Mazi sayfasını kapatmayı bilemeyen bir toplumuz. 90’lar Türkçe pop dinlemeyi, eski siyasi önderlerin efendiliğini övmeyi, teknolojisiz günlerin samimiyetini özlemeyi bir türlü bırakamıyoruz. Hayatımız giderek kötüleştiğinden midir bilinmez, balık hafızamıza karşın her sene bir evvelki seneyi daha yakıcı bir hasretle anıyoruz. Hâl böyleyken memleketin gençleri dahi “Ah, nerede o eski günler!” diye hüzünlenmiş olmalı ki, yakın tarihimizin en çok konuşulan reality gösterilerinden Kısmetse Olur’un dönüş duyurusu bile toplumsal medyayı sallamaya yetti. Sahi, bu cinsten programlar kaç vakittir neredeydi?
2017’de iktidarın KHK dalgası gündüz neslini da vurdu, RTÜK her hafta rekor cezalar verdiği evlilik programlarına yasak getirdi. RTÜK Başkanı Ebubekir Şahin, katıldığı bir programda bu yasaklamanın “halktan gelen talep doğrultusunda” yapıldığını söyledi. Böylesine önemli bir düzenlemenin direkt halkın yansısıyla açıklanmasındaki tuhaflık bir yana, birinci kere 2015’te yayınlanan Kısmetse Olur’un sonuna “Aşkın Gücü” eklenerek neredeyse altı yılın akabinde yine çekilmesini sağlayan motivasyonun da misal formda “halktan gelen talep” olması düşünmeye bedeldi.
Z jenerasyonunun vazgeçilmezi olan TikTok’un tanınan gündemleriyle hemhal olanların katılacağı üzere, Kısmetse Olur’un 2015’te yayınlanan birinci dönemine dair tartışmalar, toplu izleme tecrübeleri, fan sayfaları ve periyodun yarışmacılarına gösterilen ilgi 2022’de de ziyadesiyle aktüeldi. Hatta yeni Kısmetse Olur’un birinci yarışmacılarından biri bir TikTok fenomeni oldu. Yani yasal münasebetlerle YouTube üzerinden yayınlanan yeni versiyon neredeyse TikTok kullanıcıları tarafından ısmarlanmıştı. Pekala, programın tamamı kurmaca bile olsa, böylesine bir ilgi ve talebin kaynağı neydi?
İnsanların reality gösteri izleme motivasyonları üzerine yapılan 2004 tarihli bir psikoloji araştırmasına göre[i], motiflerden en göze çarpanı “statü” odaklı olmak. Bu motifin ardında da izleyicinin bu programlarda (dizilerin aksine) kendi toplumsal pozisyonlarına yakın şahısları görmelerinin ilgi kurma olasılıklarını artırması yatıyor. Kısmetse Olur: Aşkın Gücü örneğinde transmedya kullanımının da bu motife hizmet ettiğini söylemek mümkün. Yarışmacılara fiyatsız bir halde olumlu ya da olumsuz oy verebilmeyi sağlayan taşınabilir uygulama ve yarışmacıların çabucak hepsinin programın bir uzantısı olarak TikTok platformunda canlı yayınlar açmaları, izleyiciyi birebir vakitte iştirakçi üzere hissettiren, televizyon ile gerçek hayat ortasındaki statü farkını nötrleyen kıymetli örnekler olabilir.
Bir öteki ayırt edici motivasyon da intikam hissine yüklenen mana. Reality gösteri izleyen ve bu programlardan keyif alan şahıslar, bu programları izlemeyen şahıslara kıyasla intikam hissine daha yüksek bir paha atfediyor. Bu bağlamda programdaki arbede ve gerginlik sahnelerinin gördüğü ilgi takdire şayan. Programın YouTube kanalında yayınlanan kısa kesitlerde de ağlama, arbede, ayrılık temalı başlıkları olanların eğlenceli ve komik anlara göre çok daha fazla görüntüleme aldığı açık.
Bunların dışında gözlemlenen kimi motiflerse toplumsal temas, onur, sistem ve romantizm güdülerini kapsıyor. Araştırma, birden fazla reality gösteri izleyen bireylerin hiç izlemeyenlere göre farklı motivasyonlara tartı verdiğini öne sürüyor. Toplumsal yaşama dahil olma ve romantizm bu insanlarda başkalarına kıyasla daha öncelikli motivasyonlarken, onur ve tertip üzere kavramlar çok daha değersiz motivasyon kaynakları. Sorunun toplumsal yaşama dahil olma kısmını transmedya ögeleriyle muhakkak ölçüde açıkladık. Ya romantizm izleyiciler için ne söz ediyor?
Aşkın metalaşması ya da ticarileşmesi, randevulaşma uygulamalarından Sevgililer Günü reklamlarına kadar pek çok alanda tartışılan bir mevzu. Bu bahsin akademide önde gelen araştırmacılarından biri olan Eva Illouz, aşk tahlilini belli bir vakit ve mekâna yerleştirerek, kitle kültürünün eski romantik ülkülerinin yerini Amerikan hayalinin ögelerini (kendine itimat ve refah) fanteziyle birleştiren “görsel bir ütopyaya” bıraktığını öne sürüyor. “Herkes için aşk” fikrini “herkes için tüketim” fikriyle harmanlayan bu ütopya, Amerikan kültüründe yerleşik olan paha anlayışıyla örtüşüyor.[ii] Bunların sonucunda ziyadesiyle şahsî ve özel bir bahis olan aşk metalaştırılıyor.
Bu tarifi Kısmetse Olur: Aşkın Gücü programına uyarlarsak, hem programda yaşanan hislerin ve bağların ne kadarının gerçek olduğuna dair sorularla hem de sırf ekran önünde paylaşılan bilgiler ışığında varılan çeşitli sonuçlarla bu özel alan herkesin fikir beyan ettiği bir ticari ögeye dönüşüyor. Kendine bir partner bulabilenler programda kalıyor, aşklarının inandırıcılığı oranında oy alıyor ve tanınan oluyorlar. Hatta konsept gereği programın kazananları da birbirleriyle evlenmeyi kabul eden çiftler oluyor. Çünkü toplumsal normlar çerçevesinde bir aşkın varabileceği son nokta elbette nikah masası.
Fakat aşkın metalaşması yalnızca reality gösterilerde karşılaştığımız bir durum değil. Ferdî ilgilerimizde de misal bir durum kelam konusu. Bu yüzden programda bir yarışmacının başkasına sarf ettiği “Sen aşkına sponsor mu arıyorsun?” sözleri bağlamın dışında da kıymetli. Kapitalizmin kendini gerçekleştirebilmesinin en kritik gerekliliklerinden biri de sınıf atlayabilme hayalini hep şimdiki tutmak. Bu noktada aşk metalaştıkça bu anlayışa daha da hizmet eder hâle geliyor.
Kaba çerçevesiyle erkeklerin bayanlarda hoşluk, bayanların ise erkeklerde güç ve para aradığını öne süren anlayış, yalnızca televizyonda değil kendi hayatlarımızda da standart manasıyla bildiğimiz “büyülü aşk” anlayışını kökten değiştiriyor. Güya bir alma-verme dengesiymiş üzere tanımlanan bu ilişkilenme formülü, hislerimizi körelten bir düzeye varıyor. Birbirleriyle sırf âlâ anlaştığı, çok eğlendiği ya da duygusal bir tamamlama bulduğu için birlikte olan çiftlerin bir haber bedeli kalmadı. Değerli olan Instagram’da paylaşılan pozlar, alınan armağanlar ya da bir arada gidilen romantik tatiller. Yani aslında ekranın dışında da sevmekten zımnî bir mahcubiyet duyduğumuz bu programlardan çok da farklı değiliz.
Sona yaklaşırken başa dönelim. İktidarın evlilik programlarını “halktan gelen talep” doğrultusunda yasaklamasıyla benzeri programların yeniden “halktan gelen talep” doğrultusunda tekrar yayınlanması ortasında toplumsal bir bağlantı, hatta ikiyüzlülük var. Feyza Akınerdem, “her şeyin devası olarak evliliğin gösterildiği” programların yasaklanmasına münasebet olarak “aile kıymetlerine aykırı” denmesini bir tutarsızlık olarak tanımlıyor. Misal halde, bu programlara dair dejenere bulunan neredeyse tüm ögelerin toplumsal hayatımızda birebir varolmaya devam etmesi de bu tutarsızlığın bir modülü. Münasebetiyle yasaklamak yetmiyor. Toplumsal hayatta bir karşılığı olduğu sürece bu programlar biçim değiştirerek ya da kendilerine yepisyeni platformlar bularak hayatımızda yer edinmenin bir yolunu bulacaklar.
[i] Steven Reiss ve James Wiltz. “Why People Watch Reality TV”, Media Psychology, 2004.
[ii] Illouz, Eva. Consuming the Romantic Utopia Love and the Cultural Contradictions of Capitalism. Berkeley: University of California Press, 1997.
