Osmanlı halkının denizle alakasını büyük ölçüde I. Dünya Savaşı belirledi. Uzun müddet mahremiyetin bir modülü olan denizde yüzmek sakıncalıydı. Suyla iç içe bir kent olan İstanbul’da, Batılılaşmanın tesirine karşın halk lakin 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren tahta perdelerle ayrılmış “deniz hamamları” ile yetinmek zorunda kaldı. Evvelce ticaret, seyahat ve görüntü üzere nosyonları çağrıştıran deniz, Cumhuriyet’le birlikte yeni manalar kazanmaya başladı. Yerleşmeye başlayan laik toplum anlayışı, insanı daha özgür kılarken halkı da denizle barıştıracaktı.
Deniz Hamamları
Evliya Çelebi’nin ünlü yapıtı Seyahatname’den bildiğimiz kadarıyla deniz hamamlarının geçmişi 17. yüzyıla dayanır, kabul görerek yaygınlaşması ise Batılılaşmanın da tesiriyle 19. yüzyılın ortalarını bulur. Deniz hamamları denizin içinde, suya güçlü ahşap kazıklar üzerine inşa edilmiş ve ahşap duvarlarla örtülerek ayrılmış yapılardı. Dışarıdan kapalı kutucuklara benzeyen bu yapılar kıyıya tekrar kazıklar üzerine oturtulan bir köprüyle bağlanırdı. Kendi içlerinde farklılık göstermekle bir arada “umumi” ve “hususi” hamamlar olmak üzere iki kümeye ayrılırdı. Özel hamamlar yalıların kenarında, onlara ilişkin yerlerdi. Genel deniz hamamları ise daha büyük, mevsimsel yapılardı. Deniz hamamları, bayanların ve erkeklerin başka kullanımına dayalı, davranış biçimlerinin disipline edildiği ve toplumsal denetimin mekansallaştırıldığı, kontrollü alanlardı.
Deniz hamamlarının fizikî özellikleri ve pratikleri nizamnamelerle düzenlenir ve müsaadeyle inşa edilirdi. Yüzmeden çok deniz banyosu yapma fikrini barındırdığı için yüzme bilmek gerekmezdi. Deniz hamamları yalnızca İstanbul’a mahsus yapılar olmamakla bir arada kentin kıyılarının modülü olarak varlıklarını yakın tarihimize kadar sürdürdüler. Tek tük de olsa 1970’lerde bile deniz hamamlarını görmek mümkündü.
Dönemin en değerli deniz hamamları ise Yeşilköy, Bakırköy, Samatya, Yenikapı, Kumkapı, Çatladıkapı, Ahırkapı, Salıpazarı, Fındıklı, Kuruçeşme, Ortaköy, İstinye, Tarabya, Büyükdere, Yenimahalle, Beykoz, Paşabahçe, Kuleli, Çengelköy, Beylerbeyi, Üsküdar, Salacak, Moda, Fenerbahçe, Caddebostanı, Bostancı, Kartal, Maltepe, Pendik ve Tuzla’da kuruldu.
Plaj Kültürü
Deniz hamamından plaja geçiş ise bir ihtilal niteliğindeydi. 1920’lerden itibaren deniz hamamları evrilerek yerlerini yavaş yavaş bayanların ve erkeklerin bir arada denize girebildikleri plajlara bıraktı. Kent sakinlerinin süratle benimsediği plajlar vakitle kendi cümbüşünü, modasını ve kendi kültürünü yarattı. Denizin kent ömrünün bir kesimi olması İstanbul’a kendine mahsus bir özgürlük anlayışını da getirmişti.
Florya
Ekim Devrimi’nden sonra ülkelerinden kaçan Beyaz Ruslar, İstanbul’da birçok dönüşüme neden olmuşlardı, bunlardan en değerlisi de halkın denizle buluşmasına vesile olan plaj alışkanlıklarıydı. Florya’da yarı çıplak denize giren Rus dilberleri kısa müddette İstanbul sakinlerinin ilgi odağına girdi. Yüzyıllardır denizden kaçan İstanbul halkı bu sefer Florya’ya koştu. Evvelce halk, tarihi çınarlarıyla ve memba sularıyla meşhur Fülürye’ye fülürye kuşunu dinlemek için giderken, bu sefer kıyıda yatan Rus dilberleriyle evvel göz, akabinde deniz banyosu yaptılar. Bu ortada “Fülürye” de Rus şivesiyle Florya’ya dönüştü.
Atatürk’ün denize ilgisi büyük ölçüde Ulusal Uğraş sonrası gündeme geldi. Spor kulüpleriyle ve atlet gençlikle birinci bağı ise 1918 yılında Fenerbahçe Spor Kulubü’nü ziyaretle başlamıştı. Florya Köşkü ile birlikte yüzme ve kürek çekmeye merak saldı. Hayatının son yıllarında yüzmekten ve kürek çekmekten çok hoşlandı.
Adalar
Cumhuriyet’le birlikte İstanbul’un yeni burjuvazisinin seçkin kıyılarından biri haline gelen adalarda, yerini vakitle plajlara bırakmış deniz hamamları vardı. Plaj modasıyla birlikte, Büyükada Yörükali Plajı’yla ünlendi. Heybeliada’da ise Çam Limanı ve Sadık Bey Plajı tercih ediliyordu. 1924 yılında sükunetine hayran kalarak yazlarını Heybeliada’da geçirmeye başlayan İsmet İnönü ise devlet ricalinin temsilcisiydi.
Suadiye
Suadiye, etrafındaki kıyı yörelerine oranla denizle daha geç tanıştı. Caddebostan iskelesinden Bostancı mendireğine yanlışsız kıyı şeridi girintili çıkıntılıydı. Çam, söğüt, kavak, çınar ve bilumum ağaçların denize kadar uzandığı bir dizi koy vardı. Suadiye kıyısı epey kayalık, bir ötesi Bostancı çok daha şanslıydı. Deniz, Teksin, Yumurcak ve Derya isimlerinde yan yana dizilmiş dört plajı vardı. Daha da ötede Küçükyalı’da yalılara yakın Çamlık Plajı, akabinde İdealtepe’de iki halk ve bir özel plaj olmak üzere üç plaj kıyıyı donatmıştı. 1920’li yılların sonlarına gerçek çok istikametli teşebbüsçü Mustafa Güler, Suadiye kıyısında geniş bir arazi aldı ve 1929 yılında plaj, otel, lokanta, gece kulübü ve gazinodan oluşan, Atatürk’ün de sık sık uğradığı son derece çağdaş bir plaj tesisi kurdu. Vakit içinde el değiştiren plaj ve tesis sonunda kıyıların betonlaşmasından nasibine düşeni aldı.
Moda
Moda, 19. yüzyıldan itibaren İstanbul’un en seçkin semtlerinden biriydi. Kentin birinci yelken kulüplerinden Khalkedon Racing Club burada kurulmuş, tekrar semt sakinlerinin buluştuğu Moda Deniz Kulübü’nün birinci evresi de burada oluşmuştu. Moda Deniz Hamamı ve Plajı Kadıköy halkını kısa müddette denizle buluşturdu. Anadolu yakasında birinci deniz hamamının da Moda’da Hayik isminde bir Ermeni tarafından kurulduğu söylenirdi. Ancak Moda Koyu bilhassa Cumhuriyet yıllarında şenlenmişti. Kaptan İhsan Akdağ ile Levanten ortağı Moda Koyu’nda yeni bir deniz hamamı kurmak üzere teşebbüste bulunmuştu. Etrafı çuval bezlerle örtülü bir bayanlar hamamı, atlama kulesi, çocuklar için havuz, gazino ve kahve de vardı. Hamamdan plaja geçildiğinde ise spor aktiflikleri değer kazandı. Kısa müddette Anadolu yakasının su sporlarının merkezi Moda oldu. 1937 yılında birinci kere Macaristan-Türkiye yüzme yarışları burada düzenlenmişti. Birçok yüzücü ve tramplen atlayıcısı bu plajda ünlendi, Türkiye şampiyonu oldu.
Moda’da her yıl 1 Temmuz Kabotaj Bayramı kutlanır, plajda yüzme yarışları yapılırdı. Atatürk, kürek yarışlarını Ertuğrul yatından ilgiyle izlerdi. Kürek takımları ortasındaki çekişmeli müsabaka güzeline giderdi. Kazanan takımın cumhurbaşkanlığı yatı önünde küreklerini havaya kaldırarak Atatürk’ü selamlamaları bu rekabetin en renkli özelliğine dönüşmüştü.
Maltepe
Süreyya Plajı Anadolu yakasının vakitle en çağdaş ve büyük plajı oldu. İdealtepe ile Maltepe ortasındaki eski bir bostanın yerinde mahallî idarelerin dayanağıyla Süreyya İlmen’in yaptırdığı plaj, 8 Haziran 1946 yılında açıldı. Plajla birlikte bölge ilgi gördü, kısa müddette Maltepe’nin en beğenilen yerleşim yerlerinden biri oldu. Otel ve özel aile odalarıyla yalnız günlükçülerin değil, dönemlik tatil ve cümbüş için gelenlerin de muhtaçlığını da karşılıyordu. İsteği gören Devlet Demiryolları plajın önüne evvel bir peron inşa etti. Yaz mevsiminde bundan böyle banliyö treni peronda kısa mühlet durmaya başladı, vakitle istasyona dönüşerek banliyö tren tarifelerinde yer aldı.
Güzel havası, pak ve ılık denizi, sıcak ve ince kumunun yanı sıra Süreyya Plajı her türlü cümbüşün de sunulduğu bir yerdi. Kimi geceler mehtap alemleri ve şenlikler düzenlenir, seçkin sanatkarlar katılırdı. Ulaşımı kolaylaştırmak hedefiyle değişik saatlerde halk otobüsleri de işletiliyordu.
Ataköy
1956-1957 yılında Ataköy Kıyı Sitesi’nin kesimi olarak Sirkeci-Florya Kıyı Yolu’nun kıyısında yapılan Ataköy Plajı, mimarlık ve şehircilik projelerine büyük ehemmiyet veren 1950-1960 dönemi Demokrat Parti siyasetlerinin bir eseriydi. Plaj, dört milyon metre karelik bir toprakta konumlandırılmıştı. Yerin sahibi T. Emlâk ve Kredi Bankası 1955 yılında bir proje yarışı açmış, derece alan projelerden yola çıkarak hazırlanmış, “İstanbulluların plaj ve cümbüş muhtaçlığını en çağdaş bir halde karşılayacak” motel, plaj ve kamp tesisi olarak planlanmıştı. Ataköy Plajı’nın devamı olarak inşa edilen moteller ise 1959 yılında hizmete girmişti.
1960’lı yıllara kadar altın çağını yaşayan plaj kültürü İstanbul’un süratli sosyolojik ve demografik değişimleriyle dönüşüme uğradı. Türkiye 1940’larla 1980’ler ortasında yaşanan kırsaldan kente göç İstanbul’un nüfusunu yarım yüzyılda 1 milyondan 15 milyona yükseltti.
Elbette bu insanlara karalar yetmedi, deniz kıyıları da şirketler eliyle işgale uğradı. Ayrıyeten neredeyse kapalı bir deniz sayılabilecek Marmara da bu nüfus yoğunluğunu kaldıramaz oldu. Kıyılar betonlandı, asfaltlandı. İstanbul’un denizi kirlendi. Bundan bu türlü deniz risk faktörü taşır oldu. İstanbullu yeni yazlık yerler keşfetmeye, Muğla ve Antalya üzere kentlerde yazlık edinmeye başladılar. İstanbul’un deniz sefası bundan bu türlü son buluyordu.
Kaynak: Pera Müzesi
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
