Gündüz gözüyle hayalperestler: 10 Sohbet

I: DİLEK

Uzun vakit evvel biriyle tanışıp hayatımızın sonuna kadar birlikte yaşadığımızı hayal etmiştim. Üstelik bir hayat da değil, birkaç hayat. Hatta bir kere değil, birkaç defa.

Bu sayın beyefendi Portland’da avukatlık yapıyordu. Biri protesto gösterisi olacağını söylediği için ofisine gitmiştim. Protesto filan yoktu. Kendimi bu adaçayı yeşili polar yelekli avukatla bir toplantı salonunda otururken buldum. Standing Rock’taki kabile topraklarının yakınlarına döşenecek boru sınırı hakkında konuştuk. Kendini teselli edişini dinlerken, beyaz bir adamın ülkesinin kabahatleri için duyduğu derin üzüntüyü hissedebiliyordum. Bu ıstırabı, onunla düşlemeye başladığım hayatın bir kesimiydi.

Hepi topu bir saat görüştük. Lakin oradan ayrılınca, yaptığımız yegâne sohbetin hayatımızı nasıl değiştirebileceğine dair detaylı fanteziler kurmaya başlamıştım bile. Bu sohbet, tahminen onu vicdanıyla hesaplaşmaya zorlayacaktı. Hatta tahminen neden hukuk okumayı seçtiğini hatırlayacaktı. Web siteme bakacaktı. Olur ya, bir sonraki New York ziyaretinde tahminen kent merkezinde, fiyakalı bir otelde buluşurduk. Hani şu köşesinde burgercinin olduğu, kırmızı kadifeden perdeleri olan. Evliliğinden vazgeçecekti. (İnternete bakılırsa evliydi. Ne fark eder, ben de evliydim.) Kurduğum fantezi gündüz gözüyle yeni detaylar kazanıyor, hızlanıyor, bir ırmak yatağındaki kayalar üzere öylece duran eşlerimizin üstünden kolay kolay akıveriyordu. Tahminen incelikle inşa edilmiş müstakil bir meskene taşınırdık, meskenin duvarları da onun adaçayı yeşili polar yeleğiyle birebir renkte olurdu. Çevresel adalet uğruna savaşıp dünyayı kurtarırdı, ben de edebi makaleler yazarak kurtarırdım. Tahminen haftada bir nitelikli programlar izlemek için televizyonu açardık lakin öbür gecelerde televizyona gereksinimimiz olmazdı, zira konuşacak çok şeyimiz olurdu.

Bu gündüz düşleri, konuta dönüş uçuşunda zihnimi güzelce işgal etti. Konuta döndüğümde, gündelik işlerin açtığı tüm gedikleri doldurdu. Haftalarca Brooklyn’in ıslak kaldırımlarında yürürken, ışıklı pencerelerinden kimsenin öbür bir yerde olmayı dilemediği kusursuz hayatların taştığı kahverengi tuğlalı meskenlerin önünden geçerken, haftalar uzunluğu beni takip etti. En büyük gündüz düşüm buydu, artık hülyalara dalıp gitmeyeceğim bir hayatı düşlüyordum.

Bütün hayatımı hayal kurarak geçirdim. Geçen saatlerin çetelesine bakınca utanıyorum. Nankörlük, ihanet üzere geliyor. Problem genelde sadakatsizlikle ilgili oluyor. Yürürken, koşarken, içki içerken, sigara tüttürürken (daha on yedi yaşındaydım, Boston soğuğunda üşürken kırılmış kalbimin çatlaklarından yabani otlar üzere düşler filizleniyordu) hayal kurdum durdum. Her türlü ulaşım aracında hayal kurmuşumdur. Seyahatler gündüz düşlerine yardımcı oluyor, sorumluluklarımız ortasındaki vakit boşluklarında hareket hâlindeki vücut gerçeği, ne orada ne burada, bu boş vakitte öteki her yerde olunabilir. Müzik eşliğinde hayaller kurdum, bazen sessizce, bazen yapayalnız, bazen bir müziğe eşlik ederek. Pek sıradışı şeyler değildi. Araştırmalara nazaran, gündüz düşleri uyanık geçirdiğimiz vaktin dörtte biriyle yarısı ortasında bir süreyi kapsıyor, genelde birkaç dakikada bir hayal kuruyoruz. Sevişmek dışındaki her etkinliğimiz sırasında yapıyoruz. Minnesota Üniversitesi’nden psikolog Eric Klinger, gündüz düşlerinin ortalama bir insanın fikirlerinin yaklaşık yarısını oluşturduğunu sav ediyor.

Önceleri aşka dair hayallerim vardı. Eski fantezilerimden birinde, fizik dersinden tanıdığım, beyzbolcu sarışın çocuk (ivme ve momentum denklemlerini boşa düşürürcesine) sınıfın ortasına yürür ve benimle baloya gitmek istediğini herkese duyururdu. Başkalarına dönüp, benim için “Sessiz göründüğüne bakmayın,” kaygısı, “Onu bir tanısanız, söyleyecek çok şeyi olduğunu anlarsınız.” Bazen hayalimi biraz düzeltirdim. “Söyleyecek çok şeyi olduğunu anlarsınız,” demezdi. Bu, yaşlı annemin söyleyeceği cinsten bir şeydi. Sarışın çocuk “O mükemmel biri,” sıkıntısı.

Üniversitede, bir göçmenlik avukatının asistanı olarak yarı vakitli çalışırken, müvekkillerimizden biri için sığınma garantisi sağlayacak kritik bir kanıtı son anda bulduğumu hayal ederdim. Elimde düzgünce altı çizilmiş kağıtlarla dolu bir evrak, mahkeme salonuna dalıyorum. Aile kurtuluyor! Mahkeme salonunda fısıltılar yükseliyor: “Kim bu bayan?”

Yemek yemeyi azalttığımda, gündüz düşlerim de kısıtlanır, neredeyse hepsi yemekle ilgili olmaya başlardı. Restoran menülerine bakıp listedeki tüm yemekleri yediğimi hayal ederdim. Romla karamelize edilmiş muzlu ve çikolatalı ekmek kadayıfı yahut otlu köz patatesle servis edilen balık şnitzeli. Açlığım o kadar dipsizdi ki, fakat fantezilerimle tatmin oluyordu.

Evliliğim artık sona ererken, hayal dünyamda daha fazla vakit geçirmeye başladım. Hayallerimde öbür bağlantılar vardı, ya bir gönül macerası yaşıyordum ya da öteki biriyle evleniyordum. Psikanalist Adam Phillips “Herhangi bir ülkü, istek edilen rastgele bir dünya, hayalleri tahlile dönüştüren bir dünyada nasıl yaşadığımızı sormanın bir yoludur. Bunun kendi kendine tedavi sunması için öteki nasıl bir belirti olabilir ki?” diyor. Gündüz düşlerim hem felaketim hem de nefesim oldu. Bu düşler, bana fısıldanmış bir teşhis, bir hakikat serumuydu.

Nihayetinde eşimle yollarımızı ayırdıktan sonra şükran ve utanç karışımı hislerle dönüp fantezilerime baktım. Bunlar zehirli kaçamaklar olabilir miydi? Evliliğimi kurtarma gayretinden kaçınmak için fantezilerimde mi kayboluyordum? Yoksa bunlar dileğin kaçınılmaz tabirleri, ödleklikten çok birer davet olabilir miydi?

II: UTANÇ

Ayrılmamızdan birkaç ay sonra, iş gezisi için gittiğim Rochester’da katıldığım akşam yemeğinde pek tanımadığım insanlara hayal kurmaktan bahsetmeye başladım zira mevzuyu değiştirmek için çaresizce çırpınıyordum. Kendi hayatlarımızdan bahsediyorduk, mesken sahipleri kocamı ve küçük kızımızı sorup duruyordu. Onlara boşandığımızı söylemek istemedim. “Bizim için doğrusu buydu,” yahut “Gerçekten çok üzücü,” demekten, ses tonumu hem hüznümü hem de sakinliğimi hissettirecek biçimde ayarlamaktan o kadar yorulmuştum ki…

Yemeği veren iki profesör onlarca yıldır evliydi. Bayan, kocasının tersine, çok konuşkandı. Bir yandan bu ikili hiç de gerçekçi olmayan bir aile saadetini yakıştırırken, öteki yandan ikisinden biriyle evli olmaya dayanamayacağımı düşünmeye başladım.

Bir noktada artık yeter diye düşündüm, onlara da hayallerini sormaya başladım. Konuşkan bayan kendinden emindi, asla gündüzleri hayal kurmuyordu. “Peki, ben yapıyor muydum? Nasıl yani? Hayal kurmak için vaktim mı vardı?” Belirli ki, onun yoktu.

“Bilmem,” dedim ezikçe. “Metrodayken hayal kurabiliyorum.”

Hayatımın bu noktasında on altı aylık bir bebeğin bekâr annesiydim, hoca olarak tam vakitli bir işim, muharrir olarak öbür bir tam vakitli işim ve “dul” olarak üçüncü bir tam vakitli işim vardı. Bu yüzden fazla boş vaktim yoktu. Ancak yeniden de hayal kurmaya vakit buluyordum. Hayal kurmak için hiç vakit bulamadığım olmadı.

Rochester’daki bayan utancımı anında yakaladı, daha doğrusu utançlarımdan birini yakaladı: miskinliğin, boş vaktin, ayrıcalığın ve israfın utancını.

“Neler hakkında hayal kuruyorsun?” diye sordu.

En utanç verici şeyi söylemek için sapkın bir dürtü hissetim. Bazen Pulitzer kazanmayı hayal ettiğimi söyledim. Konuşkan bayan, “Bak sen! Bunu hayal etmeye asla cüret edemezdim,” dedi. Bu da beni mahcup etti.

Hararetle ileri geri konuşurken, bayanın sessiz kocası “Ben daima hayal kurarım,” diye mırıldandı.

O kadar aşikâr belgisiz konuşuyordu ki onu zar güç duydum, karısı da duymuştu. Kocasına (bana sorduğu gibi) ne hakkında hayal kurduğunu sordu. Adam hiçbir şey söylemedi. Bayan kaşımaya devam etti, “Hadi, söylesene, hiç takılmam ben.” Adam kahve fincanının kulpuyla oynuyordu. “Hadi söylesene,” diye tekrar etti. “Söylesene.”

Ama söylemedi, sevindim. Hayallerini kendine saklamasını istedim. Sadece kendine ilişkin bir şeyi olsun istedim.

Hayal kurmaya dair utancım, bencil ve benmerkezci olmaya dair bir utanç. Yani gündelik hayatın sıradanlığından kaçıp güzel dileklerin aldatıcı tadına yönelmenin utancı, varsayımı gerçek olana tercih etmenin utancı.

Lisedeyken âşık olmaktan utanmamın en önemli nedeni asimetriydi, yani birini onun beni arzuladığından daha fazla arzulamak. Fakat yaşlandıkça utancımın özü birkaç derece sola gerçek kaydı. Bu, lise aşklarımın tabiatı gereği asimetrik olmasından fazla (bazen karşılık buluyorlardı) indirgemeci olmalarıyla ilgiliydi: Fantezi olarak münasebetler bütünüyle sürprizlerden, krizlerden, durağanlıktan çok dönüm noktalarından oluşuyor. Burada yakınlığın nitekim oluştuğu alelade, sinematik olmayan anların hiçbiri yok.

Aşırı hayal kurmayla gayret eden beşerler için açılmış “Wild Minds” isimli forumda, ilkgençlik yıllarından beri bir rock yıldızıyla çıkmayı hayal eden bir bayanın “Ana karakterini öldürmek” başlıklı bir yazısı var. Şöyle diyor:

“Bazen hayalimin zihnimin önüne geçmeye çalıştığını hissediyorum, bu yüzden erken davranıp karakterimi öldürdüm. O (ben) öldü, gündüz düşlerim de birkaç haftalığına kayboluverdi. Artık hayallerimde yeni bir “ben” var… Üç gün boyunca yatağımda uzanıp, sadece hayal kurdum. Başımdaki öbür bir karakteri öldürürsem, yenisinin ortaya çıkacağını biliyorum.”

Utancıma hayallerimin içeriği kadar sürekliliği de neden oluyor. Bu utanç, hayallerimin şu başına çekiçle vurulan köstebek oyunu misali istikrarından kaynaklanıyor: Neye sahip olursam olayım, her vakit öteki bir şeyin hayalini kuracağım. Hayal kurma alışkanlığım bir dürtüyü anında cezasına bağlıyor: Hem sınırsız özgürlüğü istemek hem de bu özgürlüğü istemenin utancı. Kendimi saatlerce hayal kurmadan yaşamaya zorluyorum, sonra nihayet birine müsaade veriyorum. Onun yumuşak, dağınık yatağına uzanıyorum, sonra kendimi tekrar yataktan çıkmaya zorluyorum ve günlük işlerime dönüyorum.

Kısıtlama. Müsamaha. Ceza. Bu üç dürtü, uzunca mühlet yiyecekler, içkiler ve erkeklere yönelik isteklerimle bağlarımı yapılandırdı. Fantezinin utancı daima tatlı şeylere, tatlıdan evvelki tatlıya, kahvaltıda tatlıya, başka tatlıları içeren tatlılara, mesela fıstık ezmeli kurabiye hamuruyla karıştırılmış fıstık ezmeli dondurma kaselerine olan tabansız iştahımla ilgili hissettirdi. Fantezinin inceltilmiş tatlılığı beşere asla yetmez. Hem fazla yemişsiniz hem de hiçbir şey yememişsiniz üzere hissettirir. Bu da hayalin utancıdır: Ağır fakat bedelsiz.

III: SAĞ KALMA

Kocamla ayrıldıktan birkaç hafta sonra, arkadaşım Emma kızımla kaldığım, demiryoluna yakın, karanlık meskene geldi. Kışın ortasıydı. Daire pek ışık almıyordu. Öteki bir arkadaşım bu konutu doğum kanalımız olarak isimlendirmişti, uzun ve dar, biraz klostrofobik lakin birebir vakitte bizim için bir eşik.

Emma da o vakitler eşikteydi. Yetişkin hayatının birçoklarını New York’ta geçirdikten sonra Los Angeles’a taşınıyordu. Bana California’daki hayatının nasıl olacağına dair hayaller kurduğunu söyledi. Hayallerinin tam olarak gerçekleşmeyeceğini bilmesine karşın yeniden de işe yarıyorlardı. Bir sefer boşluktan çok daha davetkârdı. Bu fanteziler öteki bir hayata inanmasını sağlıyordu, hatta o hayatın dokusunu şimdiden oluşturuyordu.

Sanatçı Jenny Holzer, 1983-1985 ortasında “Survival Series” (Sağ Kalma) isimli serisini çıkardı. Bu seri, kamusal alanlarda büyük elektronik reklam panolarında sergilenen bir dizi slogandan oluşuyordu. Kartpostalları, prezervatif paketlerini, hareket eden minivan’ları ve mermer bankları süsleyen seriden en sevdiğim slogan şuydu: “RÜYANDA NASIL HAYATTA KALACAĞINI GÖRDÜN VE NEŞELİYDİN” oldu.

Hayatla ilgili en esaslı inançlarımdan biri, hayatımın asla tam olarak hayal ettiğim üzere olmayacağıdır. Bu doğruysa o hâlde her hayal küçük birer ölümdür, olasılıkların ortaya çıkmasından fazla ifşa edilmesidir. Lakin Emma farklı düşünüyordu: Hayaller asla birer varış noktası değildi, yalnızca oraya ulaşmak için birer yoldu. Evliliğimin sonunda düşlediklerim de kehanet değildi. O fanteziler uçurumun kenarına köprü inşa etmekten ibaretti.

IV: FARKLILIK

Bir akşam yemeğinde (yaz sıcağında, boşanmamdan altı ay sonra), arkadaşım Tara hayal kuranların imkânsızı isteyenler ile mümkün olanı düşleyenler diye ikiye ayrılabileceğini sav etti. Onun konutundaydık, dağınık mutfağındaki kaba saba ahşap masanın etrafına dizilmiştik, masanın üzerinde dağılmış yemekler: kuzu güveç, safran pilavı, pancar ekmeği, dana sütü peyniri, birlikte kaşıkladığımız şeftalili turta. Aşırılıklarla dolu bir geceydi. Ucu bucağı olmayan bir sohbet. Ağırbaşlılıkla başkalarının kadehlerindeki beyaz şarabın kokusunu içime çekiyordum.

Tara’ya kendi hayallerimden bahsediyordum, güya hayal gücüm sınırlıymış üzere tüm fantezilerimin romantik olduğunu ve bundan duyduğum utancı anlatıyordum. Tara’ya gündüzleri neler hakkında hayal kurduğunu sorduğumda, komşusunun birkaç hafta evvel kurtardığı bir tavşanla yaşadığı üst katı işaret etti. “Aşka dair hayaller kurmuyorum. Üst katta yaşayan tavşanı hayal ediyorum,” dedi Tara. “Onun üzere olmanın nasıl bir şey olacağını hayal ediyorum.”

Başkalarına hayallerini sormaya başladığımdan beri hayallerinin acıya benzediğini fark ettim. Birbiriyle karşılaştırmak imkânsız. Dokusu farklıydı, yoğunluğu farklıydı, devamlılığı farklıydı: “Her zaman” tabiri bile biri için bir saat manasına gelirken diğeri için bir dakikadan ibaretti. İçsel fantezi dünyamızın bir başlangıç meridyeni yoktu. Biri “Google stalk” dediğinde basitçe Vikipedi sayfasına bakmayı kastediyor olabilir, halbuki benim için araştırma, arama sonuçlarının dördüncü sayfasının en altına kadar inmek demek… Veya dokuzuncu sayfaya… Mesela araştırdığım kişinin annesinin, ne bileyim, bir mahalle gazetesinde çocukken gittikleri Maine kıyılarındaki bir adayı anlattığı yazıyı bulup okumak demek.

Baktıkça fark ettim ki insanların hayalleri hakikat ışıkta görebileceğiniz sırlarıydı. Gözümün önündeydiler (metroda, kaldırımda, derslerim esnasında) fakat başlarının içinde hangi sinemaların oynadığını kestiremiyordum. Kimi beşerler hayal kurmayı kendini gerçekleştirmenin gizemli yolu olarak görüyordu. Ömrün büyük sırrı: Ne düşlersen onu alırsın. Bazıları için de hayaller karşı koyamadıkları bir mastürbasyondu. Reddit sitesinde, hayalperestlereler tarafından oluşturulmuş dev bir kitlesel hayal kataloğu var: Dünya üzerindeki tüm enstrümanları çalmak, en sevilen müzikleri söylemek, liseyi basmış silahlı adamı etkisiz hâle getirmek, piyangoyu kazanmak, uzaydaki çöpleri temizlemek için şirket kurmak, baş aşağı uzanarak tavanda yürümenin nasıl olacağını hayal etmek, trafikte sinyal vermeden önüne kıran adamdan intikam almak…

İnsanlara gündüz düşlerini sormaya başladığımda, anlatılanlar çocukken sevdiğim değerli ve bol fotoğraflı kitapların psişik eşdeğeriymiş üzere hissediyorum. Güya kilimler ve sandalyeler, çimlerin, kaldırımların ya da buz katmanlarının üzerine yığılmış tencereler, tavalar üzere eşyalarıyla konutlarının önünde fotoğraf çektiren beşerlerle dolu fotoğraflı kitaplar. Beşerler hayallerini önüme kullanılmış tıraş bıçağı, kanepe minderleri, vibratörler üzere yığdı. Bir arkadaşım “Eskiden erkekler hakkında hayal kurardım, artık yazmayı istediğim kitaplar hakkında hayal kuruyorum,” dedi. Diğer bir arkadaşım da hayallerinin görüntü kliplere benzemediğini söyledi. Gözünde canlandırmakta zorlandığından, hayalleri çoğunlukla diyaloglar üzerine konseyiydi. “Sanki bir radyo oyunu üzere,” dedi. Bazılarının hayallerinde hikâye bile yoktu daha çok şiire benziyordu. Bir arkadaşım intihar fikirleriyle dolu bir ergenken, başının iç savaş mermileriyle dolduğuna dair özel bir fantezisi olduğunu, gümüş mermilerin yuvarlak kafatasını şekerli sakız otomatı üzere doldurup bulandırdığını söyledi.

Yale Üniversitesi’nden psikolog Jerome L. Singer, 1966 tarihli ufuk açıcı Gündüz Düşleri: İçsel Tecrübeye Dair Deneysel Bir Araştırmaya Giriş [Daydreaming: An Introduction to the Experimental Study of Inner Experience] kitabında hayal kurmanın insanların ömürlerinde bir maksada hizmet edebileceğini, içsel ömürleriyle daha yakın münasebet kurmalarına, hislerini yönetmelerine ve hudut bozucu sıkıntıları çözmelerine yardımcı olabileceğini argüman ediyordu. Birebir yıl, Singer ve doktora öğrencisi John Antrobus, gündüz düşlerinin sıklığı, içeriği ve günlük hayatlarında oynadığı rol hakkında bilgi toplamak üzere 344 beyandan oluşan Hayali Süreçler Envanterini (HSE) yayımladı. Singer, yıllar süren araştırması boyunca üç farklı gündüz düşü usulünü belirledi: Pozitif-yapıcı hayaller (karakteristik olarak eğlenceli, optimist, planlı) suçlu-disforik hayaller (karakteristik olarak telaşlı, takıntılı, çoklukla başarısızlıkla ilgili) ve zayıf dikkat kontrolü (karakteristik olarak içsel hayali de dış dünyayı da bütünüyle yaşayamayan). Singer’dan evvel ve sonra birçok psikolog hayal kurmayı olumsuz taraflarıyla ele almıştı (“aklı bir karış havada olmanın” ziyanlı tesirlerine odaklanmıştı), lakin Singer’ın araştırması daha çok hayal kurmanın, yaratıcılık, sorun çözme, yapan planlama, diğerlerine meraklı ilgi üzere olumlu sonuçlarına odaklanıyordu. HSE’deki sözlerin kapsamı, sadece “gündüz düşü” teriminin bile farklı hayalperestlerin zihinlerinde hangi manalara gelebileceğini gösteriyordu: Kendimi sevdiklerimi hayal kırıklığına uğratırken hayal edebiliyordum. Düşlerimde duyduğum sesler açık ve besbelliydi. Kendimi sadece başarılı şahısların bulunduğu bir tertibe kabul edilirken hayal ediyordum. Hayallerimde, cezadan kaçındığım için kendimi hatalı hissediyorum. “Zihnimdeki resimler” fotoğraflar kadar net görünüyordu.

Bazı beşerler için gündüz düşleri ziyadesiyle soyut olabilir, halbuki diğerleri için hayli detaylı duyusal fantezilerdir: Bir aşığın ağdalı İngiliz aksanı, Maldivler’deki bir havuzunun klorlu ince dalgası üzere. Soyut bir şey hayal etmem imkânsız. Pulitzer mükafatı almayı hiç hayal etmedim. Bunun yerine küçük kızım göğsüme bağlıyken, işe geç kalmış koştururken, bebeğimin öğlen yemeği olan haşlanmış kabağı almayı unuttuğumu fark ettiğim bir anda bir telefon almayı hayal ettim. Bu, anne olmanın bütün sıradanlığında anlık bir kesinti, ona öteki biri üzere şahit olmanın fantezisiydi: Bir sanatçı, bir dahi, her neyse. Duyusal yapısını düşlemeden bu fanteziyi çağırmak imkânsız olurdu: Bebeğimin tulumu ve terden ıslanmış gömleğim, bebek şampuanının tatlı badem kokusu ile çeneme değen bukleler, sabah vakti bebek otomobillerinin kaldırım trafiği…

Phillips “Hayatımız karşılanmamış gereksinimlere ve feda edilen dileklere, reddedilen olasılıklara ve alınmayan yollara yakılan bir ağıta dönüştü,” diyor. “Hayatlarımızı içerdikleri yaşanmamış hayatlar olmadan düşünemeyiz.”

Ancak Phillips’in “doğru seçim, alternatiflere olan ilgimizi kaybetmemize neden olan seçimdir” kelamına katılmıyorum, bence o bundan tam olarak emin değil. Rastgele birine başka olasılıkları unutturacak bir yol bulacağını düşünmek yanılsamadır, bu da bir çeşit katılık fantezisidir. Arkadaşım Anna “Depresyon, ne hakkında hayal kuracağını bilmediğin vakitte ortaya çıkar,” diyor. Gündüz düşleri yanıtlanması gereken sorular değil birlikte yaşanacak sorulardır, sırf hareketsiz kaldıklarında tehlike arz ederler. Düşlerimiz öteki kimsenin erişemeyeceği yahut dokunamayacağı sırları korumamıza müsaade verir. Bu hayaller mahremiyetin ta kendisidir: En yakın ilgilerde bile bâtın kalır, hatta tahminen yakın alakalarda bile zımnî kalmak için vardır. Yapmayı hayal ettiğimiz şeyler, yaptığımız şeylerin hepsinden daha özeldir.

V: OYUN

Yaz sonunda bir öğlenden sonra East River yakınındaki bir parktaydık. Kızım, içinde olduğunu hayal ettiği hayalet avcısı kostümünün fermuarını çekiyordu. Üç buçuk yaşındaydı, fotoğraflanması da imkânsızdı zira daima hareket hâlindeydi. O gün parkın çimlerini, kayalarını, merdivenlerini ve bisiklet raflarını kullanarak hayali bir lunaparkta dolanıyordu. Daha bir ay evvel, New Paltz’da gerçek bir şenliğe gitmiştik, dönme dolapla morarmış göğe yükselmiştik. Çıktığımız gerçek seyahatler üzere, bu uyduruk seyahatler da buyruk komuta zincirine tabiydi, bunaltıcı hislere kapılmadan devam edebilmek için adım adım yönergeler içeriyordu: içeri girin, kemerlerinizi bağlayın, buradan devam edin. Uymazsanız, dehşet verici sonuçları olabilir. Bunalmanın üstesinden gelmek için adım adım talimatlar.

Sigmund Freud hayal kurmakla ilgili teorisinde, çocukların kurmaca dünyasını sadece yetişkinlerin düş kurmasına değil bir sanatkarın çalışmasına da benzetir.

“Her çocuğun oyun oynarken yaratıcı bir müellif üzere davrandığını, kendi dünyasını kurguladığını, daha doğrusu bu dünyadaki şeyleri kendisini şad edecek halde tekrar düzenlediğini söyleyemez miyiz? Bir çocuğun kurduğu dünyayı ciddiye almadığını düşünmek yanlış olur. Bilakis her çocuk kendi oynadığı oyunu ciddiye alır, hislerini da oyuna katar. Oyunun zıddı ciddiyet değil, hakikattir.”

Yarım asır sonra psikolog D. W. Winnicott da çocuk oyunları ile yetişkin hayal gücü ortasında bir ilişki kurdu (ancak Freud oyun ile yaratıcı ilham ortasındaki irtibata odaklanırken) Winnicott düş kurmayı daha çok çocukluk çağının kendini yatıştırma pratiğinin uzantısı olarak ele aldı. Winnicott’ın ünlü “yeterince âlâ anne” teorisine nazaran anne başlangıçta neredeyse bütünüyle evladının gereksinimlerine ahenk sağlarken, vakitle çocuk kendi gereksinimlerini karşılayabilmek için annenin kusurlarına tahammül eder. Bu tahammül kapasitesi fizikî olarak yatıştırıcı aksiyonlara (parmak emmek gibi), geçiş objelerine ve nihayetinde “hatırlama, tekrar yaşama, fantezi kurma, hayal görme” üzere daha karmaşık iç süreçlere dönüşür. Bu çerçevede, gündüz düşleri uyarlanabilir bir başa çıkma düzeneği olarak başlar fakat yetişkinlikte gerçekliğin yarattığı hayal kırıklıklarına tahammül etmek yerine onlardan uzaklaşmanın bir yolu hâline de gelebilir.

Freud ve Winnicott, gündüz düşlerini anlamanın iki farklı yolunu sunar: Herkesin içindeki sanatkarın bir tezahürü olarak hayal kurmak (bir cins gündelik yaratıcı üretim) ya da bir koltuk değneği, yetişkinlere has bir parmak emme biçimi, günlük hayatın geriliminden, belirsizliğinden ya da bunaltıcılığından kaçmanın bir yolu olarak hayal kurmak.

Belki de bunlar gündüz düşlerini anlamanın kategorik olarak farklı iki yolu değildir, hayallerin bir sınıflandırmasını oluşturmaya başlamanın yoludur: Üretken fantezilere karşı bir başa çıkma düzeneğinin çıkmaz sokağı. Hayallerimiz bir şeyler inşa mı ediyor, yoksa diğer bir şeylerden kaçıyor mu? Her ikisini de yapabiliyorlarsa, hangisini yaptıklarının nasıl farkına varırız? Dilek bizi ne vakit yararlı bir yere götürür, ne vakit bulunduğumuz yerde olmayı imkânsız hâle getirir?

VI: YARATICILIK

Aralık 1907’de, Viyana’daki bir kitapçıda Freud, yaklaşık doksan kişilik küçük bir kalabalığa “Yaratıcı Müellifler ve Gündüz Düşleri” başlıklı bir konuşma yaptı. “Yaratıcı muharririn düş gücünü, gündüz düşleri görenlerin [Der traumer hellichten Tag] yaratımlarıyla kıyaslamayı deneyebilir miyiz?” diye sordu, karşılığı evetti. Freud’a nazaran nasıl ki “özel bir takdirin muhafazası altındaki” kahramanın başına hiçbir şey gelmeyeceğini bilerek inançla aşk ve macera romanları okuyabiliyorsak, bir hayalperest de hem hikâyenin müellifi hem de ana karakteri olmanın “özel takdir” sahip olduğunu bilerek bir çeşit dokunulmazlıkla hareket ediyordu. Freud’un müşahedelerine nazaran “Bu dokunulmazlık özelliği sayesinde hem her hayalin hem de her hikâyenin kahramanı olan Majesteleri Ego’yu çabucak tanıyabiliriz.”

Freud’un yaratıcı muharriri, profesyonel bir hayalperest olarak görme teklifine ne vakit katılsam, aklıma çocuk kitabı Harold ve Mor Pastel Boya’nın (Harold and Purple Crayon) kahramanı Harold geliyor. Bu kitapta ana karakter tıpkı vakitte müellifin kendisi. Karakter sıcak hava balonları ve pikniklerle dolu dünyasını kendi çiziyor, fantezilerinin yarattığı problemleri çözmek için daha fazla fanteziye başvuruyor. Örneğin çok fazla turta çizdiğinde, onları yemeleri için bir geyik ve kirpi de ekliyor. Fantezisinden sıkıldığında, sona erdirmek için kendi yatağını çiziyor. Yalnızca dünyanın kaidelerini değiştiren değil, tıpkı vakitte dünyayı baştan ya da tekrar inşa eden spesifik bir hayal kurma çeşidi vardır. Lisedeyken aşk fantezilerimin daima erkeklerle ilgili olduğunu düşündüm, artık geriye bakınca fark ediyorum ki aslında –hayallerimizi birlikte yazdığımız– kızlarla ilgiliydi, erkekler bir cins şifreydi, onlar kapsamlı işbirliğimizin birer bahanesiydi.

1971’de Judy Chicago ve Miriam Schapiro liderliğindeki bir küme bayan sanatçı, “düş mahzeni” olarak isimlendirdikleri Womanhouse’u yarattı. Hollywood’daki terk edilmiş bir köşkü tuhaf, fantastik ve polemik yaratacak bir koleksiyonla doldurdular: Chicago’nun Menstrüasyon Banyosu (çöpten taşan kanlı tamponlar ya da ipe dizili kanlı pedlerle dolu beyaz bir banyo), Faith Wilding’in Rahim Odası (devasa tığ işi bir örümcek ağı); Sandy Orgel’in Keten Dolabı (vücudu modüllere ayrılmış bir vitrin modelinin, çarşafların olduğu etajerle içe içe geçmiş halde sergilendiği bir eser). Chicago ve Schapiro’nun katalog metninde yazdıkları üzere, bu stantta “asırlık eviçi bayan emeği, fantezinin devasa boyutlarında işlendi. Womanhouse, bayanların hayatlarını pişirirken, dikerken, temizlerken ve ütülerken kurdukları hayallerin mahzeni oldu.”

Hayal kurmanın mükafatları de vardır. Özünde anti-kapitalisttir zira hiçbir şey “üretmez”. Her ne kadar içeriği genelde kapitalizm tarafından yapılandırılmış derin istekleri işlese de ister el emeği, mesken emeği, ofis işi, paklık işi olsun, ister bakım yahut üretim içersin emekçilerin mecbur bırakıldıkları iş sırasında yürütebilecekleri bir faaliyettir.

Wild Minds’ta, 74 yaşındaki emekli bir grafik dizayncı, çocukluğundan beri birebir “muazzam pembe diziyi” kurguladığını paylaşıyor: “Dört yaşından beri bu bâtın kurmaca karakterlere saatlerce ince ayar yapıyorum, 200’den fazla karakterin detaylı iç dünyaları.” Sekiz yaşında yatılı okula gönderildikten sonra hayalleri daha “hastalıklı” hâle gelmiş. “Fantezilerim sinema izlemek gibi… Yaratıcısı olduğum lakin içinde yer almadığım bir film… İçerik günden güne yeni detaylar kazandı, soyağaçları, görünüşleri, doğum tarihleri, ilgi alanları… Karakterlerin isimlerinin manalarından bile keyif alıyordum.”

Gündüz düşlerini tanımlamak için kullandığı lisan bile hayallerine yönelik çelişkili hislerini açığa çıkarıyor: “Hastalıklı” lakin birebir vakitte “keyif verici”. Hayallerinin her zaman tanrısal yönetmeni olmuş, fakat asla şovun bir kesimi olmamıştı. Bütün hayatı, bu öteki hayatın gölgesinde akmış, kendi sözüyle “duyduğu ağır haz nedeniyle asla peşini bırakmamıştı.”

Freud’un her gündüz düşünün özündeki “dokunulmazlık özelliğini açığa çıkarma” tarifinde, gündüz düşlerinin neden bu kadar fazla karanlık, tehlike ve bela içerdiğine dair bir açıklama da görüyorum: Dokunulmazlık en çok bela tarafından görünür kılınır. Yalnızca tehlikeye yaklaşarak ve ondan kaçınarak kendimizi “tehlikeden etkilenmez” hissedebiliriz.

Wild Minds’taki bir kullanıcının açtığı başlık, insanların şahsen uydurduğu travmatik olaylardan bir diğerini yahut kendisini kurtardığı, karamsar gündüz düşleriyle dolu. İşverenlik taslayan beşerler hayal edip onları değişmeye teşvik etme fantezisi üzere epey bayağı örnekler de var.

Evliliğimin sonuna hakikat sıkça tekrar eden fantezide bir savaş muhabiriyle evliydim, ben gebeyken IŞİD tarafından kaçırılıp aylarca rehin tutuluyordu. Bu fantezide tekrar tekrar oynattığım bir sinema makarası vardı: Pisti aşarak onun uçağına yaklaşıyorum, rüzgâr saçlarımı uçuştururken onun zayıflamış bedeni yavaşça basamakları iniyor, bana yaklaşıp diz çöküyor, karnımı yavaşça öpüyor. Bazen hikâyem birinci şahısta yazılmış üzereydi, her şeyi kendi gözlerimle görüyordum. Bazen de dışarıdaki bir gözdüm, ikimizi yukardan izliyordum.

Birçok insanın buna misal fanteziler kurduğundan şüphelensem de bu türlü bir hayali itiraf etmek utanç verici. Zira istismar üzere hissettiriyor. Hollywood’a uygun bir önermeden yola çıkarak oburlarının gerçek trajedilerinden ilham alarak güya soyutlanmış, operavari bir acı çekmek istiyormuşum üzere geliyor. Buna “kuvvetli bir hisle yüz yüze gelmek” ismini vermiştim.

Utanç verici olsa da bunu yapmamın bir sebebi vardı. O sebebi anlamalıydım. Bir vakitler bir terapistin söylediği üzere “Anoreksiyanıza sizi yok eden bir şey olarak bakamazsınız, ondan ne alacağınıza ve onun size ne verebileceğine de bakmalısınız.”

Savaş muhabiri kocamın kaçırılmasıyla yüzleşen bu farazi versiyonumu inşa etmek, günlerimi doyuran çok daha sıradan bir acıdan kurtulmamı sağladı: oburlarının bunu yapıp yapmadığını görmek için Google’da “hamileyken boşandı” diye aramayı. Gerçek hayattaki acım sıradandı, çözülmemişti. Krizi anlaşılmamış, olası tahlili hâlâ bulunamamıştı. Kaçırılma ve geri dönme fantezisinde, asfalttaki kavuşmada, seslerimizi bastıran motor gürültüsünde, kesin his durumlarının teselli edici saflığını buldum: endişe ve aşk. Bu, duygusal sadeliğin fantezisiydi: gerçekliğin karmaşık duygusal çelişkilerine panzehir olarak melodram. Bir mevt kalım senaryosunda romantik kararsızlık yoktur. Aslolan hayatta kalmaktır, yine birlikte olmaktır. Tekrar birlikte olmanın kuvvetli yanlarının (can badiresi, klostrofobi, kırılganlığın ekşi kokusu) tehlike ve kurtuluşun keskin gölge oyununda yeri yoktur.

Karanlık gündüz düşlerinin cüretkâr olay örgülerinde tehlike bütünüyle dışsaldır. Bir münasebet öfkenin, kızgınlığın, uzaklığın şeytanları tarafından tehdit edilmez. Teröristler tarafından tehdit edilir. Davet artık meskenin içinden gelmez. Fakat hayal kurmanın kaçınılmaz ihaneti de budur: Sorunu dışarıdan temin etseniz bile, daveti daima meskenin içinden gelir.

VII: İNTERNET

Boşandıktan sonra başka mümkün hayatlarımın izini bulmak için sık sık emlakçı sitelerinde gezinirdim: Anchorage yakınlarında on iki köşeli oturma odası olan sedirden konut ya da Maine’de çakıllı yolu dolduran ortancaları ve art bahçesinde baklava dilimi formunda mavi parıltılı yüzme havuzu olan beyaz çiftlik meskeni. Tüm bu meskenlerde kendimi daima pencerelere bakarken buldum, son dilek hakkını bin yeni dilek hakkı için kullanan bir erkek çocuğu üzere, güya daima öbür bir yeri hayal edecekmişim üzere geliyordu.

İnternet hayal kurma koşullarımızı değiştirdi. Emlak sitelerinde binlerce farklı konut, kendinizin bin farklı versiyonunu sunuyor. Diğerlerinin Instagram hesapları bizim için hayallerimizi inşa ediyor. TikTok fantezilerimizi dışsallaştırıyor. İnternet gündüz düşlerini besliyor lakin onların nefes alabileceği alanları da ele geçiriyor. Çok fazla boşluğu dolduruyor. Facebook akışınızda yeni doğmuş oğlunu kucağına almış binlerce fotoğrafı varken, üniversitede birlikte gazete çıkardığınız adamla Cape Cod’da bir düğün hayal etmek daha sıkıntı. İnternet, birine âşık olmak ile onu gizlice izlemek ortasındaki tamponu ortadan kaldırıyor. O gece konutunun önünden altı kere geçmişsiniz üzere hissettiriyor.

26 yaşındaki araştırma asistanım Padya’ya hayallerini sorduğumda, bana Bangladeş’te bir ergen olmaktan bahsetti. İnsanların en sevdikleri televizyon gösterilerinin tartıştıkları Tumblr’a bağımlı bir ergen. Padya, hayatı bir televizyon dizisi olsaydı, yabancıların Padya’nın hayatı hakkında yapacakları tartışmaları hayal ediyordu. İnsanların hangi karakterleri seveceği, hangilerinden nefret edeceğini, hangi şaşırtmacalara hayran kalacaklarını, hangilerini küçümseyeceklerini düşlüyordu. Padya hayatı hakkındaki televizyon dizisinden çok dizi hakkındaki yorumları hayal ediyordu. Birinin hayatını bir televizyon dizisi olarak hayal etmesi tanıdık, fakat diziyle ilgili bu üst düzeydeki söylemi hayal etmek, bana dijital çağın eseriymiş üzere geldi. Reaksiyonlar de diziye dahildi.

Instagram bir düş sofrası üzeredir: Yiyebileceğiniz her şey oradadır, hiçbiri de size ilişkin değildir. Hoş bir bayan, güneşin öpücük kondurduğu oğullarını alıp katamaranla dünyaya yelken açar. Bir sörfçü düş üzere filtrelenmiş bir plajda günbatımları, dalga şovları ve kahvaltı içecekleri paylaşır. Avustralyalı boşanmış bir bayan @dumpedwifesrevenge (terk edilen bayanın intikamı) hesabında, süper hayatını gösteren fotoğraflar paylaşıyor. Hayvan resmi baskılı taytını giymiş, parmak uçları ortasına aldığı güneşi tutarken hayallerini şişlikleriyle ilişkilendiriyor. Instagram biyografisinde şöyle yazıyor “26 yılın ardındandaha genç bir bayan için terk edildi. İşte benim intikamım: ŞAHANE OL & ŞAHANE GÖRÜN.” Instagram profilini, evlilikleri sona ererken eski kocasının ona söylediklerine bir cevap olarak görüyor: “İki insan uzun müddet birlikte olduktan sonra ayrıldıklarında daima biri başarılı olurken oburu olamıyor.” Terk edilmiş eş için hayatını bir gündüz düşü olarak geliştirmek (profesyonel olarak fotoğraflamak) bir isyan ve hayatta kalma aksiyonudur.

İnternetin tavşan delikleri, çağrışımlı niyetin ritmini harfi harfine dönüştürerek zihnin meraklarını tıklamalara ve görsellere çevirir: Evvel Instagram hesabına göz gezdirirsiniz, sonra bayanın ismini Google’da aratırsınız. Bayanın hayatı hakkında bir makale bulursunuz. Fotoğraflarının çekildiği güneybatı Avustralya’daki kıyı kasabasının “Avustralya’nın seçkinlerinin tatil cenneti” olduğunu okursunuz. “Eagle Bay’in en kıymetli otelini” Google’da aratırsınız, kendinizi turkuaz Hint Okyanusu’nun kesintisiz görüntüsüne bakan dört yatak odalı bir villada hayal edersiniz. Bayanın fotoğraflarında yer alan ağacın hangisi olduğunu bulmak için “güneybatı Avustralya’nın ağaçları” diye ararsınız. Okaliptüs! Tahminen de Avustralya çalısı. “@dumpedwifesrevenge + genç erkek arkadaşı” diye aratırsınız. Kendinizi otelde yahut bayanın meskeninde hayal edersiniz. Bayanın hayatı hakkında bir makale yazmayı hayal edersiniz. Bayanın yüzünü görmediğiniz, varlığını doğrulayamadığınız genç erkek arkadaşıyla seviştiğinizi hayal edersiniz. Spekülasyondan (onun hayatını hayal etmekten) projeksiyona (onun hayatında kendinizi hayal etmeye) geçersiniz, sonra bunu tekrarlarsınız. Bunlar gündüz düşleri kuran bir zihnin zikzakları, artık onlara hayat verecek imgeler de var. Soyut gündüz düşü, tarayıcınızın üst kısmına yayılmış altı sekmeye dönüşür, dilek labirentinizden çıkmanızı sağlayacak ekmek kırıntılarına benzeri. Sen, senin, seninki. İkinci şahıs utancın duman sinyali üzere. Benim tarayıcım, benim isteklerim.

Hiçbir toplumsal medya mecrası insanların hayallerini canlandırdığı, hayal kurarken kendileriyle dalga geçtiği, hayallerini absürd pikaresk mikrodramalar olarak tekrar ürettiği TikTok kadar hayallerimizi somutlaştırmıyor: kalorisiz sonsuz yemek, uçuş fantezileri gibi… Bununla birlikte, bunları en hakikat biçimde dışsallaştıran TikTok olgusu, izleyiciyi muhakkak bir senaryoyu yaşamaya davet eden, çoklukla genç olmanın dayanılmaz duygusal riskleriyle dolu POV (point of view-bakış açısı) videolarıdır. Kimileri maruz kalma tedavilerine benziyor: Sarı çiçekli, fırfırlı bluz giyen tatlı bir kız sizi “öğretmeniniz eşinizi seçmenize müsaade veriyor fakat sınıfınızda sadece iki arkadaşınız var” ya da “bugün öğlen yemeği masasında yer kalmadı, oturacak yeriniz yok” diye hayal etmeye davet ediyor. Neredeyse Edmund Burke’ün büyüklük fikri üzere: İnançlı bir pozisyondan tehlikeye bakıyoruz.

Kimi POV görüntüleri daha çok dileklerin gerçekleşmesini hayal etmek üzere. İki milyondan fazla beğenilen bir TikTok görüntüsünde, çizgili gömleğiyle gözlüklü, tatlı yüzlü bir çocuk “#POV okulda öğlen yemeğin yoksa, seninle öğlen yemeğimi paylaşıyorum zira yeterli olmanı istiyorum” diyor. @idrinkvapejuice isimli kullanıcının bir görüntüsü 600 binden fazla beğeni almış: “#POV: Ben senin aptal aşkınım, bana depresyonda olduğunu söylüyorsun seni güzelleştiriyorum,” diyor. Acıyla ilgili neredeyse hiç tecrübesi olmayan lakin kederlilere karşı gerçek bir merhamet besleyen (en azından hoş popolu bir kıza nazaran ziyadesiyle merhametli olan) kız “Depresyonda mısınız?” diye soruyor yavaşça. “Asla. Kendini. Üzme. Sen çok güçlüsün.”

Bu son TikTok görüntüsünü izlemek, hatta sırf başlığını okumak bile, en kapalı isteklerimin ders notlarını okumaya benziyor. Bu fantezinin farklı versiyonlarını kaç kere oynadım? Üzüntümün beni dilek edilebilir kılabileceğini kaç sefer düşündüm? Sırf sıkıntımla birinin sevgisini, en azından dikkatini isteyebileceğimi? Toplumsal medyanın bir cazibesi de dileklerimizin biz daha onları biçimlendirmeden biçimlendirildiğini, arzulamayı bizim yerimize bir oburunun yapabileceğini, öteki pek çok şeyi diğerine yaptırdığımız üzere bu işi de diğerine yaptırabileceğimizi göstermesidir.

VIII: KAÇIŞ

Akşam yemeğinde arkadaşım Adrian bana ıslahevindeyken daima gördüğü bir duştan bahsetti. Genç bir delikanlıyken istemeden götürüldüğü bir yatılı okuldaydı, gecenin köründe yabancıların yatak odasına girip onu dışarıda bekleyen otomobile götürdüğü kâbus üzere bir senaryoydu. Yaşadığı, bedeni üzerinde hiçbir denetimi yokmuş üzere hissettiren bir alıkonmaydı. Bu yüzden gündüz düşünün bedensel kaçışla ilgili olması beni şaşırtmadı.

Zorunlu küme terapisi seansları sırasında kendisine ayrılan koltuğun tam karşısındaki devasa pencereye bakar, pencereden dışarıya fırladığını hayal ederdi. Bu, süregelen problemine karşı rahatlama sunan ani bir kopuş fantezisiydi. Bunu soyut olarak değil, ziyadesiyle detaylı, neredeyse pragmatik biçimde hayal ederdi: Hangi açıdan koşması, kırık camdan ziyan görmemesi için bedenini nasıl konumlandırması gerektiğini düşünürdü. Camın hareket eden bedeniyle kırılmasını hayal ediyordu. Cama uygulayacağı şiddeti, camın kırılışını, kırık camın sertliğini, kırılan kesimlerin çatırdayışını bile düşünüyordu.

Bir hayalin gayesinin kısmen pragmatik olanı aşma hüneri olduğu düşünüldüğünde, hayalin pragmatik yanlarına takılmak mantığa karşıt görünebilir. Arkadaşım hayalinde kendini kırık camlardan koruyabilirdi. Portland’lı avukatın bekâr olduğunu düşünebilirdim. Lakin bu hile yapmaya benziyor. Sürtünmesiz hayaller buharlaşır masraf. Gerçekliğin avcunuza batan kıymıklar üzere hayalin içinden geçmesine müsaade verdiğinizde, hayaliniz daha da güçlenir.

“Yerçekimi maddelerini hayallerimizde bile işletiyor olmamız biraz tuhaf,” dedim arkadaşıma. “Bu hayalleri Ay’da yaşamak istemiyoruz.”

“Ay’daki hayatın da gerçek olmasını istiyor olabiliriz,” dedi. “Yine de gündüz düşlerimizin burada, Dünya’da gerçekleşmesini istiyoruz.”

IX: ZORLANMA

Bir akşam karanlığında, hastanın biri psikoterapistiyle (Donald Winnicott’tan diğeri değildi) oturmuş, hayal kurma takıntısı hakkında konuşurken bile hayal kurduğunu itiraf etti. Terapistin ofisinin penceresinden görebildiği gökyüzünü işaret ederek, “Şu pembe bulutların üzerindeyim, orada yürüyebiliyorum” dedi. Akabinde bu fantezisinin üretken mi yoksa zehirli mi olduğunu sordu: “O pembe bulutun üzerinde yürürken, hayal gücüm hayatı zenginleştiriyor mu? Yoksa hiçbir şey yapmadığım vakit gerçekleşen, bana varolmadığımı hissettiren fantezi dediğiniz şey mi?” Winnicott, birlikte geçirdikleri seanslar boyunca (tatili dört gözle beklemek gibi) gerçek hayatla kontaklı bir çeşit spekülasyon olan hayal gücü ile (kompulsif bir halde sigara içmek ya da saatlerce solitaire oynamak gibi) birtakım nominal fizikî aktivitelerin kompulsif hayal kurmanın bir kılıfı haline geldiği daha dissosiyatif bir durum olan “fantezi kurma” ortasında ayrımlar yapıyordu. “Hayal kurarken olan şey çabucak olur, fakat aslında hiç olmaz,” diye yazmıştı. Bu tipten fantezileri çözümlemeye adanmış onyılların akabinde, hastasının “gerçekten olan hiçbir şeyin onun için tam olarak kıymetli olmadığı bir hayat inşa etmeyi başardığını” söylemişti.

“Uyumsuz gündüz düşleri” tabiri birinci defa 2002’de Haifa Üniversitesi’nde klinik psikoloji profesörü olan Dr. Eli Somer tarafından ortaya atıldı, “insan etkileşiminin yerini alan ve/veya akademik, kişilerarası yahut mesleksel işleyişe müdahale eden ağır fantezi faaliyeti” olarak tanımlandı. Somer, 2017’de Milletlerarası Uyumsuz Hayal Kurma Araştırmaları Konsorsiyumu’nu kurdu ve “Gerçek dünya hayallerinizden birini böldüğünde, ne kadar rahatsız hissediyorsunuz?” üzere soruları içeren MDS-16 isimli on altı puanlık bir ölçek geliştirdi.

Jayne Bigelsen ile Cynthia Schupak, 2011’de kendini “normatif olmayan fanteziler kuran kişiler” olarak tanımlayan 90 şahısla yaptıkları bir ankette, öteki bağımlılıkları anımsatan sarhoşluk ve sakinlik örüntüleri buldular. Bir iştirakçi “Hayallere dalmak çok heyecan verici,” demişti. “Öforiye benzeri bir duygu… Vakit geçtikçe kendimi bir yere kilitlenmiş, oradan çıkamazmışım üzere hissetmeye başlıyorum. Hayal kurarken ya da hayalden çıkmaya çalışırken gerçekle yüzleşmek daima daha sıkıntı geliyor.” Bir başkası, “Aslında sevdiklerinizi ihmal ederken hayali bir toplulukla boşa harcadığınızı düşündüğünüz vaktin ölçüsü muazzam bir suçluluk duygusu yaratıyor,” diye yazmıştı. Bir oburu de “Sadece zihnimde öbür biri olmadan, bu hikâyeyle oyalanmak zorunda kalmadan olağan bir gün geçirmek istiyorum,” demişti.

X: ÖLÜM

Doğu Irmağı kıyısında, kızımın anaokulunun köşesindeki pastanede anneme gündüz düşlerini sordum. Tam olarak ne beklediğimi bilmiyorum, annemi sık sık benliğimin idealize edilmiş aynası olarak kurgulamam dışında: Bana yakın lakin benden üstün. İkimiz de duygusal açıdan anlayışlıyız, lakin o daha özverili. İkimiz de çalışan annelerdik, lakin ben edebi denemeler üzerinde çalışıyordum, o da gelişmekte olan dünyada anne sıhhati üzerine çalışıyordu. Ben yirmili yaşlarımı tam vakitli duygusal dalgalanma işine adarken, o altmışlı yaşlarını kent merkezindeki sendika grevlerinde yaka paça tutuklanmaya adamıştı. Çocukluğum boyunca beni taze ekmekle besledi, ben de kızıma çokça Tayland yemeği yediriyorum.

Eskiden sık sık gördüğü cinsten “yapı taşı” hayalleri kurmanın artık daha sıkıntı olduğunu söyledi: Şu anda yaşanan bir şey tarafından yaratılacak geleceği hayal edemiyordu, örneğin çocuklarının nasıl yetişkinler olacağını düşünmüyor ya da öğrencilerinin gelecekteki meslekleri hakkında spekülasyon yapmıyordu. Artık 77 yaşında olduğundan, hayatı geleceğe yönelik değildi. “Şimdi mi?” diye sordu. Küçük kardeşi ve 73 yıldır en güzel arkadaşı olan teyzemle birebir meskeni paylaşmayı hayal ediyormuş, asla gerçekleşmese bile bu hayalin ona bir köprü kurduğunu düşünüyor: Hayatı sona erereken bir başına hastane odasında olmadığını hayal etmenin bir yoluydu bu.

Belki de gençlik hayallerin doğal ömür alanıdır: Önünüzde ne kadar çok muhtemel gelecek varsa, hayallerin kök salabileceği o kadar çok toprak vardır. Yaşlandıkça, hayallerimiz nostalji yahut karşı-gerçekler formunu alır.

“Bugünlerde,” diye devam etti annem. “Bazı hayallerim mevtle ilgili.” Ölmek istediğini söylemiyordu, yalnızca bazen vefatın nasıl bir şey olabileceğini hayal ettiğini söylüyordu. Bu çeşit hayaller ona çocukluğunu hatırlatıyordu, dünyanın nasıl varolduğunu anlamaya ziyadesiyle kararlıydı, babasının yanıtlarından da tatmin olmamıştı.

Genelde anlatının çözülmesini arzulasak da hikâyenin ta kendisi olduğumuzda, bu cinsten bir kapanış psişik yahut gerçek mevt manasına gelir. Gündüz düşleri, serimi uzatarak bu kapanışla savaşır. Düğümü tahlilsiz meblağ. Hayal kurmadığım bir hayat hayal etmek, nefret ettiğim bir modülümün vefatını hayal etmek manasına geliyor. Ancak beni hayatta tutan kesimim da budur. Merakımın nabzını canlı fiyatım, alternatiflerin hudut uçlarına bakarım. Gündüz düşleri daima hikâyenin sonunu engelliyorsa (hayatın bitmeyebileceği konusunda ısrarcıysa) insan kendi hikâyesinin sonunu nasıl hayal edebilir?

Annem, vefatın kopuşla tanımlanan bir tecrübe olduğunu bilse de, mevtle ilgili hayallerinde şimdiye kadar bildiği hayatla sürekliliği olabilecek şeyleri hayal ettiğini söyledi. Gündüz düşlerinin birden fazla kaçış ve alternatiflerle ilgilidir (farklılığı hayal etmekle, hayatınıza bir dışarısı tasavvur etmekle ilgilidir) ancak annemin tanım ettiği cinsten gündüz düşleri tam zıddıyla ilgilidir. Her şeyin nasıl tıpkı kalabileceğini hayal etmektir. Dünyadan ayrılsak bile kimi kesimlerimizin bizi nasıl takip edebileceğini ya da öbür bir versiyonumuzun zati dışarıda bir yerde beklediğini hayal etmektir.

---

*Bu yazı Melike Özbay tarafından Leslie Jamison’ın Astra Magazine’de yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.