geldiğini gösteren bir açıklama. Alışılmış ki anlamsız bir abartmadır. Yani “Platon her şeyi söyledi, kalanları da söyler üzere yaptılar.” Nasıl olabilir bu! Tarih şuuru olan bir insanın bunu söylemesi mümkün değil. Lakin 19. yüzyıldan sonraki ideolojilerde bu türlü olur olmaz görüşlerle çok karşılaşabilirsiniz. Bu yüzden ben kendimi daima 19. yüzyılda takılmış kalmış biri olarak düşünürüm. Platon’un kıymetini görmemek değil doğal bu, ancak niyet tarihi içinde bir filozofu öne çıkarıp da (Marx da olabilir bu, Platon da, Descartes da) öbürlerini aşağıya itmek hiç de şuurlu bir insanın yapabileceği bir şey değil.

Felsefe Yeniçağ’ın başlarına kadar, bugünkü manada tüm bilimleri ve bilgi alanlarını içeriyordu. Bu bakış çağın başlarında değişmeye başladı. Bir ayrışma yaşandı ve ideolojiden yeni bilimler doğdu. Bu dönüşüm nasıl oldu?

Asıl sorun, ideolojinin bütün bilgi alanlarından sorumlu olamayacağını insanlığın kavramış olması problemidir. Neden bu türlü bir ayrımlaşma oldu? İdeolojinin uzun yüzyıllar uzunluğu kendi kanatları altında tutup sorumlusu olmaya çalıştığı bilgi alanları yollarını ve hususlarını belirleyerek deney bilimlerine dönüşmeye başladılar. Yani ideolojiyle bağlarını kopardılar. İdeolojinin prensipleriyle kimya yapmak, gökbilim ya da fizik yapmak muhtemel değildi. Sorunu bir manada Galilei Galileo’ya götürmek gerekir. O, “Doğa, matematik lisanıyla yazılmış bir kitaptır” dedi. Bununla şunu demek istiyordu: Biz bilimsel doğruları lakin matematiksel bir çerçevede yanlışsız olarak kavrayabilir ve açıklayabiliriz. Bu bir manada bilimselliğin metafizikten fiziğe dönüşmesi manasına gelir. Demek ki bundan sonra bilimler özerkliklerini ilan ettiler ve kendi başlarına varoluşlarını sürdürdüler zira kendi bahislerini sağlam bir biçimde belirlediler, kendi formüllerini ortaya koydular. İdeolojiye ihtiyaçları kalmadı mı, elbette kaldı. İdeolojiden daha bütünleştirici bir bakış açısına sahip olmanın şartlarını öğrenmeye her vakit ihtiyaçları vardı lakin ideolojinin metotlarıyla düşünmeleri artık mümkün değildi. Estetik bile bir vakit sonra ideolojiden koptu, ideolojinin formüllerini bırakıp kendi sistemlerini edindi. Yani hiç ummadığımız alanlar, mantık, ruhbilim ve toplumbilim bilime dönüştüler. Hatta bilhassa ruhbilimin bilim olamayacağı konusunda büyük inançlar da vardı. Mesela Kant, Auguste Comte, ruhbilimin bilim olabileceğini hiçbir vakit düşünmemişlerdir. Lakin apansızın 19. yüzyılın üçüncü çeyreğinde Wundt, ruhbilimi laboratuvara sokunca tablo baştan başa değişti. Demek ki bilimler bundan sonra ideolojiden beslenmek yerine kendi imkanlarıyla kendilerini var etmek durumunda kaldılar. O çerçevede ideolojinin prosedürleri artık yetmez oldu. Zira ideolojinin teknikleri deyince aklımıza ne geliyor, ussal düşünce… Ussal fikir bilimi bilim yapmaya yetmez. Ne gerekir, ayrıyeten formül gerekir. Esasen 17. yüzyılın usul yüzyılı olması bir manada bilimlerin kendilerini özerk biçimde temellendirmeleriyle ilgilidir.

Bu ayrışmanın, bilimlerin özerkleşmesinin ideoloji açısından sonucu ne oldu?

Felsefe açısından sonucun düzgün olması gerekirdi. Düzgün oldu diyebiliyor muyum, diyemiyorum. Lakin bunu şuna benzetebiliriz: 12 tane çocuğu olan bir baba, çocukları iş bulup ya da evlenip meskenden ayrıldıkça ferahlamıştır. Biz diyemeyiz ki, bu adam 12 çocuğunun ayrılmasıyla bitti tükendi… Aksine, huzur içine girdi. “Oh ne hoş, hayat hoşmuş, ben onlarsız da olabiliyorum” üzere. Bu şu demektir: İdeoloji kendi üzerine düşmeyen sıkıntılarla uğraşmayı bırakıp gerçek manada kavramsal insan araştırması yapma rahatlığını hatta hakkını kazandı. Lakin bu hakkı âlâ kullandı mı, bilemiyorum. Zira 20. yüzyılın ideoloji dünyası bana nazaran son derece karmaşık ve yetersizdir. İdeolojinin bilimlerden kurtulmakla çok şey kazandığı inancında değilim lakin bu ideolojinin artık fonksiyonunu yitirdiği manasına da gelmez. Bunun diğer nedenleri de vardır. Bunun nedenlerinin başında, sermayeci hayat nizamının niyete yaptığı büyük baskılar gelir. Özgür düşünebilme şartları var olmuş olsaydı bugün ideolojinin manası çok daha farklı olacaktı.

Yaşanan özerkleşmeyle birlikte ideoloji hangi sorulara yöneldi?

Eski filozof tipi bir sefer ortadan kalktı. Dizgesel bakış biçimi kökten dağıldı. Filozof dediğimiz adamlar çeşitli hususlarda çeşitli kitaplar yazan beşerler oldular. Bunların birçoklarının temel felsefi görüşleri de besbelli değildir. Gerçekte her ideoloji anlayışının temelinde bir bilgi kuramı olması gerekirken bu filozoflar bilgi kuramıyla da uğraşmazlar. İçlerinde toplum eleştiricisi olanlar vardır, insanı en genel çerçevede ele alanlar vardır.

Kimler mesela?

Bütün 20. yüzyıl filozoflarını düşünebiliriz. Varoluşçular mesela… Ya da Horkheimer, Wittgenstein, Sartre, Gabriel Marcel, Karl Jaspers, pek çok isim sayabiliriz. Hatta Bergson diyebiliriz, Husserl diyebiliriz. Bütün bu filozoflar, bana sorarsan ideolojinin özünden koptular. Yani yaptıkları şey, felsefi hususlara çok genel bir yaklaşımdı. Bunların birçoklarının da ne dediği anlaşılmaz. Ortalarında ne dediği anlaşılan adam sayısı son derece azdır. Diyebilirler ki, “Bu adamlar o kadar derindiler ki, bizim onları kavramamız mümkün değil.” Ben buna mutlaka katılmıyorum, en güç fikir bile kolay bir lisanla insanlara ulaştırılabilir. Bana kalırsa bunlar, Nietzsche’nin dediği üzere, “derin görünmek için sularını bulandırıyorlar.”

Siz 19. yüzyılın en tesirli düşünürlerinden birinin Marx olduğunu söylüyorsunuz. Ama Marx’tan sonra ideolojide bir dağılma ve çeşitlenme periyoduna girildiğini, öznellik yöneliminin ağır bastığını da vurguluyorsunuz. Bunun nedenlerini biraz daha açabilir miyiz?

Marx’ı ben hiçbir vakit tek büyük filozof üzere algılamadım. O gözle ideolojiye bakarsak ideoloji tarihini yanlış manaya üzere bir külfete düşeriz. Marx’ın çok kıymetli bir filozof olduğunu biliyorum lakin Auguste Comte’un da çok kıymetli bir filozof olduğunu biliyorum. Kant’ın da çok kıymetli bir filozof olduğunu biliyorum, başıma aykırı gelmekle birlikte Hegel’in de değerli bir filozof olduğunu biliyorum. Demek ki büyük ideolojiler periyodu yaşandı. Bu periyottan sonra bir çökme oldu. Bu çökmede Marx’ın katkısının olduğunu sanmıyorum. Bu çökmenin temel nedeni, az evvel de söylediğimiz üzere, sermayeci tertibin fikir üzerindeki ağır baskılarıdır. Bilhassa Lukács bunu tarih vererek bildirir: 1918’den sonra yeni nizam o denli bir biçimde bastırdı ki ideolojinin üstüne, artık ideoloji felsefe olmaktan çıktı, diye düşünür. 1918 diye kesin bir tarih verilebilir mi bilmiyorum ancak ondan sonra ideoloji filozofların elinden çıktı. Kimlerin eline düştü? İdeoloji profesörlerinin eline düştü. İdeoloji profesöründen filozof olmaz. Dünyanın hiçbir yerinde ideoloji profesörleri filozofluk yapmaz, yapamazlar. Zira onlar devletin adamıdırlar.

Vaktiyle 17. yüzyılda Spinoza kolay bir gözlük camı yontucusuydu, bir sokağın köşesinde küçücük bir tezgahı vardı, orda gözlük camı cilalıyordu. Heidelberg Üniversitesi’nden teklif geldi, “sana kürsü verelim” diye. “Ben filozof olmaya çalışıyorum, ideoloji profesörü olmak üzere bir hevesim yok” diyerek, onca fakir hayat içinde bu öneriyi geri çevirdi. Demek ki ideoloji yapabilmek için özgür bir bilince sahip olmak gerekir. Diyeceksin ki, 19. yüzyıl filozofları özgür bir bilince mi sahiptiler. Şu manada sahiptiler, nizamın bütün ağır baskılarına dayanmayı bildiler. Mesela Auguste Comte yarı aç yarı tok yaşadı, Stuart Mill’in İngiltere’den yolladığı paralarla yaşamaya yaşadı. Marx, Engels’in, babasının fabrikasından kazandığı paraları ona yollamasıyla ömrünü sürdürebildi. Öteki filozofların da diğer emsal özellikleri olduğunu görüyoruz. Ya da Descartes üzere soydan güçlü olabilir bir kişi ya da Leibniz üzere daha imkanlı bir etrafın insanı olabilir. Fakat bu beşerler hiçbir vakit kendilerine yapılan baskıları beğenilen görebilecek, daha doğrusu benimseyebilecek ve bu baskıların altında ezilecek beşerler olmadılar. Yani filozof kimliklerini sonuna kadar korudular. Fakat 20. yüzyılda sermaye sistemi ideolojiyi sıkı sıkıya ele geçirdi ve sıkı sıkıya denetlemeye başladı. Yalnız ideolojiyi değil, bilimi ve sanatı da sıkı sıkıya denetledi. İdeolojinin vefatı bence bu ağır baskılara filozofların dayanamamasıyla oluştu.

Uluslararası ideoloji toplantıları, kongreleri yapılıyor… Başta akademi etrafı ve ideoloji öğrencileri olmak üzere ideolojiyle ilgili geniş bir kesim, son periyodun tanınan ideoloji müelliflerine hayli ilgi gösteriyor. Buradan yola çıkarak, ideolojinin bugün dünyadaki yerini nasıl tanımlıyorsunuz?

Bugünkü tablo doğal ki biraz üzücü bir tablodur. Genç beşerler kendilerine filozof diye sunulan insanları ciddiye alıyorlar. Bizim gençliğimizde de varoluşçu ideoloji çok rağbetteydi. Pek çok arkadaşımız varoluşçu ideolojinin yolundan gitmeye çalışırdı. Ancak bütün bu ideolojilerin insan problemlerinin tahlilinde esaslı dönüşümler yapabilecek güçte olmadığı açıktır. Yani bir sefer bunların her birinin bir ideoloji ismi altında toplanabilecek bir bütünsel bilgi birikimi yoktur. Genelde kelamı hiç anlaşılmayan ya da az buçuk anlaşılan birtakım beşerler, birtakım insan sıkıntıları üzerine ileri geri konuşurlar. Bu da natürel ki artık kültür planında bütün randımanını yitirmiş olan sermaye tertibinin işine gelen bir durumdur. O yüzden ideoloji kongreleri yapılır, dünyanın her yerinden kendine filozof diyen birtakım beşerler sarfiyat diğer topraklarda konuşmalar yaparlar, lakin gerçek manada felsefi aktiflik tarihe gömülmüştür diyebilirim. Genç beşerler, bugün bu filozof dedikleri beşerlerle uğraşırken bir modayı yerine getiriyorlar. Ancak hiçbir vakit esaslı insan problemlerine yönelmek üzere bir eğilimleri de yok. Alışılmış hepsi için birebir şeyleri söyleyemem lakin olduğu vakit da direkt doğruya ideoloji tarihine yöneliyorlar. Zira ideoloji tarihine yönelmeden, fikir tarihine yönelmeden son vakitte ismi filozofa çıkmış üç beş kişinin kitabını okuyarak ideoloji yaptığını sanmak kendini aldatmaktan diğer mana taşımaz.