Sınıfın güzeli, halkın sanatkarı: Tarık Akan

Çocukluğunda çizgi sinemalardan çok Türk sineması izleyerek büyüyenler için o sinemaların oyuncuları aileden biri üzeredir. Kemal Sunal öldüğünde çocuk aklımla çok üzüldüğümü, ağladığımı hatırlıyorum. Kemal Sunal aileden biriydi, onunla gülüp onunla ağlıyorduk. Tarık Akan da ailemizden biriydi. Damat Ferit’i, Güzel Necmi’yi, Ferdi’yi yakından tanıyorduk. Sonra Yol’u, Maden’i, Sürü’yü izledik; Tarık Akan mesleğini toplumsal ve politik bir tarafa çevirirken biz büyüdük. Sonra da tıpkı yolda karşılaştık. Pekala, ne oldu da bugün Tarık Akan üzere sanatkarlara rastlayamıyoruz?

Son 25 yılın bilançosunu incelemeye kalksak, sanatkarlara da farklı bir başlık açmamız gerekir herhalde. Kelam konusu yıllarda sanatkarın toplumla temasında, bağlantısında yaşadığı sıkıntılar, daha çok ekonomik, siyasal ve ideolojik pratikler içinde manalı. Bu devir, başka tüm alanlarda olduğu üzere kültür sanat alanında da bir cins çürümeyi doğurdu. AKP ile geçen yıllarda Erdoğan’ın ekran yüzleri ünlendi, çabucak herkes eskinin yavan bir karikatürüne dönüştü. Halkla temas etmesi için devlet bütçesi önlerine serilen isimler iktidara yakın bireylerdi, kültürel hegemonya tesisinin araçları olarak kullanıldılar.

Cepleri yetenekleriyle karşıt orantılı biçimde süratle dolan malum sanatkarlar üniversite şenliklerinden ve şenliklerden çekinen, gece 12’den sonra balkabağına dönüşen iktidara ayak uydurmakta zorlanmadılar. Diğer bir yerde “sanatçı” olamayacaklarından olsa gerek, sarayda edepli giysileri ve gülüşleriyle poz vermekten, en ufak krizde iktidarın savunuculuğunu yapmaktan geri durmadılar. O denli ya, zaman onların evresiydi. Gereğince uslu olanlar mesela devlet tiyatrolarının başına geçebilir yahut yüksek bütçeli TRT üretimlerinde başrolü kapabilirdi. Uslu durmayanlara düşense devlet imkanlarının yokluğuyla terbiye edilmek, sermaye ile iktidar ortasında sıkışıp kalmak, düşmanlaştırılmak ve gaye gösterilmek, tazminat davalarıyla uğraşmak oldu. Cumhuriyet’in sanat kurumlarının içi boşaltıldı, kültür sanat neredeyse bütünüyle sermayeye teslim edildi. İşçi kısımlardan uzak, hayata yabancı bir sanat anlayışı kabul edildi.

1960’ların ve 1970’lerin siyasi ve toplumsal şartlarında Yılmaz Güney ve Tarık Akan üzere isimlerin çıkması elbette olağandı. AKP’li yılların toplumsallığının bir eseri olarak sanatçı kimliğinin dönüşmesi de bir o kadar olağan. İktidarın neoliberal siyasetlerinin bir sonucu olarak kültürel üretim de sermaye eliyle yönlendirilir oldu. Devlet imkanları ise muhafazakar sanat eserlerini ve kültürünü pompalamak için kullanıldı. Toplumcu sanat anlayışı da bütün dünyada olduğu üzere süratle yok oldu.

Bu nedenle sinemamızda hâlâ kutup yıldızı parlayan Tarık Akan üzere bir ismi hatırlatmakta yarar görüyorum. Her şeyin süratle kirlendiği, haysiyetin geçer akçe olmadığı bir vakitte vefatının akabinde bu kadar uygun anılmak herkese nasip olmazken, Tarık Akan halkın gönlünde duruşuyla hâlâ ışıldıyor. Vefatının sekizinci yılında hafızalarımızda grevlerde, direnişlerde, protestolarda, emekçi bayramlarında, sinemacıların örgütlenmesinde halkla bir arada yürüdüğü anlar canlanıyor.

Mevcudiyetini rastgele bir politik çıkara borçlu olmadığı için duruşunu kaybetmeyen, en ünlü olduğu, en dikkat çektiği periyotlarda bile politik kimliğinden ödün vermeyen, yanlışı söylemekten korkmayan biriydi Tarık Akan. Vurgulamak istediğim şey bir sanatkarın idealize edilmesi ya da politik kimliğinin övülmesi değil, Tarık Akan sinemasının nasıl bir yerde durduğu…

1970’lerde yıllarla yükselen politik ve sol dalga memleket sinemasına da sirayet etti, Yılmaz Güney’in öncülüğünde sinema da giderek politikleşti. Tarık Akan bu dönüşümde başrolü oynayanlardan biriydi, sinemasını daima gerçek yerde yapmıştı. Toplumcu bir sanatın devrimsel misyonunu göz gerisi etmeyen Akan, 1970’te oyunculuğuyla isminden kelam ettirmeye başladı, yalnızca üç yıl sonra Altın Portakal’da En Âlâ Erkek Oyuncu mükafatını alarak Yeşilçam’a ismini silinmeyecek bir halde yazdırdı. 1970’lerin sonuna yanlışsız güzelliği, oyunculuğu ve biçimiyle isminden sıkça kelam ettiren oyuncu, 1978 imali Maden sinemasında artık politik görüşüyle de parlamaya başladı.

İşsiz kaldı, tutuklandı, azaba maruz kaldı, sansüre uğradı. Bu hayatı ışıltılı bir ünlü üzere değil, halkı üzere yaşadı. Üstelik bu tercihi 20’lerinin sonunda bile isteye yaptı, 12 Eylül darbesinden o da nasibini aldı. Barış Derneği üyeliği, Nazım Hikmet’in doğum günü etkinliğinde okuduğu şiirler nedeniyle yargılandı, iki buçuk ay hücrede kaldı. Tutukluluğunda yaşadıklarını Anne Başımda Bit Var ismiyle kitaplaştırdı. Mahpustan çıkınca yılmadı, bugünlerde kimilerinin sadece etkileşim uğruna hakkında konuşmaktan çekinmediği devrimci Yılmaz Güney’le, sinemanın kendisi kadar çekim öyküsünün de sıradışı olduğu Yol sineması için çalışmaya başladı. Yılmaz Güney mahpusta olduğu için sinemanın imal sürecine de katkıda bulundu. Sansürün ağırlaştığı, politik sinema çekmenin düzgünce zorlaştığı bu periyotta, darbeden sonra çekilen birinci grev sineması Çark’ta rol aldı. Sinemadan etkilenen Kazlıçeşme personelleri greve çıktı. Çözülmeler, Maden, Eylül Fırtınası, Sürü, Karartma Geceleri üzere sinemalarda emekçi sınıfının sıkıntılarına, Kürt sıkıntısına, azaba değindi.

Müesses nizamın karşısında bir tehdide dönüşen, “sanatçı dediğin andan itibaren, dünyaya bakışı, ömrü, görüşleri, her şeyi politiktir. Bu politik niyet hiçbir vakit gerici, muhafazakar, tutucu bir siyaset değildir,” diyen, Madenci Nurettin’den Ferit’e, Seyit Ali’den Şivan’a halkını hayal kırıklığına uğratmayan ve eğilmeyen, konutumuzun sanatkarı, çocukluğumuzun güzeline özlemle…