Gerçekler neden fikrimizi değiştirmez?

1975’te, Stanford Üniversitesi’ndeki araştırmacılar bir küme üniversite öğrencisini intiharla ilgili bir çalışmaya davet ettiler. Öğrencilere birer çift intihar notu gösterildi. Notlardan biri hayatta olan rastgele bir insan tarafından hazırlanmış, oburu de hakikaten hayatına son vermiş biri tarafından yazılmıştı. Öğrencilerden de gerçek ve uydurma notları birbirinden ayırt etmeleri istenmişti.

Bazı öğrenciler bu işte çok yetenekli olduklarını keşfettiler. 25 çift not ortasından, gerçek intihar notunu 24 sefer hakikat ayırt etmişlerdi. Kimileri ise o kadar başarılı olamadı. Kestirim denemelerinin sadece onunda hakikat notu saptayabildiler.

Çoğu psikoloji araştırmasında olduğu üzere, bütün düzenek bir kurgudan ibaretti. Notların yarısı gerçek olsa da (Los Angeles isimli tabipliğinden alınmışlardı), sonuçlar uydurmaydı. Varsayımlarında başarılı oldukları söylenen öğrencilerin aslında başarısız oldukları söylenen başka öğrencilerden farkları yoktu.

Araştırmanın ikinci etabında öğrencilere bütün bunların bir aldatmaca olduğu açıklandı. Yapılan deneyin asıl maksadının başarılı yahut başarısız oldukları kanısına verdikleri yansıları ölçmek olduğu söylendi (Bu da bir aldatmacaydı). Son olarak da öğrencilerden gerçekte kaç notu yanlışsız kategorize ettiklerini düşündükleri soruldu ve ortalama bir öğrencinin kaçını yanlışsız ayırt etmiş olabileceğini iddia etmeleri istendi. Bu noktada farklı bir sonuç ortaya çıktı. Yüksek skorlu kümedeki öğrenciler, hiçbir münasebetleri olmadığı halde kendilerini başarılı buldular ve ortalamanın üstünde bir performans sergilediklerini düşündüler. Düşük skorlu kümedeki öğrenciler de başka gruptakiler üzere hiçbir destekleri olmaksızın performanslarının ortalamanın altında olduğunu düşünüyorlardı.

Araştırmacıların serinkanlı müşahedelerine nazaran “izlenimler bir sefer oluştu mu, epey inatçıdırlar.”

Birkaç yıl sonra yeni bir küme Stanford öğrencisi, ilgili bir araştırma için görevlendirildi. Öğrencilere Frank K. ve George H. isimli iki itfaiyeci hakkında bilgiler verildi. Frank’in küçük bir kızı vardı ve dalış yapmaktan hoşlanıyordu. George’un da küçük bir oğlu vardı ve golf oynuyordu. Verilen bilgiler ortasında Frank ve George’un “Çekinceli-Tutucu Tercih Testi”ne verdikleri cevaplar da yer alıyordu. Birinci kümeye verilen bilgi, Frank’in başarılı bir itfaiyeci olduğu ve testte de çabucak her vakit en inançlı seçeneği tercih ettiğiydi. Öteki kümeye verilen bilgide, Frank yeniden en inançlı opsiyonu seçiyordu ancak değişen şey onun birkaç sefer disiplin sürecine girmiş başarısız bir itfaiyeci olmasıydı. Bir defa daha, çalışmanın ortasında öğrencilere, aslında yanlış yönlendirildikleri ve verilen bilgilerin büsbütün uydurma olduğu söylendi. Daha sonra da öğrencilere kendi niyetleri soruldu: “Başarılı bir itfaiyeci, bir riskle karşılaştığında nasıl bir hal stantlar?” Frank’in başarılı bir itfaiyeci olduğu bilgisini almış olan öğrenciler riskten kaçınacağını, öteki gruptakiler ise risk alacağını düşündü.

Araştırmacılar, “kanıtlar fikirlerini çürüttükleri halde, insanların bu fikirleri değiştirmek kelam konusu olduğunda başarısız olduklarını” belirtmişlerdi. Bu durumda başarısızlık “bilhassa etkileyiciydi” zira iki bilgi göstergesi genelleme yapmak için kâfi olmayacaktı.

Stanford çalışmaları artık duyulmuştu. 1970’lerde bir küme akademisyenin ileri sürdüğü insanların asla düzgün düşünemediği argümanı sarsıcıydı. Ancak artık değil. Binlerce deney de bu bulguyu doğruladı. Zira araştırmayı takip eden (veya ortada sırada Psychology Today okuyan herkesin de bildiği gibi) rastgele bir psikoloji öğrencisi, makul görünen insanların aslında büsbütün irrasyonel olduğunu kanıtlayabilir. O vakitler bu kanıya artık olduğundan daha az inanılırdı. Lakin yapbozun temel modülü şimdi bulunamadı: Nasıl bu hale geldik?

Biliminsanları Hugo Mercier ve Dan Sperber, yeni kitapları The Enigma of Reason’da (Aklın Gizemi) bu soruyu yanıtlamayı deniyor. Lyon’da bir araştırma merkezinde çalışan Hugo Mercier ve Budapeşte’deki Central European Üniversitesi’nde bulunan Dan Sperber, muhakemenin iki ayak üzerinde yürüme yahut üç-renkli görüş üzere evrimleşmiş bir özellik olduğuna işaret ediyor. Afrika savanlarında ortaya çıkan bu özelliğin evrim bağlamında düşünülmesi gerekiyor.

En sadeleştirilmiş haliyle Mercier ve Sperber’in argümanları şöyle sıralanabilir: İnsanların öteki çeşitlere kıyasla en büyük avantajı birlikte çalışma kabiliyetidir. İşbirliği kurmak zordur, sürdürülmesi de bir o kadar güçtür. Otlakçılık, rastgele bir birey için her vakit en kolay harekettir. Muhakeme ise soyut mantık sorunlarını çözebilmemiz yahut alışılmadık bilgilerden sonuçlar çıkarmamız için değil, daha fazla topluluk halinde yaşamanın sonucu olarak ortaya çıkan sorunları çözmemiz için gelişmiştir.

Mercer ve Sperber “Mantık hipersosyal bireylerin kendileri için geliştirdiği bir adaptasyon biçimidir,” diyorlar. “Entelektüel” bakış açısına nazaran aklın tuhaf yahut düpedüz aptalca görünen yapısı, toplumsal “etkileşimci” bir perspektiften bakıldığında kurnazca görünebilir.

“Doğrulama yanlılığı” diye bilinen şeyi düşünün. İnsanların kendi kanaatlerini destekleyen bilgileri benimseme ve çelişenleri reddetme eğilimi. Tanımlanmış onca kusurlu fikir usulü ortasında doğrulama yanlılığı en yeterli kataloglanmış olanı ve tüm ders kitaplarındaki deneylerin ana konusu. Bu deneyler ortasında en meşhur olanı tekrar Stanford’da yapılmıştı. Bu deneyde araştırmacılar, idam cezası hakkında birbirine zıt görüşleri olan bir küme öğrenciyi bir ortaya toplamıştı. Öğrencilerin yarısı, hata işlemeyi caydırdığı niyetiyle cezadan yana olduklarını savunurken, öteki yarısı cürüm üzerinde hiçbir tesiri olmadığını düşünerek cezaya karşı çıkmıştı.

Öğrencilerden iki çalışmaya karşılık vermeleri istendi. Bir data, cezaya karşı çıkan argümanı destekleyecek, oburu ise başlarda soru işareti bırakacak biçimde sunulmuştu. Fakat iki çalışma da (tahmin ettiğiniz gibi) uydurmaydı ve tesirli istatistikler sunacak biçimde tasarlanmıştı. İdam cezasını savunmuş öğrenciler, hatası caydırma oranları yüksek olan bilgileri sağlam bulurken, düşük dataları ikna edici bulmamıştı. Cezaya karşı çıkmış öğrenciler de muteber olan datalar konusunda tam aksisi fikirdeydi. Deneyin sonunda öğrencilere tekrar görüşleri soruldu ve öğrenciler baştaki görüşlerine daha da bağlı hale gelmişlerdi.

Akıl sağlam muhakemeler üretmek için tasarlandıysa, o halde doğrulama yanlılığından daha büyük bir tasarım kusurunu anlamak zordur. Mercier ve Sperber, bizim üzere düşünen bir fareyi hayal etmeyi öneriyor. Etrafında kedilerin olmadığı fikrine inanmaya meyilli bir fare kısa müddette kedinin akşam yemeği olurdu. Doğrulama yanlılığı, insanları yeni yahut dikkate alınmamış tehditlerin ispatlarını bile görmezden gelmeye sürüklediğinden, evrim sürecinde kaybolması gereken bir nitelikti. Mercier ve Sperber’e nazaran kaybolmamasının arkasında yatan gerçek bu niteliğin bir ahenk fonksiyonuna sahip olması ve bizim “hipersosyalliğimizle” ilgili.

Mercier ve Sperber “doğrulama sapması” terimini kullanmayı tercih ediyorlar. Onlara nazaran beşerler aslında tesadüfen bön değiller. O denli ki, diğerlerinin argümanlarında yalnızca zayıflıklara odaklanırken, husus bize geldiğinde neredeyse değişmez bir biçimde oralı olmuyoruz.

Yakın periyotta Mercier’in Avrupalı meslektaşlarıyla birlikte yaptığı deney bu asimetriyi uygun bir biçimde açıklıyor. Deneye katılanların çeşitli kolay mantık sorunlarına yanıt vermeleri ve yanıtlarını açıklamaları istendi. Daha sonrasında iştirakçilere kusur tespit etmiş olmalarına rağmen yanıtlarını değiştirme bahtı verildi. Lakin çoğunluk birinci yanıtından mutluydu, verilen ikinci talihte fikrini değiştirenlerin sayısı yüzde 15’ten azdı.

Üçüncü kademede iştirakçilere sorulara verdikleri yanıtları ile onlarınkinden farklı bir sonuç bulmuş başka iştirakçilerin karşılıkları gösterildi. İştirakçilere bir kere daha yanıtlarını değiştirme talihi tanındı. Lakin küçük bir oyunla karşı karşıyalardı: “Başkalarının cevapları” olarak gösterilenler aslında kendi yanıtları, “kendi cevapları” ise başkalarınınkiydi. İştirakçilerin yarısı durumun farkına varmıştı. Başka yarısı ise birdenbire eleştirel bir hale bürünmüş ve yüzde 60’a yakını daha evvel tatmin oldukları karşılıklarını reddetmişti.

Mercier ve Sperber’e nazaran bu orantısızlık, muhakemenin gerçekleştirmek için evrildiği kümenin öteki üyeleri tarafından kazıklanmamıza mani olma misyonunu yansıtıyor. Küçük avcı-toplayıcı kümelerde yaşarken cetlerimiz öncelikle toplumsal statüleriyle ilgilenmiş, başkaları mağara etrafında boş boş dolanırken ava çıkarak hayatlarını riske atmadıklarından emin olmuşlardı. Hakikat düzgün akıl yürütmenin bir kazanımı olmazdı, tartışma kazanmaktan ise elde edilecek çok şey vardı.

Atalarımızın baş yormadığı onca sorun ortasında idam cezasının caydırıcılığı ve itfaiyecilerin ülkü özellikleri de vardı. Ayrıyeten uydurma araştırmalar, palavra haberler yahut Twitter’la uğraşmalarına gerek yoktu. Bunlar kelam konusu olmadığı için bugün muhakemenin bizi sıklıkla yüz üstü bırakmasına şaşırmamak lazım. Mercier ve Sperber’ın da dediği üzere: “Bu, çevrenin doğal seçilimin yetişmesi için fazla süratli değişmesi durumunun birçok örneğinden biri.”

Brown Üniversitesi’nden Steven Sloman ve Colorado Üniversitesi’nden Philip Fernbach da girişkenliğin insan zihninin nasıl çalıştığı, daha doğrusu nasıl arızalı çalıştığını açıklamanın kilit noktası olduğuna inanıyor. Yazdıkları The Knowledge Illusion: Why We Never Think Alone (Bilgi İllüzyonu: Neden Hiç Tek Başımıza Düşünmeyiz) kitabına, tuvaletlere göz atarak başlıyorlar.

Amerika Birleşik Devletleri ve öbür gelişmiş ülkelerde yaşayan çabucak herkes tuvaletlere aşinadır. Tipik bir sifonlu tuvalette, içi suyla dolu bir seramik kase mevcuttur. Sifona basıldığı anda su ve içinde birikmiş her şey bir boruya çekilir, oradan da doğruca kanalizasyona masraf. Pekala, bu tam olarak nasıl gerçekleşiyor?

Yale Üniversitesi’nde yapılmış bir çalışmada lisansüstü öğrencilerden tuvaletler, fermuarlar ve silindir kilitler dahil gündelik hayatta kullanılan aygıtlara ait bilgilerini derecelendirmeleri istendi. Sonrasında aygıtların nasıl çalıştığına dair detaylı, adım adım açıklamalar yazmaları ve bilgilerini tekrar değerlendirmeleri gerekiyordu. Görünüşe nazaran öğrencilerin bu gayreti kendi cehaletlerini ele verdi, çünkü kendi kendini kıymetlendirme hünerleri azaldı. (Tuvaletler meğerse göründüklerinden daha karmaşıkmış.)

Sloman ve Fernbach , “açıklayıcı derinlik yanılsaması” diye isimlendirdikleri etkiyi neredeyse her yerde görüyor. Beşerler, gerçekte olduğundan daha birçoklarını bildiklerini sanıyorlar. Bu inancı ısrarla sürdürmemize sebep olan şey ise öbür beşerler. Tuvaleti ele alırsak, öteki biri bunu ben basitçe kullanayım diye tasarladı. Bu, insanların çok güzel olduğu bir şey. Evrimsel tarihimizin büyük ihtimalle en değerli gelişmelerinden olan bir arada avlanmanın bir yolunu bulduğumuzdan beri birbirimizin uzmanlıklarına güveniyoruz. Sloman ve Fernbach’ın argümanına nazaran o kadar âlâ işbirliği yapıyoruz ki, kendi bilgimizin nerede bitip başkasınınkinin nerede başladığını zar sıkıntı ayırt edebiliyoruz.

“Bilişsel emeği bölüşme biçimimizdeki doğallığı ima eden şeylerden biri”nin, “bir kişinin fikirleri ve bilgisiyle” kümedeki “diğer üyelerin sahip oldukları ortasında keskin bir hudut çizilmemesi” olduğunu belirtiyorlar.

Bu sınırsızlık, dilerseniz karışıklık da diyebiliriz, ilerleme dediğimiz husus için değer arz ediyor. Beşerler yeni ömür biçimleri için yeni araçlar ürettikçe yeni cehalet alanları da doğurdu. Herkes bıçak tutmadan evvel metal işçiliğinin prensiplerine hakim olmakta ısrar etseydi, Bronz Çağı bir işe yaramazdı. Yeni teknolojiler kelam konusu olduğunda eksik bir anlayışın güçlendirici tesiri yadsınamaz.

Sloman ve Fernbach’a nazaran bizi zahmete sokan kısım, politik alan. Nasıl çalıştığını bilmeden sifonu çekmem bir şey, neyden bahsettiğime dair hiçbir fikrim olmadan göç yasağını onaylamam yahut karşı çıkmam öbür bir şey. Sloman ve Fernbach 2014’te, Rusya’nın Ukrayna’nın Kırım bölgesini ilhak etmesinden çok da uzun vakit geçmeden yapılmış bir anketten bahsediyor. Katılımcılara Amerika Birleşik Devletleri’nin nasıl reaksiyon vermesi gerektiği ve harita üzerinde Ukrayna’yı gösterip gösteremeyecekleri soruluyor. Coğrafya konusunda daha çok yanılanların askeri müdaheleden yana olma olasılıkları daha yüksek çıkıyor. (Katılımcılar Ukrayna’nın pozisyonundan o kadar emin değildi ki ortalama varsayım Ukrayna’ya 1800 mil kadar uzaktı, yani Kiev’den Madrid’e yol olurdu.)

Diğer birçok hususta yapılan anketlerde de ortaya birebir derecede vahim sonuçlar çıktı. “Kural olarak sıkıntılara ait güçlü hisler, derin bir anlayıştan doğmuyor,” diyor Sloman ve Fernbach. Başka akıllara olan bağlılığımız da bu sorunu pekiştiriyor. Diyelim ki Uygun Bakım Yasası’na karşı aldığın konumun bir desteği yok ve ben buna inanıyorum, demek ki benim görüşümün de bir desteği yok. Tom’la konuşursam ve benimle hemfikir olursa onun görüşü de dayanaksızdır, lakin üçümüz de birebir fikirde olacağımız için görüşümüzden çok daha emin hissetmeye başlarız. Diyelim ki hepimiz kendi niyetimize karşı çıkan her bilgiyi inandırıcı olmadığı gerekçesiyle ciddiye almıyoruz, alın size Drumpf hükümeti.

Sloman ve Fernbach’ın müşahedelerine nazaran bu, “bir bilgi topluluğunun nasıl tehlikeli hale gelebileceğini” gösteriyor. İkili, konut aletlerini kamu siyasetleriyle değiştirerek kendi tuvalet deneyini yarattı. 2012’de yapılan bir çalışmada insanlara “Tek ödeyicili bir sıhhat sistemi ya da öğretmenler için liyakata dayalı ödeme olmalı mı?” gibi sorular soruldu. İştirakçilerden, önergelere ne ölçüde katılıp katılmadıklarını derecelendirmeleri istendi. Daha sonra da her birinin uygulanmasının mümkün tesirlerini olabildiğince detaylı anlatmaları talimatı verildi. Bu noktada insanların birden fazla kasvet yaşadı. Görüşlerini tekrar derecelendirmeleri istenince de daha az şiddetli katılmak yahut katılmamak ismine telaffuzlarını yumuşattılar.

Sloman ve Fernbach bu sonuca bakınca karanlık bir dünyada yakılmış küçük bir mum ışığı görüyor. Şayet biz, arkadaşlarımız yahut CNN’deki uzmanlar, daha az ahkam kesip kamu siyasetlerinin uygulamaları üzerinde daha çok çalışırsak, aslında her şeyden ne kadar bihaber olduğumuzu fark edip bakış açımızı yumuşatabiliriz. Onların telaffuzuyla bu, “açıklayıcı derinlik yanılsamasını yıkacak ve insanların tavırlarını değiştirecek tek niyet biçimi” olabilir.

Bilim, insanların doğal eğilimlerini doğrulayan bir sistem olarak da kıymetlendirilebilir. Âlâ işleyen bir laboratuvarda doğrulama sapmasına yer yoktur, sonuçlar öbür laboratuvarlarda bunları doğrulamak için hiçbir dürtüsü olmayan araştırmacılar tarafından da tekrarlanabilir olmalıdır. Bu da sistemin neden bu kadar başarılı olduğunu kanıtlayabilir. Rastgele bir anda ağız dalaşları bir alana hakim olabilir, lakin sonunda metot üstün gelir. Bilim, biz yerimizde saysak bile ilerlemeye devam eder.

Psikiyatrist Jack Gorman ve kamu sıhhati uzmanı kızı Sara Gorman, bilimin bize söyledikleriyle bizim kendimize söylediklerimiz ortasındaki farkı, Denying to the Grave: Why We Ignore the Facts That Will Save Us (Mezara Kadar Reddetmek: Bizi Kurtaracak Gerçekleri Neden Reddediyoruz) adlı kitapta irdeliyor. Kaygılarının temelinde, aşı yaptırmanın ziyanları üzere açıkça yanlış olmakla kalmayıp tıpkı vakitte ölümcül olma riski taşıyan inançlar yatıyor. Elbette temel tehlikeli olan şey aşı olmamak, aşıların en başta ortaya çıkma sebebi bu. Gorman’lara nazaran “Bağışıklık kazandırma, çağdaş tıbbın zaferlerinden biri.” Aşıların sağlam olduğuna ve bağışıklık kazandırmayla otizm ortasında bir ilişki olmadığına dair ne kadar çok bilimsel çalışma sonucu olsa da, aşı aykırıları kılını kıpırdatmamaya devam ediyor. (Onlar artık, kendisi, eşi ve oğulları Barron’a aşı yaptırsa da çocuk hekimlerinin önerdiği vakit çizelgesine nazaran yaptırmayı reddettiğini söyleyen Donald Trump’ı da kendi taraflarında kabul edebilir.)

Gorman’lar da, şu anda kendine ziyan veriyormuş üzere görünen fikir üsluplarının bir noktada uyarlanabilir olması gerektiğini savunuyor. Ayrıyeten fizyolojik bir bileşene sahip olduğunu söyledikleri doğrulama yanlılığına onlar da birçok sayfa ayırıyor. İnsanların kendi fikirlerini destekleyen bilgileri hazmederken gerçek bir haz, dopamin seli deneyimlediklerini gösteren bir araştırmadan kelam ediyorlar. Müşahedelerine nazaran “hatalı olduğumuzu bilsek bile ‘ayak diremek’ uygun hissettiriyor.”

Gorman’lar yalnızca yanlışlarımızı listelemek değil, tıpkı vakitte onları düzeltmek istiyor. Onlara nazaran insanları aşıların çocuklar için faydalı, silahların ise tehlikeli olduğuna inandırmanın bir yolu olmalı. (Yıkmaya çalıştıkları bir öteki istatiksel olarak kanıtlanamasa da yaygın olan inanç, silah bulundurmanın insanı inançta tutacağı niyeti.) Öte yandan burada, şahsen sıraladıkları sorunlarla karşı karşılar. İnsanlara sunulan kesin bilgilerin bir faydası olmuyor üzere görünüyor, zira dikkate almıyorlar. İnsanların hislerine hitap etmek daha âlâ bir fikir olabilir, fakat bu da sağlıklı bilimi yayma gayesi için etik açıdan problemli. Kitaplarının sonuna hakikat “hâlâ devam eden zorluk, yanlış bilimsel kanıya yol açan eğilimlere hitap etmenin bir yolunu bulmak” diyorlar.

The Enigma of Reason (Aklın Gizemi), The Knowledge Illusion (Bilgi Yanılsaması) ve Denying to the Grave (Mezara Kadar Reddetmek) kitaplarının hepsi Kasım 2016’daki seçimlerden evvel yazılmıştı. Buna karşın Kellyanne Conway’in ve “alternatif gerçekler”in yükselişini öngörüyorlar. Bugünlerde bütün ülke, ya kimsenin başında durmadığı ya da Steve Bannon tarafından yürütülen çok büyük bir ruhsal deneye terk edilmiş üzere hissedilebilir. Aklı başında temsilciler buna bir tahlil getirebilir. Lakin literatür, bu bahiste pek inanç vermiyor.

*Bu yazı, Simay Erdoğan tarafından Elizabeth Kolbert’ın The New Yorker’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.