Dostoyevski ile Tarkovski’yi birbirine bağlayan nedir?

Dostoyevski’yi Tarkovski’ye bağlayan bağ, üzerinden onca tank, bombardıman, acı, hayal kırıklığı, ihtilal ve karşı ihtilal, hatta varoluş üstünde tepinen onca olumlu şey -bilim, sanat, ahkam ve şeriat- geçtiği hâlde nasıl yaşadı? Sanki neden Dostoyevski edebiyatın en yüksek noktasında yer alıyor? Ve bir asır sonra Tarkovski öbür bir alanda sinemada, en yüksek sinemaları yapabiliyor? Rusların edebiyatlarını yok etmek için ellerinden geleni yaptıklarını artık biliyoruz. Bunu sinemalarını yeraltına gömdükleri Eisenstein, Vertov ve Dovjenko için de yaptılar. Fakat aniden Tarkovski çıkıverdi ve yalnızca tek şeyin garantisiyle… Hayatın tabirini Dostoyevski’nin yaptığı üzere yaparsanız onu söz etmekle uğraşmak zorunda kalmazsınız, o gelir tabir araçlarını doldurur, taşar ve kendini sizin aracılığınızla söz eder. Dostoyevski-Tarkovski bağının sırrı işte budur.

Durumu biraz daha ciddiye almak da gerekir: Hiçbir müellifi Dostoyevski ile karsılaştırmaya kolay kolay yürek edemeyeceğimiz gerçeğiyle Dostoyevski okuyanlar (nihayetinde) karşılaşırlar. Neredeyse İngiliz lisanını yaratmış olan Shakespeare, Antik Yunan lisanını bize topyekun veren Homeros ve Fransızcayı kuranlar: Rabelais ile Montaigne… Ve sonra Cervantes… Bunlardan kimilerinin nitekim yaşamış olduklarından, giderek yapıtlarının “edebi” manada otantik olup olmadığından bile çok emin değiliz. Bu manada Dostoyevski bir birincidir (onun orada, Saint-Petersburg’da yaşadığını, tutuklanıp kurşuna dizilmesine ramak kaldığını, sürüldüğünü) daima biliriz. Birtakım düzgün romanlarını salt para kazanmak için kesim başı yazdığını da öğrenebiliriz kolay kolay (ve bugün Orhan Pamuk, bir taraftan kendi makus fantezi romanlarını pazarlamaya çalışırken, öteki taraftan nedendir bilmem hayli makus Dostoyevski çevirilerini İrtibat Yayınları’nda “sunmaktadır” -ve bu çevirilerde “merdivenin kenarında yere yuvarlandı ve başını halıya tok bir sesle çarptı” üzere bırakın Dostoyevski’yi, ortalama bir romancının bile asla söylem edemeyeceği bir cümleyi bulabiliyoruz…) O cümleyi bulup tekrar yazıyorum (tercüme etmiyorum, yine yazıyorum): “Merdivenin kenarına eriştiğinde artık dayanamayıp koyuverdi. Tok bir ses geldi başıyla halıdan…”

Tarkovski’nin Dostoyevsi’yi bir “yakını” üzere gördüğü biliniyor. Hayatı boyunca onun bir romanını çekmek istemiş ve anlaşılan buna ya fırsat bulamamış, ya da (bu daha yanlışsız ve haklı bir neden herhalde) cüret edememiş… Fakat benim gördüğüm her imajının içine Dostoyevski tam tamına işlemiştir. Hakikaten de, nasıl Dostoyevski okuyana her şeyi yazabilecek üzere görünüyorsa, bir Tarkovski imgesi de her şeyi gösterebilecek üzere gelir… Onun sinemalarıyla “barışamazsanız” birinci yirmi dakikanın sonunda terk etmenizin daha güzel olacağı gerçeği (bu birden fazla kişinin deneyimidir) yeterli bilinir… Lakin Tarkovski de her şeyi “çekebilecek” üzere gelen bir sinemacıdır. Ve bunun nedeni tahminen de Dostoyevskiesk anlatımla göbek bağından çok, her ikisini birbirine bağlayan bağın oluşabildiği o dirençli tabandır.

Bu taban bir coğrafya değil, Rusya coğrafya oluşturamayacak kadar geniş ve son analizde epey ıssızdır. Orada insan bir seyrelme içinde yaşar. Elbette çağdaş batılı toplumlardaki o çok ağır nüfus içinde, kentin kalabalığında yaşanan “seyrelme” (daha doğrusu izolasyon) üzere değildir bu. Ancak bir periyot ya da “zaman” da değil. Daha doğrusu mekânın bir kasılmasıyla vaktin bir gevşemesi karşısındayız. Ya da, Tarkovski’de daha kolay olduğu ölçüde bunun karşıtıyla. Deleuze’ün anlattığı ve örnek olarak Tarkovski’yi gösterdiği “kristal imaj” hem kasılma hem de gevşeme olmalıdır, kalp üzere çalışmalıdır. Bakhtin, Dostoyevski yapıtındaki bu ritmik “olayları” epey çözümledi. Ve orada lisanın kasılıp gevşediğini de gösterdi. Dostoyevski “her şeyi yazabilir”, Tarkovski “her şeyi gösterebilir”. Demek ki temel sıkıntı her şeyi yazıp durmak değil, her şeyin yazılabileceği ortamı, arkaplanı, fonu oluşturmak, inşa etmektir.

Ve işte, Dostoyevski edebiyatta, Tarkovski ise sinemada bunu en ehil formda basarmış olanlardır. Ve Dostoyevski’den şöyle bir cümle duyabilirsiniz: “Bir otomobilcinin gölgesini gördüm, bir otomobilin gölgesini bir fırçanın gölgesiyle temizliyordu.”

Daha da gidersek şunu da: “il faut inventer”. Nedense daima Fransızca söylem ediliyor temelinde Rusça olan bir romanda. Herhalde bir vurgu kazandırmak için. İlah yoksa onu “icat etmek gerekir”. Adalet yoksa onu da. Ancak Dostoyevski yapıtlarında daima tekrarlanan bu talep romanın kahramanları tarafından nedense daima Fransızca olarak söylem edilir. Neden?

Dostoyevski’den daima alıntılanan bir cümle: “Tanrı yoksa her şey mübah”. Halbuki bunun çok sayıda değişkenini de bulabilirsiniz orada: “Eğer İlah öldüyse benim yüzbaşılık apoletlerim ne işe yarayacak pekala?” (Ecinniler) Dostoyevski’de ikinci tip sorgular birincisinden (ki sorgu değil önermedir bunlar) çok daha derin, hasebiyle çok daha değerlidir. Nietzsche bize şunu göstermişti (ki sanıyorum Dostoyevski’den çok uzakta olmayan bir düşünme hali içinde başına geldi bu): İlah öldü. Lakin ekledi. Onu siz öldürdünüz. Nasıl kalkacaksınız bakalım bu işin altından. Dostoyevski’nin “Tanrı yoksa her şey mübah” formülünün daha derininde “Tanrının öldürülmesi” yatıyor. Zira çok açık. İlah bir vakitler varken artık yoksa ya olmuş olması ya da öldürülmüş olması gerekir. Lakin Ecinniler’de Tanrı’nın öldüğü niyeti ön plana çıkıyor, yokluğu değil. İlah hiç yoksa apoletlerim ve yüzbaşılık rütbem olmazdı. Lakin İlah var idiyse ve artık artık öldüyse benim apoletlerim ve rütbem ne manaya gelir?

Bugün Dostoyevski ile başınızı ağrıtıyor, gözlerinizi yoruyorum ancak bence buna kıymet: Bu adamın toplumsal tipler yaratmakta Simmel’den bile daha başarılı olduğunu düşünüyorum artık. Ayrıyeten toplumsal tipler hem sosyolojik-psikolojik realiteler, hem de estetik-analitik kategoriler olduğu ölçüde benim epeydir uğraştığım Spinoza’nın temel antitezi olarak da ortaya çıkıyor. Ve bu antiteze sahiden gereksinim duyuyorum. Heidegger “hâlâ bir Allaha gücümüz kâfi mi?” diye sormuştu. Spinoza ideolojisi antidotsuz alınmaması gereken bir şey. Hiçbir özgürlük alanı bırakmıyor üzere görünüyor, fakat salt ideoloji yapmakta alabildiğine özgür. Meğer Dostoyevski’de bulacağınız hiçbir iddiayı evvel Spinoza’da bulamaz değilsiniz. Dostoyevski (sonra tahminen de Simmel) insan olarak sonluluğumuzdan kurtulamayacağımız konusunda ısrar ediyor, meğer Spinoza şayet ideoloji yapacaksak her şeye Allahın gözüyle bakmamız gerektiğini söyleyecek kadar umutluydu. Spinoza güç derecelerinin toplamını görmek istiyordu (bu Tanrıdır). Dostoyevski ve “modernlik” ise İlah yokken güç derecelerinin ne menem bir şey olabileceğini tartışıyor -ve bunu tartışmanın en güzel yolu edebiyattır artık, ideoloji değil.

Lacan, Dostoyevski’nin “Tanrı yoksa her şey mübah”ını bilakis çevirdi: “Eğer İlah yoksa her şey yasak”. Zira şayet bir “temel gösteren” artık yoksa o vakit dünyayı şöyle yaşamaya başlamanın önü açılıyor. Kahve için lakin sıhhate ziyanlı = kafeinsiz kafein… Seks yapın elbette, zira her şey mübah, lakin dikkat edin, zira AIDS. Yiyin, ancak dikkat edin, zira yağ ve kolesterol var.

Her şey Spinoza’nın doğal ideolojisinden kurtulmak üzere çağdaş çağların yediği haltların toplamını gösteriyor. Spinoza diyordu ki, ilkel olduğumuz ve çocuklar üzere kendi hallerimizi yönetmeye muktedir olmadığımız ölçüde buyruklarla güdülürüz. Bu bir “performatifler yasasıdır”. Adem elmayı yemenin kendine ziyan vereceğini bilecek durumda değildir, bu yüzden İlah ona elmayı yemeyi “yasaklamak” zorunda kalır. Lakin kapitalizmin “rasyonalitesi” para getirecek rastgele bir şeyi yasaklamak istemeyeceğinden, şayet kendime mazoşistik bir azap çektirmek istersem, üzerinde “do not use for…” gibisinden bir etiket basılı bir kırbacı üretip bana satacaktır.

Dostoyevski, Spinoza, Nietzsche, Lacan daima tıpkı şeyleri söylüyorlar. Ve farklı periyotlarda, farklı anlarda dünyanın bu düşünme usullerini gerektirme üsluplarının o muazzam çeşitliliğinin bütün bu bakış açılarından çok daha değerli olduğunu düşünüyorum.

Sanırım şöyle bir durum var ultra-kapitalizmde. Richard Gere’in oynadığı şu bombok sinemada olduğu üzere (affedersiniz) kıçınıza bir fare sokarsınız, zira sapkınsınızdır ve diğer türlü olmanızın da pek imkanı yoktur. Lakin o ortada Richard Gere büyük bir kusur yaparak, içini kemirmeye başlayan (bu bir müddet zevk sonra da acı veren bir durumdur) fareyi acının birinci anında can havliyle dışarı çeker: Kuyruk kopar, fare içeride kalır (örneğin aşırılığı kendi gücünün modülüdür, bu yüzden kusura bakmayın).

Ama derim ki “her şey mübah” ve “her şey yasak”. İkisi birebir şey. Dostoyevski’nin mübahı göstermek için Tanrı’nın yokluğuna başvurduğu üzere, Lacan da “yasağın yokluğu”na başvuruyordu. Bir romancı değil bir göstergebilimci olduğu için (tıpkı Spinoza’nın bir vakitler yaptığı gibi) rahatça şunu diyebilirdi: Yasak yok, her şey mübah, demek ki İlah yok. Tıpkı Godard’ın o eğlenceli ve tuhaf Cogito’su üzere: “Demek ki ölmemişim, zira bütün hayatım bir sinema şeridi üzere gözlerimin önünden geçmedi.”

Leibniz denen adam ise biliyordu ki ister Yaradanın yokluğuna, ister varlığına sığının birebir duruma düşersiniz: varsa şu, yoksa bu. Her iki durum da mübahtır. Biliyoruz şeyler var. Sezar Rubikon ırmağını geçti ve Galya’yi işgal etti. Bu olay daima var ve olacak, yani her tarih kitabında varsayılacak. Lakin onun Rubikon ırmağını geçmemesi de mümkündü ve bu durumda olmamış, harcanmış koskoca bir dünyalar sonsuzluğu var demektir. Bütün bunlar tek bir bireyde lakin bir Dostoyevski romanında birleştirilebilir. Sezar’ın Rubikon’u geçtiği rahatça kabul edilebilir, mümkündü zira oldubitti. Lakin daha derin bir soru doğmuyor mu bundan: İlah mümkün müdür? Ve bu soruya birebir tipten bir karşılık verebilir miyiz?

Dostoyevski bence “Tanrı olmasaydı” sorusunu “her şey mübah olurdu” yanıtını vermeden soramazdı. Öbür bir deyişle karşılık sorudan evvel geliyor ve biz o vakit buna soru değil, sorun, sorun filan diyoruz. Sorun şudur: Her şeyin mübah olduğu bu dünya nedir? Hangi kurallarda tesis edilmiştir? Ve biliriz ki mübah basitçe “yasaklanmamış olan şey” değildir. Yasağın şimdi dokunmadığı şeydir. Ya da daha derinden, “yasaklamanın” da “yasaklanması” gereken bir hayat yoludur. Diğer bir deyişle her şeyin mübah olduğu bir dünya Tanrıyı öldürmüş olmak zorundadır. Öldürmezse kimi şeylerin mübah olduğunu bize daima olarak hatırlatmak, vaaz etmek zorunda olan bir Rabbe gereksinim duyuyoruz demektir. İlah lisandaki buyruk kipinin ötesinde bir varlığa sahip olma gereksiniminde değil. Ve buyruk vermek için var olmak muhtaçlığını bile duymuyor. O “transandantal” bir imaj ve görünmesi bile gerekmiyor. Yani Kant’ın dediği üzere onu lakin içinizden buyruk veren şey olarak tanıyorsunuz.

Ama bütün bunları birtakım toplumsal tiplere tartıştırmak işte tam da Dostoyevski’nin dehasıydı. Onun karşısında Spinoza’ya kendi nedenlerimle hak veririm lakin çok da karşı olduklarını düşünmüyorum kimilerinin bilakis. “apoletlerim neye fayda o halde” diye soran bir adam orada mümkün kılınmıştır. Spinoza da daima bu çeşit şeyleri somut olarak sorup duruyordu: Neden yahut nasıl İlah kadar büyük bir kavram ile apolet kadar saçma sapan bir şey ortasında bu kadar sıkı fıkı bir bağ oluyor?

Dostoyevski’den bahsetmek zorunda kalmıştım, biraz daha ötesiyle devam ediyorum (ve diyelim ki bu Rus insanını biraz da bahtını paylaşarak daha âlâ tanıma bahtım oldu) .Bu problem Fyodor Dostoyevski’nin Bratya Karamazovyi (Karamazovgiller) isimli romanında Dmitryi’ye söyletilen bir cümlede hazır bulunur: Neden sanki bütün Ruslar filozofturlar ve bu içlerine işlemiştir? Çok tuhaf bir durum, zira benim bildiğim Vladimir Solovyov dışında Rusya rastgele bir sistematik filozof yetiştirmemiştir. Zira bence buna esasen muhtaçlığı yoktur ve muharrirleri eleştirmenleri düşünme gücünün muhakkak bir ölçüsünü ayakta tutmaya yetip artmışlardır bile.

Ama artık inanırım artık Ruslar sırf Dostoyevski’nin söylediği üzere filozof olmakla kalmadılar, tıpkı vakitte felsefi bir projeyi hayata geçirmeye kalkışan tek tarihi uygarlığı oluşturdular. Projenin kendisinin değeri (Marksizm yahut öbür bir şey) bambaşka bir husustur, sıkıntı daha çok ideolojiyi bu kadar ciddiye almaktır ve bu Rus Devrimi’ne kadar varabilmiş bir süreçte gerçekleşmiş bulunuyor. Sonrasını hiç sormayın, zira buna yanıt vermekle uğraşmak zorunda değilim…

Ama Sovyetler tecrübesi totaliter değil (Hannah Arendt’in ve takipçilerinin sandığının aksine) değişik tipten bir totallik ve saflık taşır. Marksizm okunur ve ihtilal “uygulanır”, bu Anglosakson dünyadakinden çok farklı bir “pragmatizm” çeşididir. Tarih bir “bakalım görelim” sürecine hemencecik dönüşebilir. Anglosakson pragmatizmi ise bir nevi ikiyüzlülüğü daima korumuş olan burjuva ideolojisine denk düşer. O bir ideolojidir ve her “doğrunun” yarara ve iş görmeye dayanması gerektiğini kabul ederken de o denli kalır: Yani bir ideoloji. Kimse önerilmiş bir ideolojiyi uygulamaya geçirmeye kalkışmayacaktır, zira İngiliz-Amerikan pragmatizminin tabiatı aslında yapılıp edilmekte olan işlerin bir dökümüyle, giderek legalleştirilmesiyle sınırlanmış bir haldedir. Yalnız Rus pragmatizmi bu türlü bir şeyi göze almıştır, bir ideoloji mi var, tamam uygulayalım bakalım…

Karikatürize ettiğimi düşünebilirsiniz, asla o denli değil. Sadece Sovyetler Birliği’nde ideoloji her türlü ekonomik, siyasi ve kültürel faaliyetin temeli ve yönlendirici unsuru olarak kabul edilmiştir. Bu ideolojinin epey özetlenmiş ve berbata kullanılmış bir Marksizm-Leninizm olması bence burada tartışmakta olduğum mevzu açısından o kadar kıymetli değil. Daha doğrusu, 19. yüzyıldan beri Rusya’da yeşeren felsefi kültürün niteliğine uygun olan şeyleri Sovyetik tecrübeden, baskılardan, perseküsyondan filan ayıklayıp bir kavram haline getirmeye çabaladığımızda orada işte bahsettiğim bu tuhaf pragmatizmin ta kendisini buluruz. Ve Dostoyevski’den Sokurov’a bu pragmatizm değişik bir ömür sürdürmüş, biricik bir tecrübe oluşturmuş üzeredir.

Rus aydını (ki “intelligentsia” terimine bir somutluk kazandırmıştır) Berdyayev’in gösterdiği üzere kendine mahsus bir insan tipidir ve bu “kendine mahsusluk” bütün 19. yüzyıl Rus edebiyatının her köşesinde belirir. Mesela Solovyov anarşist-nihilist olarak başladığı felsefi hayatını mutlak ortodoks bir dindarlığın (yani argümanları en uca kadar götürülmüş bir dinselliğin) doruğunda tamamlayacaktır. Ruslar önlerinde ideolojinin Batılı bir versiyonunu görmeye dayanamıyorlardı: Daima bir hic et nunc’un, burada ve şimdinin iğvasına kapılıyorlardı. Tahminen de bu yüzden “tamam artık Sovyetler faslını kapatıp şu kapitalizmi de deneyelim bakalım” tipinden bir davranışa girmelerinin nedeni de budur.

Lenin‘in yazıları ve aksiyonları tam manasıyla bir “deneysel ihtilal teorisi” oluşturur. Bu yüzden onu yüzyıl sonra hâlâ alıntılayıp duran bir “sol literatüre” ve “pratiğe” çok fazla burun kıvıramıyoruz. Neçayev’den Şestov’a Rus ideolojisi (ki teknik bakımdan Batı’dakinden çok geridedir) büyük Rus edebiyatının yanında biricik bir çizgi oluşturur; ince, kırılgan, fakat bir bakıma çok güçlü, Mesiyanik bir çizgi. Descartesçı mısınız, o halde çabucak gidip uygulayalım… Descartes’ın neyini uygulayacaksınız? Çabucak ruhsal dünyayı cismani dünyadan koparalım, bakalım ne oluyor. Batıda yüzyıllardır okunan Descartes ideolojisi asla bu türlü bir teşebbüsü Fransa’da ya da öteki bir yerde uygulamaya koymaya kalkmış değildir. Batı metafiziği söyler, uygulanır, lakin uygulanmaya “adanmış” değildir. Sadece (Nietzsche’nin deyimiyle) birtakım “kuyrukluyıldızlar”, Spinoza ve Nietzsche ideolojilerini hayatlarının bir ölçüsü ve ritmi haline getirmeyi başardılar –ki bunlar Deleuze’ün deyişiyle “kamusal” değil “özel” filozoflardı.

Bu birebir vakitte Dostoyevski’nin “her şey mübah” formülünün mecburî bir uzantısıdır. Rus anarşizmi, “her şey mübah ise o halde yapalım” diyen bir tutumdur. Meğer hala bir Alman olan Nietzsche şu entellektüel-ahlaki anekdotu hâlâ sürdürüyordu: İlah öldü, onu siz öldürdünüz; nasıl arınacaksınız bu kandan bakalım.

Tarkovski yahut Eisenstein seyredenler çabucak hissedebilirler ki üstte bahsettiğim “somutlaştırıcı ruh” bir Poltergeist üzere her an iş başındadır ve müsaade verildikçe yolunu bulur… Bu müsaade kurumsallaştığı andan itibaren -diyelim ki Stalin döneminde- Sovyet projesi çöküşüne zati girmişti. Benim bildiğim 1960’lı yıllarda o güzelim Leningrad‘ın bile gri üstüne gri bir hayatı şenlendirmeyi başaramadığıdır. Ve bu şenlendirmeyi lakin (a) büyük Rus edebiyatı; (b) büyük Rus sineması başarabilmişti, ta ki yok edilene kadar. Bütün bunların Batıda alıştığımız “komünizm” projesiyle bir alakası yok. Olsa bile değişik bir üslupta ve değişik bir yoldan. Eisenstein’in tutkusal profili lakin komünist adanmışlığını hissedebildiğiniz ölçüde sizin için “şahane” bir eser haline gelebilir. Yoksa sinemalarını anlamamışsınızdır. Dziga Vertov basitçe “makineler mi?” diye sormuştu –evet tamam, makineler, Taylorizm ve Stahanovizm: fakat benim elimdeki kamera da bir makine –o halde ben de bir emekçiyim, bir manzara çalışanı, bir irtibat emekçisi. O halde “sinemanın özü” diye anlatılan şeyi çabucak “uygulayalım”.

Entegre kapitalizm bir uygulama değil ve Marx’ın bir asır evvelki kelamını doğrulamaktan öbür bir şey yapmıyor: “Kapitalizm pratikte gerçekleşmiş idealizmdir”. Pratikte gerçekleşmek. Rusların ruh haline başvurduğunuzda (ki Marx pek çok sayıda Rus devrimciyle tanışıktı, düşmanlıklar ve dostluklar kuruyordu onlarla) bu “pratikte gerçekleşmek” probleminin epey karmaşık ve eş oranda hayati bir problem olduğu anlaşılır. Kapitalizm bir idealizm ise demek ki bizimki değildir dersiniz çabucak. Lakin mefkureden evvel gelen “pratik” pek dayanılabilecek bir durum değildir. İşte bu türlü bir şeye yalnızca ve yalnızca Rus filozofların, Solovyov’un, Lenin’in, Neçayev’in, Berdyayev’in, Kojeve’in katlanabildiklerini düşünüyorum…

Üstelik Kojeve üzere bir Rus, Almanya üzere soğuk nevale bir ülkede Husserl’den ders aldıktan sonra Hegel’in en güzel yorumcularından biri haline geldiği (diğeri de Rustu, yani Aleksandr Koyre) Fransa’da II. Dünya Savaşı akabinde ve henüz Avrupa Birliği pek samimi bir formda söylem edilmezken bir Akdeniz Birliği önerebilmişti. Dünya entegrasyonu onun ütopyasıyla kurulsaydı elbette Wilson, Truman ve Marshall doktrinlerini takip ederek bugünkü hale gelemezdi. Tahminen daha az, tahminen daha çok acı çekiyor olurduk fakat kesinlikle ki apayrı bir şey olurdu. Bu Rus düşünürlerini bütün Spinozacılığıma, onların bütün irrasyonelliğine karşın kendime çok yakın buluyorum.