Silikon Vadisi’nin ulaşımla ilgili parlak fikirleri bitmek bilmiyor. Onların hayal ettiği gelecekte kısa aralık gitmek için şoförsüz araç çağırmak zorundayız, hatta bizi varış yerlerine sözümona daha süratli ulaştıracak bir yeraltı tünelleri ağına atılabiliriz. Şehirlerarası seyahat için ise vakum tüplerinin içindeki araçlara geçeceğiz, onlar da bizi saatte 1220 km süratle maksada yanlışsız fırlatacak.
Öte yandan, teknoloji dünyasının bu güçlü CEO’larının fantezilerinin ismini tam da bu türlü koymak lazım, fantezi. Bu teknolojilerin hiçbiri vaat edildiği üzere gerçekleşmeyecek, gerçeğe dönüşebilecekleri dahi kuşkulu. Esasen ulaşım ağlarımızı dönüştürmek için gerekli teknoloji halihazırda mevcut, lakin Amerikalılar fosil yakıt lobisinin avucunun içinde oynattığı ve sakıncalı bir “serbest piyasa” ideolojisine bağımlı siyasetçiler tarafından bırakın geleceğin teknolojisini günümüz teknolojisinden bile mahrum bırakılıyor. Uzun müddettir eskimiş bir otomatik bağımlı sisteme mecbur kaldığı için de bir tahlille gelen her çeşit madrabaza, ya da varlıklı girişimciye inanmaya hazır. Bunların ortasında en berbatı ise Elon Musk.
Defolu Musk kültü
Teknoloji yayınlarının birçoklarına nazaran Musk’ın ağzından çıkan her kelam ilahi bir hakikat. Sıklıkla yapılan (olumlu) Steve Jobs karşılaştırmalarının yanı sıra sadece birtakım başarılı şirketler kurduğu için Musk’ın yanılmayacağı fikri de yaygın. Şayet ABD’nin ulaşım krizini nasıl çözeceğini bildiğini sav ediyorsa haklı olmalı. Sonuçta o güçlü bir teşebbüsçü. Hakikaten ABD politik telaffuzunun son birkaç on yılının bize öğrettiği bir şey varsa, o da bir girişimciye her vakit güvenmeniz gerektiği.
Gerçekte ise Musk’ın ulaşımla ilgili fikirleri en yeterli ihtimalle “yarı pişmiş”, en berbat ihtimalle ise ABD’yi 21. yüzyıla çekecek ulaşım altyapısının kurulmasını geciktirmek için tasarlanmış.
Bu, Musk’ın dokunduğu her şeyin problemli olduğu manasına mı geliyor? Tam olarak değil. Elektrikli taşıtların profilini yükseltme ve sanayiyi o tarafa gerçek itmeye yönelik yardımlarından ötürü övgüyü katiyen hak ediyor, ancak ulaşıma ait aşağı üst tek numarası bu. Gelecek tahayyülü özgürleştirici değil, hatta tam olarak yenilikçi dahi değil, tersine muhafazakâr.
Musk’ın hayal gücü, araba kullanımının sonlarından sapmakta zorlanıyor. Bulduğu her kelamda tahlilin merkezinde taşıtlar (Tesla) var. SolarCity’nin reklamları banliyöde otomobile bağımlı bir hayatı vurguluyor. The Boring Company otomobil sayısını azaltmadan trafik tıkanıklığını çözmeye çalışan verimsiz ve uygulanması mümkün olmayan bir deneme. Hyperloop projesinin planı dahi vakum tüplerinin içini ağzına kadar araçla doldurmaya açık kapı bırakıyor.
Musk’ın toplu taşımayı “aralarından birinin tahminen de seri katil olabileceği bir küme alakasız yabancı” yer aldığı için “başa bela” diye nitelendirdiği son kelamlarını göz önünde bulundurursak, çok da şaşırtan değil. Ferdi ulaşıma paha veriyor, zira öteki beşerlerle olmak istemiyor, hatta söylediklerine bakılırsa onlardan korkuyor. Halbuki herkesi kendi aracına sokuşturmak günümüz ağır, kentleşmiş dünyasında işlemiyor.
İşin aslı, Musk ve teknolojinin öbür dehalarına yağ çekmektense gerçekte kimin yarar sağlayacağını ve bakış açılarının bunların gerçekleştirilebilmesi için gerekli temel değerlendirmeleri ihmal edip etmediğini görmek için tekliflerine eleştirel bir bakış geliştirmeliyiz. Kendi ulaşım hırslarını ve kâra duydukları açlığı kitlelerin gereksinimlerinin önüne koyan teknoloji dünyasının CEO’ları tarafından kandırılmamızın önüne geçmeliyiz.
Teknoloji dünyasının ulaşımla ilgili tahlilleri işe yaramıyor
Sürücüsüz araçlar Silikon Vadisi’nin ulaşım vizyonunun merkezinde, medya da bugüne dek büyük şirketlerin çok yaklaştıklarına dair savlarını büyük ölçüde yedi. Hem de Musk gibiler iki yıl kaldığına kelam verdikten iki yıl sonra tekrar iki yıl kaldığını söylemelerine karşın.
Aslında iki yıl kalmadı, en azından direksiyonu olmayan ve karşısına çıkacak her yol ya da hava durumunda istikametini bulabilecek şoförsüz araçlar için. Birçok teknoloji ve araba şirketinin Musk’ınkine misal bir vakit çizelgesi vardı, neredeyse hepsi de planlarını en erken 2021’e erteledi. Geniş, boş banliyö yollarında hava açık ve güneşliyken deneme yaptıkları bir periyot çok yeterli bir gelişim gösterseler de sanayinin önderlerinden Waymo’nun aktüel verisine nazaran bu gelişim istop etti.
Önümüzdeki bir iki yılda şoförsüz taksi hizmetlerinin ortaya çıktığını göreceğiz, fakat bu araçların düzey 5 değil, düzey 4 kabiliyetlerine haiz olduğunu fark etmek kıymetli. Bu da süreçlerinin Waymo’nun Phoenix’in bir banliyösündeki hizmeti üzere belli bölgelerle sonlu olacağı, ağır sokaklarla dolu kent merkezlerinde ve sensörlerini engelleyecek ağır yağışlı bölgelerde zorlanacakları manasına geliyor. Kaza ve trafik ihlalleri biriktikçe Uber ve Tesla üzere araçları bu senaryolara sokan şirketlerin de başı belaya girebilir.
Peki, herkesi kendi aracına koysak bunların hepsi nereye gidecek? Musk trafiği pas geçmek isteyenler için bir otomobil metrosu yapmak istiyor. Söylemi bunun herkese açık olacağı istikametinde, lakin hudutlu alan ve yüksek inşa maliyeti üzere gerçeklerin bunun kullanımını zenginler özelinde daraltması muhtemel. Hatta Musk’ın birinci planlanan tünelinin kendi işyeriyle meskeni ortasında olduğu düşünülürse tahminen de daha bile küçük bir kümeye hitap ediyor.
Musk tünellerinin dışlayıcı olacağını itiraf etmiyor. Boring Company’yi tünelin maliyetini önemli ölçüde düşürecek, hatta toplu taşıma için yararlı olacak bir metot olarak pazarlarken aslında yeniden kendi cehaletini gösteriyor. Musk prosedürünün sonunda tünel açma maliyetini azaltacağını söylerken Madrid, Seul ve Stockholm’daki metro projeleri Musk’ın sadece kendisinin başarabileceğini argüman ettiği maliyetlere çoktan ulaşmış durumda.
New York’taki metro projelerinin yüksek maliyetiyle ilgili New York Times’ın yaptığı bir araştırma, İkinci Cadde Metrosu mil başına 2,5 milyar dolara mal olurken Paris’in metrosundaki misal bir genişlemenin mil başına 450 milyon dolara mal olma yolunda olduğunu gösterdi. ABD’deki ulaşım projelerinin yüksek maliyetine tesir eden, Musk’ın ya bilgisizlikten ya da insanları şuurlu olarak yanıltmasından ötürü değinmediği birçok etken var. Hyperloop’la ilgili durum da bu olabilir.
Musk, Hyperloop taslağını 2013’te yani Kaliforniya’nın yüksek süratli tren projesi seçmen tarafından onaylanmış, lakin trenin inşası başlamamışken yayımladı. Geleceğin sesi üzereydi, sizi San Francisco ile Los Angeles ortasında yarım saatte fırlatacak, sırf 6 milyar dolara, yani yüksek süratli trenlerden çok daha azına mal olacak bir vakum tüpünden bahsediyordu. Bunda sevilmeyecek ne vardı? Pek çok şey.
Öncelikle önerilen sürat yolcular için, onlara uygulanacak kuvvet hasebiyle ziyadesiyle rahatsız edici, hatta mide bulandırıcı olurdu. Ayrıyeten Hyperloop süratli trene nazaran çok daha az insan taşıyacaktı, taraf başına saatte 12000’e kıyasla 3360. Üretim maliyetlerinin tamamıyla gerçekdışı olduğu ortaya çıkarken Musk, yüksek süratli trenlerin güç sarfiyatıyla ilgili bariz bir palavra söyledi. Hyperloop’u nitekim yapmaya çalışan şirketler, eserin Musk’ın özgün planından çok daha fazlasına mal olduğunu fark etti. 172 km’lik Körfez Bölgesi sınırı Musk’ın bütün San Francisco-Los Angeles çizgisi için öngördüğü ölçünün iki katına mal olacaktı.
Tünellerde olduğu üzere Kaliforniya’nın süratli tren çizgisi da milletlerarası standartlara kıyasla değerli. Çin’de bu cins projeler kilometre başına 17-21 milyon dolara mal olurken Avrupa’da kilometre başına maliyet 29-39 milyon dolar. Kaliforniya’da ise bu sayı kilometre başına 56 milyon dolara çıkıyor. Körfez Bölgesi Hyperloop’unun hesaplanan meblağı kilometre başına 52-75 milyon dolar. Süratli trenin yüksek maliyeti teknolojinin bir sorunu değil, ABD’nin altyapı projelerini yaklaşma biçimiyle ilgili bir sorun.
Kendilerine hizmet etmek için gelişmeyi ertelemek
Silikon Vadisi için ortaya gelişmeyi geciktirmeye yönelik boş vaatler atmak yeni bir şey olmasa da medya bunu bu türlü yansıtmıyor. Büyük teknoloji şirketleri vergiden kaçınma konusunda dünya önderiyken teknolojinin “yeniliklerinden” birçoğunun kamu araştırma fonlarına bağlı olduğunu unutmayın. Toplu taşımayla ilgili ne vakit bir halk oylaması yapılsa, seçmenler otobüs ve metrolar için artırılan kaynak yaratma çalışmalarına karşı çıksın diye bunlar geçmişin teknolojileri olarak konumlandırılıyor, yerine taksi ya da Uber üzere uygulamalar ve şoförsüz araçlar öneriliyor. Öte yandan bu argüman gerçeğin yakınından bile geçmiyor.
Gittikçe kentleşen dünyamızda toplu taşıma çok sayıda insanı süratle ve tesirli biçimde bir yerden bir yere taşımak için değerli. Teknoloji uzmanları tarafından kayırılan kişisel ulaşım tıpkı randımanı sağlamayacak, zira herkesin kendi aracına sahip olacağı kadar yer yok, bilhassa de kaldırımları genişletmek ve bisiklet şeritleri eklemek için yolları daraltırken.
Musk ve gibisi teknoloji CEO’ları şoförsüz araçları gelecek olarak pazarlıyor, zira bu onların arzuladığı gelecek. Onlar metroda ya da trende sıradan insanların yanında olmak istemiyor, Musk’ın dediği üzere biri seri katil olabilir! Kendilerini sıradan insanlardan bu kadar soyutlamak istemeleri rahatsız edici, lakin kentsel devinimin gerçeği, çalışmayı bırakana dek nüfusun sırf ufak bir kısmının kişisel ulaşım kullanabileceğine işaret ediyor. Kentlerimizde trafik sıkışıklığının bu derece ağır olmasının nedenlerinden biri de bu, tüm o araçlar kente sığmıyor. Tahlil de direksiyonu yapay zekaya vermek değil, insanların daha verimli halde hareket etmelerini sağlamak.
Kişisel tutkularına ilaveten, yirmi birinci yüzyılda otomobillerin hakimiyetini sağlamak Musk’ı mali açıdan da ilgilendiriyor, o bir araba firması işletiyor! Toplu taşıma ve yüksek süratli tren ilgi alanlarının direkt karşısında, o da bu yüzden ortaya asla gerçekleşmeyecek, ancak kimi kümelerin verimli ulaşıma finansman sağlanmasına karşı çıkmak için kullanabileceği fikirler atıyor.
ABD altyapısı parçalanırken, odak noktası da geleceği inşa etmekten olanı tamir etmeye kaymışken Çin ve Avrupa geniş çaplı süratli tren ve toplu taşıma ağları kurdu. Onların vatandaşları çok sayıda insanı verimli biçimde taşımak için tasarlanmış teknolojilerden faydalanırken Amerikalılar sürekli artan seyahat süreleri boyunca otomobillerine sıkışıp kalmış durumda.
Amerikalılar artık Silikon Vadisi fikrine körü körüne inanmaktan vazgeçmeli ve onları otomobile bağlılıktan kurtaracak daha âlâ ulaşım seçenekleri talep etmeye başlamalı. Ülke çapında kentler toplu taşımayı genişletmek için düzenlenen halk oylamalarını geçiyorken, Kaliforniya da kıt görüşlü muhafazakârların ağır baskısına karşın yüksek süratli tren çizgisiyle ilerlerken devran yavaştan dönüyor üzere.
Kamu yatırımının refah doğurmadığı yanlışsız değil, eyaletler ortası otoban sistemine bakmanız kâfi. Ancak hükümetin geleceğe yatırım sapmasını sağlamak için siyasi irade teknoloji dünyasının girişimcilerinin ince elenip sık dokunması, bir de kemer sıkma gündeminin bitmesi gerekecek. Dev bilim ve altyapı yatırımları ABD’nin müreffehliğine katkı sağladı, ulusal bir süratli tren ağı ve toplu taşımanın kitlesel genişlemesi de Çin’in geçtiğimiz on yılda başardığı gibi Amerikalılara ülkelerinin hâlâ mükemmel şeyler başarabileceğini göstermek için gerekli ileriye dönük hareket olur.
*Bu yazı, Can Koçak tarafından Paris Marx’ın Jacobin’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle meçhul bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş bölümlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut tertipli desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
