30 Mart 2017’de hem tasarım hem de LGBTİ+ etrafları bir efsaneyi kaybetti: İkonik gökkuşağı bayrağının yaratıcısı Gilbert Baker ortamızdan ayrıldı.
1970’lerde San Francisco’da sanatla uğraşan ve tanınmış bir aktivist olan Gilbert Baker’ın en bilinen işi, 1978’de kavramsallaştırdığı ve elleriyle diktiği bayrak oldu. Şimdilerde, LGBTİ hareketini dünya çapında görünür hâle getiren gökkuşağı bayrağı, LGBTİ+ haklarının da en yaygın sembolü. 2015’te New York Çağdaş Sanatlar Müzesi, korunmaya paha bir geçmişi olan bu “sanat eserini” kalıcı tasarım koleksiyonuna ekledi.
Gilbert Baker, MoMA’nın asistan küratörü Michelle Millar Fisher ile yaptığı bir söyleşide, LGBTİ+ örgütlenmesinin merkezinde olmanın ehemmiyetini ve dikiş dikmeyi nasıl öğrendiğini anlatmıştı. Kansas kırsalında yetişen sanatkarın büyükannesinin bir bayan giysi mağazası vardı fakat bu muhafazakâr kasabada kimse Baker’a aile işini öğretmenin uygun düşeceğini düşünmüyordu. 21 yaşında ordudan terhis edildikten sonra San Francisco’ya taşındı, bir dikiş makinesi aldı. Kendisi için diktiği “drag queen” kıyafetleriyle yeteneklerini geliştirdi.
Baker, daha sonra eşcinsel hakları aktivizmine dahil olduğunda, marifetlerini protesto afişleri hazırlamak için kullandı. Fisher’a “Ordudaydım, 1972’de ayrıldım ve bu tabiri caizse benim misyonum hâline geldi,” demişti. “Yeteneklerim benim hareketlerim hâline geldi.”
O periyotta LGBTİ+ topluluğu birleştirici bir sembol arıyordu. Nazilerin pembe üçgeni ile Yunan harfi lambda kullanılan en tanınan simgelerdi. Baker, “Gökkuşağı Bayrağı bir gereksinimdi zira bayrak kullanılmaya başlanana kadar elimizde Nazilerin eşcinselleri işaretlemek için kullandığı pembe üçgen vardı. Cinayeti, soykırımı, Hitler’i çağrıştıran vahim bir yerden geliyordu. Hoş bir şeye muhtaçlığımız vardı, bizden bir şeye. Gökkuşağı o kadar kusursuz ki ırk, cinsiyet, yaş, tüm bunlar açısından çeşitliliğe hakikaten çok uygun,” demişti.
1978 yılının Haziran ayında, insan hakları aktivisti ve kamu vazifesine seçilen birinci eşcinsel olan Harvey Milk, Gilbert Baker’ı bir şov yürüyüşü için bir bayrak yapmaya çağırdı. Baker ve 30 gönüllüden oluşan takım, metrekarelerce kumaşı boyadı ve San Fransisco’daki Eşcinsel Toplum Merkezi’nin tavan ortasında dikti. Başlangıçtaki el imali versiyonlar altı renk yerine sekiz renkliydi, lakin turkuaz ve pembenin az bulunan renkler olması imalatı zorlaştırdığı için daha sonra bu renkler bırakıldı.
Bayrağın sekiz renkli versiyonunu internette bulmak hâlâ mümkün olsa da, bugün her yerde görülen bayrak altı renkli. Baker, 2015’ten bir Refinery29 röportajında, bayrağın nitekim milletlerarası bir sembol hâline geldiğini hissettiğini söylemişti.
Baker, 1994’deki Stonewall ayaklanmalarının[i] 25. yıldönümü için geçit merasiminde kullanılmak üzere bir mil uzunluğunda bir bayrak yaptı. Aktiflik geniş bir alana yayılmıştı ve kamuoyunun kabulüyle birlikte eşcinsel hakları yeni bir etaba taşınıyordu. Baker, “Bu en kıymetli andı, beşerler küçük gökkuşağı çıkartmalarını mağaza vitrinlerine yapıştırmaya başladılar “Visa ve Mastercard geçerlidir” çıkartmaları üzere. Başta “Bu nedir bu türlü? Biz kredi kartı değiliz ki,” diyordu.
LGBTİ hakları aktivistleri, bayrağın ortaya çıkışından beri büyük ilerleme kaydetmiş olsalar da, Baker röportajlarında bilhassa global bağlamda hâlâ gidecek yolları olduğuna dikkat çekmişti. Bugün ABD’de bile yeni idare LGBTİ hakları konusunda kaydedilen ilerlemeyi bilakis çevirmeye niyetli görünüyor. Çeşitlilik, dayanışma ve insan haklarının kalıcı bir simgesi olan Baker’ın gökkuşağı bayrağı hâlâ yaşıyor ve her zamankinden daha geçerli.
Kaynak: Meg Miller | FastCo Design
[i] 28 Haziran 1969’da, ABD’nin New York kentinin Greenwich Village bölgesinde yer alan Stonewall Inn isimli bir bara yapılan polis baskınına karşı, planlanmamış şov ve direniş aksiyonları. Bu hareketler eşcinsellere ve cinsel azınlıklara baskı uygulayan sisteme karşı birinci açık direniş sayılıyor.
