Kişisel bakım dendiğinde aklımıza gelen birinci şey vücudu güzelleştirmekten fazla düzeltmek ya da kusurları gizlemek. Hatta direkt mağazalarda ferdî bakım reyonlarındaki raflarca eser gözümüzün önünde canlanıyor. Tükettikçe kendimizdeki “iyilik halini” pekiştiriyoruz. Artık görünür kusurlarımızın hepsi biraz daha bakımla çözülebilir. Kendimizde fizikî olarak eksik bulduğumuz ya da daha güzel olabilecek her ne varsa makul eserleri kullanarak kendimize “bakmış” oluyoruz (ama bu bakım daha çok mevcut normlara ahenk sağlamak üzerinden gerçekleşiyor).
Belki de en ilgi alımlı yanı, bu yaptığımız dışsal bakımın yarattığı içsel tatmin. Sabah ve akşam cilt bakım rutininize 15 dakika ayırmak, bütün gün çalıştığınız işinizden artakalan vakti da kapsıyor. Üstüne üstlük çok etaplı bu rutinin gerektirdiği eserleri almak için hayli de para harcadınız. Kendinize vakit ayırdınız, baktınız, paha verdiniz. Bir cins yavaşlama illüzyonu yaratan bu durum tıpkı anda süratli tüketimi de körüklemiyor mu? Sabah akşam yapılan rutinler bir çeşit “meditasyon” üzere sunulsa da bu rutinlerin her bir adımı yeni bir eser kullanmayı, böylelikle tüketmeyi körüklüyor. Böylelikle yeterlilik hissinin arkasında süratle yeşeren tüketim kültürü de gizlenmiş oluyor.
Kimi vakit da sağlıklı ve bakımlı olma vaadinin dışına çıkıp bu eserleri kullanmanın feminist bir hareket olduğu yanılsamasına da kapılıyoruz. Bu durumun aktüel örneklerinden biri, bana kalırsa, “kız neşesi” söylemi aracılığıyla bayanlara pazarlanan eserlerin aşırılık seviyesinde tüketilmesine meşruiyet üretmek. Hailey Bieber’ın Rhode markası da “temiz” estetik sunumu, “hem makyaj hem bakım” vaadi, tüketimiyle bayanlarda “iyilik hali” yaratan, sevinç veren, bu sebeple de özünde “feminist” diye anılan bir yerde konumlanıyor. Yalnızca anlık bir tatmin sağladığı için bayanların çok tüketime angaje olmaları, bir çeşit sevinç yaratsa bile “feminizm” ismi altında pratik edilmemeli. “Kız neşesi” kalıbı bu durumu örtüyor zira çok tüketim bütün sömürü pratiklerini gizleyip safi memnunluk veren bir aksiyona dönüşüyor.
İyilik halini “kız neşesi” söylemi aracılığıyla üretmenin yanı sıra tıpkı duyguyu “nostalji” aracılığıyla yaratmak da mümkün. Son yıllarda nostalji temelli eserlerin de öne çıktığını görüyoruz. “İçindeki çocuğu iyileştirme” ferdî bakımın tekrar iktisada döküldüğü noktalardan biri nostalji. Son vakitlerde oldukça tanınan olan “blind box” oyuncakların ve Labubu’nun neden bu kadar sevildiğinin yanıtı da burada yatıyor. Yetişkinlere sürpriz ya da peluş oyuncaklar satmak, nostalji duygusu sayesinde “içinizdeki çocuğa bakmayı” mümkün kılıyor.
Sonny Angel, Labubu ve Smiski üzere figürleri çocukluğunda satın alamamış yetişkinlerin bunlara yönelik ilgisi hem ekonomik hem de duygusal tatmin duyabilecekleri bir alan yaratıyor. YouTube’da vlog, video-makale üsluplarında içerikler üreten Nicole Rafiee de misal bir durumdan bahsediyor. Miffy, Kewpie ve Sonny Angel koleksiyoneri olan Rafiee, kanalında obsesif kompulsif bozuklukla verdiği çabayı yıllardır açıkça anlatıyor. Figürleri biriktirmenin “içindeki çocuğu memnun ettiğini” ve hastalığıyla çaba ederken ona dayanak sağladığını söylüyor lakin koleksiyonerliğinin çok tüketime kaçan halini de es geçmiyor. Anlık ya da kısıtlı bir müddet için memnunluk sağlayan bu şekil eserler sadece satın alma üzerinden güzelleşmeyi ve özbakım sağlamayı vaat ediyor. Bu vaat, tahminen de güzelleşme sürecinde alınamayan yetersiz yardımları, hatta tedaviye ulaşamamayı da gizliyor. Nihayetinde özbakım da eser tükendikçe ya da eskidikçe azalan bir nitelik kazanıyor. Böylelikle tüketim döngüsü durmadan devam ediyor.
Elbette bu döngü muhakkak niyet pratikleriyle kırılabilir. Anlatısında ırk, cinsel yönelim üzere tabu haline getirilmiş sıkıntılara baş tutan, bilhassa beyaz feminizme türlü biçimlerde tenkitler getiren Audre Lorde, ferdî bakım konusuna direkt bahsettiğim açıdan tenkit getirmese de özbakım tarifini irdeliyor. “A Burst of Light: Living with Cancer” başlıklı yazısında “Kendime itina göstermek kendimi şımartmak değil, kendimi korumaktır ve bu bir siyasi savaş eylemidir” der. Bu cümle 2025 yılındaki özbakım anlayışımızı tartışmaya açmak için elverişli zira şu anda bize sunulan birden fazla ferdî bakım eseri insanın kendisini şımartmasıyla ya da “normalin” dışında bir şey yapmasıyla ilişkilendiriliyor.
Kendimizi objelere yönlendirirken mutluluğun zamansallığına çeken feminist teorisyen Sara Ahmed, mutluluğun “henüz mevcut olmayan bir şeye işaret eden muhakkak objelere yönelik” olduğunu söyler. Memnunluk artık bir “vaat” haline gelmiştir. Sara Ahmed objeyi daha geniş bir çerçevede okusa da günümüzdeki şahsî bakım anlayışını eleştirirken ben daha dar bir tanımla alınıp satılabilen, ferdî gelişim aracı olarak pazarlanan eserlerden bahsediyorum.
Sara Ahmed’in The Promise of Happiness (Mutluluk Vaadi) kitabında, oyunbozan feminist özne bize vaat edilen memnunluğu ve mutluluğa ulaşılması gereken yolda yapılanları sorgulamaya tabi tutuyor. Memnunluğu ticari eserlerde arama merakının da ötesine geçip toplumsal normlara ahengin vaat ettiği “ideal ve huzurlu” hayatın tenkidine odaklanıyor. Ferdî bakımın manasını ve genişliğini düşündüğümüzde nitekim muhtaçlığımız olanlara ulaşabiliyor muyuz, yoksa daha büyük sıkıntılarla uğraşırken ufak tefek, uçucu ve süreksiz memnunluk vaatleriyle hayata tutunmaya mı çalışıyoruz, Sara Ahmed’in oyunbozan yaklaşımı sayesinde işte bunu fark etmek kolaylaşıyor.
Kaynaklar
Lorde, Audre. (2017). A Burst of Light and Other Essays (2nd ed.). Ixia Press.
Ahmed, Sara. (2010). The Promise of Happiness. Duke University Press.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan şiddetli şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir bedele dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
