Günümüzde yoksulluk halleri: Hayaletlikten düşmanlığa

“Hey, cafcaflı ofislerin pamuk elli efendileri; bizlerden korkun! Biz üç-otuz paraya çayınızı demleyen, elektrik faturanızı yatıran, fotokopilerinizi çeken ve sonlu olduğunuz günlerde ayağınıza dolanan ofis çocuklarıyız. İki gün görmeseniz yüzümüzü bile hatırlamazsınız bizim. Hepimiz birbirimize benzeriz zira. Kara bir başın üzerine yerleştirilmiş iki siyah göz ve tanımı mümkünsüz alınlarımızla, gecekondulardan varlıklı muhitlerine taşınırız her gün. İtiş kakış minibüslerde işe yetişmeye çalışırız. Zira siz gelmeden evvel ofisin ısıtılması, çayınızın hazırlanması, kül tablanızın temizlenmesi gerekir. Ve siz acayip geç ve geceden kalmış gözlerle ve hâlâ sarhoş ve sabun kokularıyla gelirsiniz. Ve sizden nefret ettiğimizi hiç düşünmezsiniz kapıdan girerken. İsmimizi bile bilmediğinize eminiz. Zira biz, her sabah, sizin o hah kaplı, cilalı, cafcaflı, çağdaş ofislerinize gelirken yine vaftiz edilir ve ‘hişt oğlum’ ismini alırız. Küçücük, daracık bir lisanla konuşursunuz bizimle. Daha doğrusu emredersiniz: ‘Hişt oğlum, çay getir buraya’, ‘Git şu faturaları yatır’, ‘Ya ne bu masanın hali’, ‘Silsene buraları sabah gelince’, ‘Tembel herif’, ‘Kapat şu müziği.’ Ve kendi sınıfınızdan biriyle konuşurken bazen, işini çok yeterli yapan ‘meçhul bir ofis çocuğu’ndan bahsedersiniz. Yanında çalıştırdığı elemandan acayip şad olan tanıdıklarınız vardır ve siz yüzümüze ya da sırtımıza bakarak hayıflanırsınız şanssızlığınıza. ‘Bulamadık o denli birini’ dersiniz. Her söylediğiniz şeyi duyarız biz ve içimizde kocaman bir bıçak kıvranır. Damarlarımızı keser size bakarken yaşadığımız iğrenme.” —İdris Özyol, Dönüşümüz Mükemmel Olacak

Necmi Erdoğan’a referansla, “mutlak yoksulluk” altında hayatını idame ettirmek zorunda kalan milyonlarca insanın “seyirlik nesne” olmaktan çıkıp neredeyse birer düşman haline geldiği günlerden geçiyoruz. Birçoğumuzun kabusunda dahi göremeyeceği kurallarda yaşayan beşerler nasıl oluyor da birden “düşman” görülebiliyor? Nedeni açık, edilgen olmaktan ayrılıp faal bir konuma geçtikleri andan itibaren onlara reva görülen sisteme çomak sokmuş oluyorlar.

Babalarının birilerinin karşısında ezilip bükülerek, annelerinin de teminatsız gündelik işlerden kazandığı üç kuruş paradan kendilerine kalan imkan ve yükle okula yürüyerek giden çocuklar, ilkgençlik vakitlerinde bile bütün kenti yakabilecek kadar haklı bir konuma gelirler. Ne var ki çeşitli ideolojik aygıtların baskısı altında, “kader” diyerek susmayı öğrendikleri için gırtlaklarında birikenleri dışarıya vuramazlar. Müspet hukuk normları karşısında yaptırıma tabi tutulan azınlığı saymazsak, birçoğu hâlâ uysallığını korumakta, boynunu bükmekte, yaşadıklarını sineye çekmekte ve sebat etmektedir.

Doğup büyüdüğü şehirde denizi birinci sefer 17 yaşında gören çocuğun, traktörün devrilmesi sonucu iş cinayetine kurban giden 15 yaşındaki mevsimlik tarım çalışanı Esmanur’un, dokuma atölyesinde bozuk asansörde öbür bir iş cinayetine kurban giden 10 yaşındaki Ahmet Haskiro’nun yer aldığı haberler birkaç saat içinde siber uzamın sonsuzluğunda kayboluyor. Toplumsallaşabildiği tek vaktin bayramda fiyatsız olduğu için toplu taşıma kullanarak gidebildiği AVM yahut park olan annenin ve enflasyon artırımı istediği için işten atılmakla tehdit edilen, hızına “ben olmasam aç kalırsınız” diye çemkirilen babanın öyküsü bir daha hatırlanmamak üzere üst kaydırılıyor. Ezcümle, “haddini bilmek” ve çizilen toplumsal hudutları geçmemek konusunda ustalaştırılan milyonlarca insan yok sayılıyor.

Şehrin görünmeyen mahallelerinde istiflenen konutlarda yaşayan beşerler toplumsal hayatta ve toplumsal etkinliklerde görülmek istenmiyor. Artık nefret kabahati işlerken tereddüt etmeyen ve utanmayan gençler, fakirler denize girdiğinde tetikleniyor, emekliler ulaşım hakkına eriştiğinde hudut krizi geçiriyor. Tartışmaların artık iki zıt kutbun tarafı olmadan sürdürülmediği ve aksi görüşün tüm cezaları hak ediyormuşçasına bir hezeyanla yürütüldüğü ortamda işler çığırından çıkıyor, insanların hayatıyla uğraşmaya kadar gidiyor.

Bozkurt işaretiyle tekrar alevlenen mülteci düşmanlığı, çoktandır süregelen kriminal yaftası altındaki milyonlarca işçinin ömrünü tehdit ediyor. Temel hakların yanında hayatın hoşlukları için de savaş vermek zorunda olan beşerler, “ekmek ve gül” isteyenler, yalnızca “düşman” sıfatıyla negatif bir görünürlük kazanıyor. Mobbinge uğradığı için intihar ettiğinde, eğitim fırsatı bulamadığında, açlıktan bayıldığında değil kıyıda nargile içtiğinde yahut gürültülü konuştuğunda tartışma konusu oluyor.

Genel olarak hakikat bir soyutlama yapmaya pürüz olan şey, güç dengesizliğini gözetmeden ve tarafları birebir potada eriterek çıkarım yapmak olarak karşımıza çıkıyor. Kadın-erkek, ezen-ezilen ulus ortasındaki şiddet ve karşı şiddeti üretim alakalarından bağımsız değerlendirmenin bizi yanlış tespitlerden öteye götürme bahtı yok. Birebir kusura elbette proleterlerin ve proleter bile olamayan yedek işgücü ordusunun karşı şiddeti değerlendirilirken de düşülüyor: “Haklıyken haksız duruma düştü”, “Evet, lakin bu kadar da değil”, “Gördün mü, bunlara itimat olmaz.”

Şair İdris Özyol, yazarken sık sık beslendiği fakirlerin karşı şiddetini şöyle lisana getiriyor: “Bu kenti yakacağız, bu kenti bütün meydanları, sokakları, konakları ve gülistanlarıyla birlikte çatır çatır sileceğiz tarih sahnesinden. Ve doğal öteki kentleri de. Vitrinleri, caddeleri, marketleri, salonları, davetleri, lüküs hayatları, bize yasaklanan bütün kentleri. Sokaklarında gerine gerine dolaşamadığımız, kasıla kasıla yürüyemediğimiz, salına salına volta atamadığımız bütün kentleri tek tek yakacağız. (…) Şiiriniz, müzikleriniz, oyunlarınız, filmleriniz, yemek kitaplarınız, seçkin cümleleriniz, beyaz yüzleriniz zerre ilgilendirmiyor bizi. Siz hormonlusunuz ve ürettiğiniz her şey de dev bir kanser hücresinden diğer bir şey değil. Medeniyet diye önümüze sürdüğünüz her şeyi, biz hayvanlarımıza yediriyoruz. Biz ahırlarımıza yığıyoruz sizin ihtimama bezene, oflaya poflaya yumurtladığınız ‘kültürel yaratılar’ı. Bu kültür, bu sanat, bu medeniyet bizim değil ve asla utangaç, utangaç, ellerini hangi cebine sokacağını bilemeyen taşra delikanlısı üzere durmayacağız karşınızda. Bir resmi sizin üzere seyretmeyecek ve işkembe-i kübradan manalar yüklemeyeceğiz ona. Ve asla ezilmeyeceğiz steril mekanlarınızda dolaşırken. Zira o yerlere yakıp yıkmaya geldik biz. Taş üstünde taş bırakmamaya ve sokaklarda kanlı bıçağımızı savurarak koşmaya geldik. Biz barbarız ve içimiz rahat.”

Bir kesiti heyecanlandıracak ve yüreklendirecek bu cümlelerin, kimisini de huzursuz edecek sertlikte olduğu aşikar. Bırakın alıntıdaki cümleleri, onların kıyısından dahi geçemeyecek seviyedeki hareketlerin kriminalize edildiğini biliyoruz. Aylardır aylığını alamadığı için şirketin aracına ziyan veren emekçinin, pis ve böcekli öğün sorunu düzelmeyince yemekhanedeki masalara ziyan vererek karşı şiddete başvuran çalışanların karşısında hukuk normları ve ahlak dersleriyle çıkılıyor. Marx’ın tanımıyla “kana ve pisliğe bulanarak gelen” sermaye sınıfının hukuku ardına alarak işlediği sistemsel cürümlerin karşısında, o şirket için okyanustaki su damlasına tekabül eden sandalyenin parçalanması nasıl beşerler ortasında dehşet uyandırabilir? Zira liberal anlatı, güç eşitsizliğini göz arkası etmeyi ve hayatı salt özgür iradeyle okumayı dayatıyor. Bunun yanına çeşitli kimlik sorunları ve kültürel iktidarın insanları yönlendirmesi de eklenince milyonlarca insan için toplumsal hayat eziyetten ibaret hale geldi.

Yoksullarla zirveden bakarak değil, onların yaşadıklarıyla hemhal olarak yatay bir münasebet kurmak ve dayanışmak hayati ehemmiyet arz ediyor. Çünkü onurlu olmanın çeşitli hücumlara maruz kaldığı bir devirde maalesef bu toplumsal ödev de basitçe icra edilemiyor. Toplumsal hafızaya ve alnımıza silinemeyecek yeni lekelerin sürülmesini engellemek gerekiyor.

Okullarda zorbalığa uğrayarak büyüyen, dev bir ekonomik savaş içinde hayata başlayan, çeşitli dışlanmalara ve toplumsal hayatın dezavantajlı pozisyonlarına maruz bırakılan, iş cinayetlerinde hayatı son bulan, şanslıysa da sonu sobalı bir konutun hasta yatağında gelen insanların su ve ekmek kadar koşul olan “mutluluğuyla” kaygısı olanlara karşı durmalıyız.

Sözlerimiz yanlış anlaşılmasın, mutlak yoksulluk içindeki insanlara kurban muamelesi yapmaktan, bir nevi sadaka edasıyla bağ kurmaktan bahsetmiyorum. Yaşamayı gerçek biçimde hak eden, hayattan büyük bir alacağı olan, yurttaşlık hukukundan dışlanan milyonlarca insanın hakkını geri almasının karşısında değil gerisinde olmanın gerekliliğinden bahsediyorum. Yaktıkları kentin sokaklarında gerine gerine yürüdükleri gün geldiğinde dahi. “Karanlık vakitlerde müzik da söylenecek mi? Elbette, müzik da söylenecek, karanlık vakitleri anlatan,” diyordu Brecht. İçinden geçtiğimiz karanlık vakitleri anlatan bu yazı da, “dövüşemeyişimizin affetmeyen öfkesi”nin yanında ufak bir vefa borcu olsun.