Haziran 2019’da Londra merkezli yayınevi Folio Society, Maus adlı grafik romanıyla tanınan karikatürist ve editör Arka Spiegelman’dan bir giriş yazısı istedi. Marvel: The Golden Age 1939–1949 (Marvel: Altın Çağ 1939-1949) ismini taşıyan derleme kitapta yer alması planlanan yazıda Spiegelman, Marvel karakteri Kızıl Kurukafa’ya (Red Skull) atıfla ABD Başkanı Donald Trump’tan “Turuncu Kurukafa” diye bahsediyordu. Bunun üzerine Folio Society ona bir ihtar notu gönderdi ve Marvel Comics şirketinin apolitik kalmak istediğini, yayınların politik bir tavır takınmalarına müsaade vermediğini belirtti. İlgili cümleyi atmadığı takdirde Spiegelman’ın yazısı yayımlanmayacaktı. Spiegelman yazısını geri çekti, Folio Society yerine The Guardian’a verdi. Eylül 2019’da yayımlanacak kitabın giriş yazısı Marvel editörü Roy Thomas’a kaldı. Spiegelman’ın The Guardian’da yayımlanan yazısının çevirisini aktarıyoruz.
Yirminci yüzyılda çizgi romanlar, makûs yazılmış, süratle çizilmiş ve nefret edilerek basılmış halleriyle ufaklıklar ve entelektüel açıdan gelişmemiş bireylere hitap eden edebi çöplüğün birer eseri üzere görülüyordu. Günümüzde Marvel Comics olarak bilinen şirketin kurucusu ve yayıncısı Martin Goodman, bir seferinde Stan Lee’ye hikâyelerde edebi bedel gütmenin ya da karakter gelişimine dikkat etmenin anlamsız olduğunu söylemişti: “Onlara bol bol aksiyon ver ve fazla sözcük kullanma.” Bu formülün bu kadar yankı uyandıran, kıymetli işlerle sonuçlanması nitekim olağanüstü.[i]
Çizgi roman formatı için asıl övgüyü, gazete eklerini çıkaran basımevlerinin işsiz kalmaması için yeni bir yol ararken 1933’te tanınan bant karikatürlerini yarı-tabloid olarak basmaya başlayan matbaacı Maxwell Gaines alabilir. Denemek için bir dizi ücretsiz el ilanına 10 sent ibaresi yapıştırmış ve mahallî bir gazete bayiinde hepsinin süratle satıldığını görmüştü. Kısa mühlet içinde en beğenilen karikatürler birkaç yayıncı tarafından çizgi romanlara toplandı, ucuz tekrar basım fiyatlarının karşılayabileceği yeni içeriklere muhtaçlık doğdu. Bu yeni gereçler çoğunlukla var olan gazete bantlarının üçüncü sınıf taklitleri ya da avantür, dedektif, western’lerin ucuz klişelerini yineleyen çeşit hikâyeleriydi. Marshall McLuhan’ın belirttiği üzere her mecra, kendi sesini bulmadan evvel, kendisinden evvel gelen mecranın içeriğini bünyesinde topluyordu.
Sonra genç bir müellif adayı, Jerry Siegel ve sanatçı olmaya özenen bir öteki genç, Joe Shuster geldi. İkisi de inek tipli, dışlanmış, karşıt birer Yahudi’ydi ve bunun havalı kabul edilmesine şimdi on yıllar vardı. Kendilerine ilişkin bir bant hikâyelerinin olmasının getireceği ün, para ve hayranlık dolu kızların bakışlarının hayalini kuruyorlardı. Böylece yok olan bir gezegenden gelen, hakikat, adalet ve Lider Roosevelt’in Yeni Düzen’inin (New Deal) bedelleri için savaşacak insanüstü bir uzaylı fikrini geliştirdiler. Çocukluktan yeni çıkmış iki gencin bu fikrinin gazeteler tarafından naif, çocuksu ve acemi işi bulunarak reddedilmesinin çabucak akabinde Gaines, onların 13 sayfalık Superman örneklerini Action Comics için sayfası 10 dolardan satın aldı. Bu fiyat karakterin tüm haklarını da içeriyordu. Siegel ve Shuster mecrayı tanımlayan yesyeni bir çeşidin birinci örneği olmakla kalmadı, hayatları da yaratıcı insanların yayıncılara sunulan işlerin büyük mükafatlarını almadan dolandırılmalarına dayalı trajik kuralı oluşturdu.
Çizgi romanın altın çağının, Superman’in Haziran 1938’de Action Comics #1’de, günümüzde DC Comics ismiyle bilinen şirket tarafından yayımlanmasıyla başladığı kabul ediliyor. Siegel ve Shuster yeni bir arketip yarattı ve 1940’a gelindiğinde bu şimdi olgunlaşmamış çeşit uğruna çocukların ayda milyonlarca on sent harcamaya hazır olduğu görüldüğünde, taklitçi sürülerinin hepsi dört renkten oluşan kahramanlarını ordular halinde göklere fırlatarak altın çağın altın arayışına katıldı. Münasebetiyle tahminen de buna bir stereotip demek daha gerçek olur. Superman’in cazibesinin biraz da o naifliğinden geldiği, bu çocuksuluğun gençleri, mantık sonlarını ucuz romanların birçoklarından daha sık aşan çocuk dostu hikâyelerle tanıştırdığı fark edildi. Üstelik bunların hepsi, her bir sayfayı gözlerin yuvalarından fırlayacağı, aksiyon dolu tiyatro sahnelerine hakikat açılacak birer perdeye dönüştüren birincil ve ikincil renkler içeren şematik görsellerle sunuluyordu.
Ucuz roman havuzunda sörf yapmaktan hoşlanan bir yayıncı olan Goodman, harika kahraman dalgasına da birinci binenlerdendi. Ekim 1939’da Marvel Comics’in birinci sayısıyla büyük bir sükse yapmıştı (İlk basımdaki 80.000 adeti 800.000 adetlik bir tekrar basım izledi). İçeriği, fazla masraf yapmak istemeyen ufak yayıncılar için fikir basamağından son çizimlerine dek bir çizgi romanın tamamını üretebilen Funnies, Inc sağlıyordu. Bu “mağazaların”, sanatkarların ailelerinden birçok kişinin çalıştığı Garment District’teki[ii] terhanelerle bir ortak noktası vardı. Sıklıkla kesim başı çalışılan, hepsi birebir anda sayfalara saldıran birçok elden (senaryo müellifleri, kalemciler, mürekkepçiler, mektupçular) vakitle yarışılan bu uygulama, sanattan çok küçük ölçekli bir sanayiye benziyordu.
İşe aldıkları ortasında da etraf dostu gençler, yaşlı ve tükenmiş muharrir bozuntuları, hatta (II. Dünya Savaşı geldiğinde ve artan çizgi roman talebini dolduran genç erkekler askere alındığında) bayanlar, beyaz olmayanlar ve oburunun işine burnunu sokan başkaları (onlardan da mecranın mihenk taşını oluşturan ırkçı ve cinsiyetçi stereotipleri muhafazaları bekleniyordu) vardı.
Bu noktada (bunu etnik açıdan gurur verici olduğu için değil, erken periyot çizgi romanlarının hamlığına ve belli temalarına ışık tutması açısından söylüyorum) New York merkezli, kuruluş safhasındaki bu mecranın öncülerinin yüklü olarak Yahudi ve etnik azınlık kökenli olduğunu vurgulamakta yarar var. Sadece Siegel ve Shuster değil, göçmenlerden ve onların çocuklarından (Büyük Buhran’ın yıkıcı tesirinden en çok etkilenen insanlardan) oluşan, Almanya’da yükselen zehirli antisemitizme ahenk sağlayan koca bir kuşaktan bahsediyorum. Onlar da “bitkin düşmüşleri, zavallıları, özgürce nefes almaya hasret biçare kalabalığı”[iii] en azından kelamda beğenilen karşılayacak bir ulus için savaşacak Amerikalı übermensch’ler yarattı.
Clark Kent gibisi bâtın kimlikler edinen bu laik Musevilerden kimilerinden bahsetmek gerekirse, Gaines’in gerçek ismi Max Ginzberg’dü, Goodman’ın ailesi Litvanya’nın Vilnius kentinden göç etmişti, Kaptan Amerika’yı hemşerisi Joe Simon’la birlikte yaratan Jack Kirby (yani Jacob Kurtzberg) New York’un aşağı doğu yakasının kenar mahallelerinde doğmuştu. Vakitle Marvel Comics’in yüzü hâline gelen Stan Lee ise Goodman’ın eşinin kuzeniydi, 17 yaşında ve Stanley Lieber ismini kullanırken sadece nepotizmle açıklanabilecek bir biçimde ofis elemanı olarak işe alınmıştı. Pazarlama ve yayıncılığın üst basamaklarına kabul edilmeseler de o dünyanın tabanını sıyırarak yollarını bulmuşlardı.
Bu çizgi roman fabrikalarındaki acemi sanatkarlar, vefat kalım sorununa dönüşen teslim tarihlerinin yarattığı baskıyla boğuşurken, yeni bir formun imkanlarını keşfetti. Birbirlerinden kopya çekerek ve Alex Raymond (Flash Gordon, Secret Agent X-9), Hal Foster (Tarzan, Prince Valiant) ve Milton Caniff (Terry and the Pirates) üzere usta bant çizerlerinden çalarak kendilerini geliştirdiler. Öte yandan Marvel Comics #1’in ana karakteri Alev Adam’ın (Human Torch) yaratıcısı Carl Burgos (yani Max Finkelstein), gururla şunu söylemişti: “Raymond ya da Caniff’in çizimlerini arayan, Raymond ya da Caniff’in işlerine bakmalı. Bu acınası çizim büsbütün bana ilişkin.” Yazar-sanatçı Burgos’un o sırada iptidai olan çizim marifeti içgüdüsel bir görsel hikâye anlatıcılığı yeteneğiyle desteklenince Alev Adam karakteri ortaya çıkmıştı. İnsan biçimindeki bir kırmızı ve sarı alev parıltısından oluşan bu karakterin, okurların beyinlerini de yakan ve çizgi romanlar evcilleştirilmeden evvelki devrin ham gücünü bünyesinde barındıran bir görsel yoğunluğu vardı.
Burgos’un Funnies, Inc.’teki yoldaşı William Blake “Bill” Everett, çizgi roman dünyası için tuhaf bir örnekti. Bir kez Yahudi değildi. Everett Massachusetts’in 300 yıllık aristokrat bir ailesinden geliyordu ve adaşının[iv] özelliklerinin tümünü taşıyordu. Onu çizgi romanlara çeken tersliği bağımlılığa yatkın kişiliğinden (içki içmeye 12 yaşında başlamıştı ve günde üç paket sigara içiyordu) geliyordu, tahminen de onu içmeye iten yabancılığın getirdiği hassasiyetti. Çizgi romanlar için çalışan en yetenekli sanatkarlardan biriydi. Pürüzsüz bir tekniğine sahipti, pek çok cinste rahatlıkla çizim yapabiliyordu ve hikâyeye fazladan efor göstermeksizin kapılıp giden okurun kapalı görsel hazineler bulmasını sağlayacak bir sayfa tasarımı anlayışı vardı.
Everett’in muhalif anti-kahramanı Denizaltı Prensi Namor, on yıllar sonra Marvel kainatına yerleşecek sıkıntılı karakterlerin atasıydı. 1940’larda denizaltıcı bu açıdan yalnızdı, o derece hırpani olmayan DC Comics mahallesinde ikamet eden yuvarlak çeneli ve yeterli niyetli infazcılarla bariz bir tezat oluşturuyordu. Kendini okyanusa da gökyüzüne de ilişkin hissetmeyen Namor, gururluydu, kibirliydi ve zıtlığıyla onu tamamlayan Alev Adam’a kıyasla istikrarsızdı. Buna karşın su ve ateş bir ortaya gelerek Marvel Comics’i patlama noktasına taşıdı.
1940’ın sonlarına yanlışsız, Pearl Harbor’ın üzerinden bir yıldan fazla vakit geçmiş, Naziler blitzkrieg taktiğini Londra’da uyguluyorken, Funnies, Inc. için çalışan [Joe] Simon, Goodman tarafından çizerlik, müelliflik ve yayıncılık hünerlerini direkt onun ismine sergilemek üzere işe alındı. Simon ona, Kirby’yle birlikte hayal ettiği yeni bir karakterin tasarılarını gösterdi. Amerikan bayrağı üzere giyinmiş bir kahraman, dev biceps’leri ve çelikten karın kaslarıyla Nazi karargâhına girmiş, Hitler’in çenesine balyoz üzere bir yumruk çakıyordu. Kitabın yaratacağı etkiyi bilen Goodman heyecandan titremeye başladı, Mart 1941’de birinci Kaptan Amerika sayısı bayilerde yerini alana kadar da heyecanı dinmedi. Biri Hitler’i çizgi roman yayımlanmadan öldürecek diye ödü kopmuştu!
Superman hâlâ ufak gangsterler, grev kırıcılar, açgözlü arazi sahipleri ve Lex Luthor’la dövüşürken, ABD de savaşa girmekle ilgili kaçamak bir lisan kullanırken, Naziler üzere gerçek harika kötülerle savaşan Kaptan Amerika asker toplama kampanyalarının yüzü haline gelmişti. Hal bu türlü olunca Simon ve Kirby’nin çizgi romanının çok tutması ve savaş boyunca ayda bir milyon kopyaya yakın satması pek şaşırtan değildi. Olağan 1941’de herkes onlara hayran değildi. Simon’a nazaran Alman Amerikan Federasyonu (German American Bund) ve Evvel Amerika Komitesi (America First Committee) destekçileri yayınevine nefret söylemi içeren mektuplar gönderiyor, “Yahudilere ölüm!” diye bağırdıkları yakışıksız aramalar yapıyorlardı. Gerçek bir harika kahraman olan Belediye Başkanı Fiorello La Guardia onu arayıp şu kelamı vermişti: “New York yönetiminin size hiçbir ziyan gelmemesini sağlayacağından emin olun.”
Kirby’nin hiperkinetik figürleri, çok büyümüş kaslarıyla insan anatomisine nal toplatıyordu. Karakterleri kavgacıydı, mizah hissinden yoksundu, tek bir gayeleri vardı, testere dişli paneller ve geniş ekrana yayılarak ortaya çıkarken epey öfkelilerdi. Onun çizimleri sadece savaş yıllarında değil, o günden bugüne dek harika kahramanların her türlü hareketinin tonunu belirledi.
Kirby’nin gerçek bir savaş kahramanı olmanın yanı sıra bir çizgi roman yaratıcısı olarak da çok istikametli bir özgünlüğü olduğunu biliyorum. Buna karşın onun oluşturduğu taslaktan hareketle büyüyen muhteşem kahraman tipine karşı bir önyargım olduğunu itiraf etmeliyim. 12 yaşındayken bile üstün kahramanlar benim için morfin fonksiyonu görüyordu, Mad gibi hiciv mecmualarına ve halk kütüphanesinde ciltlenmiş hâlde bulduğum eski gazete karikatürlerine bağımlıydım. Donald Duck ya da Küçük Lulu üzere biraz daha olgun tarifesini tercih ediyordum. İçe içe girmiş sözcükler ve fotoğrafların birbiriyle çarpıştığı sayfalarla, hikâyeyi bulup çıkarmak için birbiriyle karşılaştırman gereken o küçük kutucuklarla dolu çizgi romanları çok seviyorum, ayrıyeten çizgi roman lisanının tuhaf özelliklerinin tümüne bayılıyorum.
Süper kahramanları çizgi romanların alfası ve omegası olarak görenler, altın çağın bitişi için 1940’ların savaş sonrası periyotlarında çeşide olan ilginin azalmasına işaret ediyor.
İnancını ve seyirci olarak ilgilerini yitirmiş piyadeler, savaşı kazananın Kaptan Amerika olmadığını fark etmiş olabilir. Tahminen de bunu yapan Ruslardı! Sonuçta terhis olan askerler ya çizgi roman okumak için fazla büyüdü ya da ilgilerini farklı cinslere yönlendirdi. Hata, kovboy, romans, kaygı ve savaş temalı çizgi romanlar doğdu, üstelik sıklıkla yaşı daha büyük okurlar için tasarlanmış yetişkin (hatta ziyadesiyle parlak) içeriğine yer veriyorlardı.
Bence altın çağ 1954’te bitti. Mecranın sırf küçük çocuklara hitap ettiğine ve onları çocuk hatalılara dönüştürdüğüne dair yanlış bir varsayımın yarattığı ahlaki panik, çizgi romanların yakılmasına ve ABD’de birçok yayıncıyı işsiz bırakırken geri kalanları da sakat bırakan senato duruşmalarına yol açtı. Sterilleştirilen muhteşem kahramanlar (günümüzde gümüş çağın başlangıcı olarak övgüyle bahsedilen) 1956’da hayat takviyesi sağlasa da mecra, hiçbir vakit en parlak devrindeki birebir anda birçok yerde bulunabilme yetisine erişemedi. En azından çizgi romanlarla. Sinemalarla dünyayı ele geçirdiler!
Altın çağ sırasında pelerinli bir adamın gökdelenin üzerinden uçmasını ya da New York’u un ufak ettiğini görmek istiyorsanız çizgi roman panelleri buna erişmenin en tatmin edici yoluydu. 21. yüzyılda görsel efekt denen mucize sağ olsun hayatında çizgi roman okumamış ya da grafik romanın ne olduğunu bile bilmeyen dünya çapında milyonlarca insan çizgi romanların DNA’larını taşıyan yeni rablerine tapınmak için çok salonlu sinemalara koşuyor.
İlk muhteşem kahramanların genç Yahudi yaratıcıları, Büyük Buhran devrinde onları sarmalayan altüst olmuş iktisadın tehdidiyle efsanevi, allaha yakın seküler kurtarıcılar icat ettiler ve eli kulağındaki global savaşa dair önsezilerini bir biçime büründürdüler. Çizgi romanlar, okurların kendi benliklerini yıkılmaz kahramanlara yansıtarak hayal dünyalarına kaçmalarına imkân sağladı.
Auschwitz ve Hiroşima karanlık çizgi romanlarda görülen felaketler olarak daha mantıklı, gerçek dünyanın olayları olarak o kadar da değil. Günümüzün ziyadesiyle gerçek dünyasında ise Kaptan Amerika’nın en alçak makûs karakteri Kızıl Kurukafa hayatta ve Turuncu Kurukafa olarak Amerika’ya musallat olmuş durumda. Memleketler arası faşizm bir defa daha yükselişte (ne çabuk unutuyoruz yahu, altın çağın çizgi romanlarını âlâ öğrenin çocuklar!) ve 2008’in global ekonomik erimesini takip eden yıkım, bizi gezegenin tamamının erimesinin muhtemel göründüğü bir noktaya getirdi. Mahşer günü bir formda makul geliyor, biz de hayal edebileceğimizden büyük güçlerden korkan savunmasız çocuklara dönüşmüş durumdayız, nefes alacak aralığı ve karşılıkları ekranlarda uçup duran üstün kahramanlarda arıyoruz.
Çizgi romanların içerikleri sinemamızı gaspetmişken, (kendini grafik roman olarak ustalıkla gizleyen) çizgi roman formu edebi kültürümüzden geride kalanların ortasına sızmış durumda. 1947’den bu yana şaşaalı fotoğraflı kitapların saygıdeğer yayıncısı pozisyonundaki Folio Society, Marvel çizgi romanlarının altın çağının derlemesiyle bu işe girişmeye karar verdiğinde beni bir grafik romancı ve çizgi roman araştırmacısı olarak bir giriş yazısı yazmam için davet etti. Tahminen de bu saygıdeğerlik kılıfına takviye vereceğimi sanma gafletine düştüler.
Yazıyı haziran sonunda teslim ettim, burada yayımlananla büyük ölçüde birebirdi. Istırap dolu bir Folio Society editörü bana (belli ki kitabın ortak yayıncısı olan) Marvel Comics’in “apolitik” kalmaya çalıştığını, yayınlarının politik bir tavır takınmalarına müsaade vermediğini söyledi. Kızıl Kurukafa’ya atıfta bulunan cümleyi değiştirmem ya da çıkarmam istendi, yoksa yazı yayımlanmayacaktı. Kimi tanıdıklarım kadar politik olduğumu düşünmesem de Turuncu Kurukafa üzere görece sıkıcı bir atfı yok etmem istendiğinde birlikte yaşamak zorunda olduğumuz derin varoluşsal krizi oyuna dökmenin sorumsuzca olabileceğini fark ettim ve yazımı geri çektim.
Bu hafta baht yapıtı önüme bir haber düştü. Marvel Entertainment’ın milyarder yönetim kurulu lideri ve eski CEO’su Isaac “Ike” Perlmutter’in Donald Drumpf’ın eski bir dostu, gayriresmî ve tesirli bir danışmanı, ayrıyeten liderin Florida’daki Palm Beach’te bulunan elit kulübü Mar-a-Lago’nun üyesi olduğunu öğrendim. Perlmutter ve eşi, Turuncu Kurukafa’nın 2020’de seçilmesi için “Drumpf Zafer Komitesi”nin yürüttüğü bağış kampanyasına (izin verilen en fazla ölçü olan) 360.000’er dolar para göndermiş. Bir de tekrar her şeyin politik olduğunu öğrenmek zorunda kaldım, tıpkı Kaptan Amerika’nın Hitler’in çenesine yumruğu yapıştırması üzere.
[i] Metnin özgününde “marvel” sözcüğüyle bir söz oyunu yapılmış.
[ii] New York’un moda bölgesine ismini veren semt.
[iii] Amerikalı şair Emma Lazarus’un Özgürlük Anıtı’nın esasının inşa edilebilmesi için para toplamak ismine yazdığı “The New Colossus” isimli şiire atıf.
[iv] Şair ve ressam William Blake.
*Bu yazı, Can Koçak tarafından Arka Spiegelman’ın The Guardian’da yayımlanan makalesinden çevrilmiştir.
