Siyasi iktidar, yanında kendisiyle uyumlu bir kültürel iktidarı kurmayı da bir mecburilik olarak getiriyor, bu süreç de kültür sanata nispeten uzak bir ortamda filizlenmiş muhafazakâr iktidarlar için kimi zorluklar teşkil ediyor. Recep Tayyip Erdoğan’ın 2017’de yaptığı bir konuşmada kurduğu “Biz 14 yıldır kesintisiz iktidarız. Ancak hâlâ toplumsal ve kültürel iktidarımız konusunda düşüncelerimiz var,” cümlesi de bu zorluğun alenen lisana getirilişi olarak okundu. Günümüzde kültürel iktidarın en kısa yoldan kurulabileceği platformun televizyon olduğunun hatırlarsak, en ağır başvurulan aracın da televizyon dizileri olduğu açık. İktidara geldiği günden itibaren, AKP’nin konjonktürel olarak gereksinim duyduğu en temel telaffuzlar, evvel 1980 darbesiyle gelişen sürece referansla “geçmişteki kusurlarla yüzleşmek”, sonrasında da Neo-Osmanlıcılığa evrilen bir kelamda ulusal tarih düşkünlüğü olunca, doğal olarak periyot dizileri de yakın geçmişimizde değerli bir yer ediniyor. Pekala, 2002’de iktidara gelen AKP’nin siyasetinin periyot dizilerine yansıması nasıl oldu ve kitleler bundan nasıl etkilendi?
AKP iktidarı devrinde yayına giren birinci politik dizilerden biri 1970’li yıllardaki “sağ-sol çatışmasını” solcu bir ana karakterin gözünden işleyen, 2004-2005 yılları yayımlanan ve direktörlüğünü Çağan Irmak’ın üstlendiği Çemberimde Gül Oya oldu. Dizi, anlatısını solcu bir ana karakterin gözünden aktarsa da anlatılan yan hikâyeler bununla sonlu kalmıyor ve siyasi çizgisi sol siyasetin haklılığını vurgulamaktan çok sağcıları da kendine küstürmeyecek biçimde “kardeşi kardeşe kırdırmak” söylemi üzerine kuruluyordu.
Örneğin ana karakter Mehmet devrimci olmasına karşın, sıklıkla yoldaşlarıyla kolektivizmi insan ömrünün önüne koyan noktalarda aksi düşüyordu, dizi boyunca da muhakkak bir fraksiyonun üyesi değildi. Öteki ana karakter Yurdanur da fikir savunucusu olmanın bir cürüm olmadığının sık sık altını çizmesine, dizideki solcu karakterlere sempati duymasına ve dizi boyunca argümanlarını darbenin yanlışlığı üzerine kurmasına karşın 12 Eylül 1980 darbesinde konutlarına giren askerlerin düşman olmadığı telaffuzunun altını çizmekten de geri durmuyordu. Yani dizi her ne kadar içinde devrimci temalar barındırsa da merkezine devirle “yüzleşmeyi” yerleştiriyor ve gibisi dizilerin önünü açmasına rağmen devrimcileri dramatik sahneler aracılığıyla anmaktan öteye gidemiyordu. Bu noktada dizinin bir periyoda ayna tuttuğu kısmen doğruydu, lakin o periyodun toplumsal demokrat ve liberal etraflarına verilen geçmişle yüzleşme kelamını de yerine getirdiğini, siyasi iktidarla çelişen bir çerçeve sunmadığı da söylenebilirdi.
2006-2008 ortasında yayımlanan, direktörlüğünü Ümmü Burhan ve Faruk Teber’in, senaristliğini Nilgün Öğeş ve Şebnem Çitak’ın üstlendiği Hatırla Sevgili ise, Çemberimde Gül Oya’nın yakaladığı başarıyı katlayarak sürdürürken ele aldığı mevzuyu derinleştirmeyi başarıyordu.
Hatırla Sevgili ile devrimcileşen nesil
Adnan Menderes ve beraberindeki Demokrat Parti heyetinin 1959’da yaşadığı uçak kazasıyla başlayan Hatırla Sevgili, Türkiye’nin 1950’lerin sonundan 1980’lerin başına kadar yaşadığı siyasi süreci ana karakterleri üzerinden, detaylarıyla ele alıyordu. Dizinin senaryo danışmanları ortasında Can Dündar ve THKO kurucu takımlarından Mustafa Yalçıner üzere isimlerin olması da Hatırla Sevgili’yi öbür devir dizilerinden ayırıyordu. Dizi boyunca öteki devir dizilerinin tersine olaylar “sağ-sol çatışması” ve “kötü günler” telaffuzları üzerinden değil, sosyalistlerin haklı gayreti ve bu yolda karşılaştıkları maniler üzerinden işleniyordu. Çekildiği periyotta sağcı otoritelerden objektif olmadığı istikametinde tenkitler alsa da, muhakkak ki bunlara kulak asmıyordu ve ülkücü öğrencilerle kontrgerilla ilgisini mevzu edinmekten dahi çekinmiyordu.
Özellikle 68 hareketini merkeze yerleştirdiği kısımlarında Deniz Gezmiş, Mahir Çayan, Sinan Cemgil, Ulaş Bardakçı üzere öğrenci hareketi başkanlarını diziye dahil etmesi ve olayları tarihi gerçekliğe uygun biçimde yansıtması memleket kanalları için karşılaşılmamış bir tecrübeydi. Üstelik anlatı vakit zaman periyoda dair görsel arşivle de desteklenerek izleyicinin gerçeklik algısını kuvvetlendiriyordu. Darbelerin ötesinde Kızıldere Katliamı, Nurhak Katliamı, Sansaryan Han İşkenceleri, Terzi Fikri ve Fatsa deneyimi, Vedat Demircioğlu ve Taylan Özgür’ün vefatları, 6. Filo eylemi, Deniz Gezmiş, Yusuf Aslan ve Hüseyin İnan‘ın idamı, Kanlı Pazar, Kanlı 1 Mayıs, ODTÜ eylemleri, Beyazıt Katliamı üzere olaylara yer verilmesinin yanı sıra asıl değişik olan bu olayların ele alındığı kısımların gördüğü dayanılmaz ilgiydi. Yüksek izlenme oranları bir yana dursun, artık bu hareketlerin ve olayların anmasına katılmak dahi bir cürüm teşkil ederken bu diziyi neredeyse tüm Türkiye’ye izleten neydi?
Çevremde diziyi izleyerek bilinçlenip örgütlendiklerini söyleyen devrimciler, siyasetle uzaktan yakından ilgisi olmayıp Deniz Gezmiş’i anmaya giden gençler, siyasi aksiyonların gerçekleştirildiği sahnelerde hüngür hüngür ağlayan muhafazakâr ya da milliyetçi anneler gözlemliyorum. Uzun yıllar boyunca “terörist” yakıştırmasıyla tanıtılan gençlerin gerçek hikâyelerini anaakım bir dizide izlemek herhalde toplum genelinde bir empatiye yer açmıştı. Bu imkana, kelamda “demokratik açılımları” çerçevesinde iktidar da şahsen müsaade verdi. Tıpkı dizinin bitişinden çabucak sonraki aylarda Nazım Hikmet’e prestijinin iadesi kapsamında tekrar Türkiye Cumhuriyeti vatandaşlığı verdiği üzere.
Bu noktada anaakım bir televizyon kanalı olan ATV’nin[i] prime time’da yayımlanan dizisi Hatırla Sevgili’nin kitleleri gerçek manada devrimcileştirmekte ne kadar tesirli olduğu elbette tartışılabilir, lakin daha evvel anaakımda yapılmamış bir tarih okumasını ekranlara yansıttığı, en azından geniş kitlelerde bu tarihe karşı bir sempati ve merak oluşturduğu da gözlemlenebilir diye düşünüyorum.
İktidarın demokratik açılımlarının “fazla demokratik” olduğunun süratle farkına varılmasına giden süreçte Hatırla Sevgili senarist ve imalcileri dizinin finalinden çabucak sonra, 2009’da, senaryo danışmanlığını bu defa Ertuğrul Kürkçü üzere isimlerin üstlendiği Bu Kalp Seni Unutur Mu?’nun çekimlerine başladı. Büsbütün farklı karakterler aracılığıyla, lakin Hatırla Sevgili’ye de göz kırparak 1980 darbesinden sonraki sürecin anlatıldığı dizide bu kere tahlil sürecine paralel olarak başta Diyarbakır Cezaevi’nde, Kürtlere yapılan azaplar ve baskılar bahis alınırken dizi Hatırla Sevgili’nin çektiği ilgiyi çekemedi ve 17. kısmın akabinde sona erdi.
Akıllarda ise şimdilerde Payitaht: Abdülhamid dizisinin II. Abdülhamid’i olarak kendine önemli bir hayran kitlesi edinen ve Neo-Osmanlıcılar tarafından adeta kanaat lideri ilan edilen oyuncu Bülent İnal’ın o günlerde Bu Kalp Seni Unutur Mu?’da canlandırdığı Sinan karakterinin Kenan Evren’in önünde açtığı “Faşist Cunta Hesap Verecek” pankartı ve Kürtçe türküleri kaldı.
Bir Geçiş Süreci Olarak Apolitik Devir Anlatıları
Ekonomik krizin birinci göstergelerinin akabinde, AKP siyaseti radikalleşti ve kelamda demokratik açılımlar yavaş yavaş rafa kaldırıldı. Daha evvel “yüzleşme” kapsamında müsaade verilen lakin toplumun sola sempatisini dolaylı yoldan artıran diziler o devir bir sorun teşkil etmezken artık halkı örgütlenmeye götürebilecek rastgele bir öge kendine anaakım medyada pek yer bulamayacaktı. O denli ki, 2010’da çekimlerine başlanan, Türkan Saylan’ın hayatını husus alan Türkan isimli dizi, Hatırla Sevgili ve Bu Kalp Seni Unutur Mu? örnekleriyle karşılaştırıldığında çok daha az politik öğe taşımasına karşın Saylan’ın cumhuriyetçi kimliği sebebiyle evvel sağ kısımdan toplumsal medya aracılığıyla önemli derecede reaksiyon topladı, sonra da dizinin saatlerinin değiştirildiği ve AKP’ye yakın şirketlerin dizinin yayımlandığı kanala reklam vermedikleri ortaya çıktı. Karşılaştığı ekonomik ve siyasi baskılarla izleyiciye ulaşamayan dizi 26 kısım sürebildi.
Yine 2010’da Kanal D’de bir öbür periyot dizisi Öyle Bir Geçer Vakit Ki yayımlandı. Aslında siyasetten bağımsız bir aile dramını mevzu almasına karşın periyodun melankolik öğelerinden yararlanarak anlatıyı güçlendirmek ismine bu dizide de siyasi karakter ve telaffuzlara başvuruldu. Buna karşın dizi taraf olmamaya ve apolitik kalmaya itina gösterdi.
2012’de ise TRT suya sabuna dokunmadan ve siyasetten fazlaca bahsetmeden kendi alternatif devir anlatısını, Seksenler dizisi aracılığıyla aktarmaya başladı. Dizi siyasi olay ve tartışmalara yer vermeyerek bunun yerine toplumsal ve kültürel anıları canlandırma gayesini benimsedi, geçmişle yüzleşme misyonunun rafa kaldırıldığının da somut bir delili olarak ekranlarda yerini aldı.
Gezi Direnişi ve propaganda aracı olarak devir dizileri
Geçmişle yüzleşmek bir yana dursun geçmişin yavaş yavaş geleceğe dönüşmeye başladığı bir periyotta, 2013’te Seyahat Direnişi’yle birlikte apolitik olduğu sav edilen kuşak beklenmedik bir direngenlikle Türkiye siyasetine yeni bir çizgi çekti. 2000’li yıllarda devir dizilerinde izlediğimiz karakterlerin aktüel karşılıkları artık sokaklardaydı. Bu durum AKP’ye bekasını korumak ismine çok daha radikal ve manipülatif yollar izleme gerekliliğini beraberinde getirince izlediğimiz periyot dizileri de büsbütün farklı bir formata girmeye başladı.
Önce 2014’te TRT’de yayımlanmaya başlayan ve İslami çizgileriyle “Yedi Hoş Adam” olarak tanınan şairlerin hikâyelerini anlatan birebir isimli dizi, Hatırla Sevgili ve Çemberimde Gül Oya’da izlediğimiz periyotları, külliyen karşı bir İslamcı bakış açısıyla, periyodun devrimcilerinin kimlik buhranı yaşayan gençler olduğu teziyle senaryolaştırdı. 2016’da misal bir misyonla yeniden TRT’de yayımlanan Sevda Kuşun Kanadında isimli dizi, 1968 ve sonrasında yaşanan olayları Türkiye’nin “birliğinin” ehemmiyetini her fırsatta lisana getiren İslamcı karakterler aracılığıyla tekrar anlattı. Hatırla Sevgili gibisi dizilerin bir karşı propagandası olarak şahsen devletin kanalı TRT tarafından tasarlanan bu diziler ne izlenme oranı ne de toplumda bıraktığı tesir bakımından kayda bedel bir sonuç aldı ve ikisi de 30. kısım civarında sonlandı.
Gezi Direnişi aracılığıyla kıymeti tekrar gözlemlenen kültürel iktidarın AKP’nin tercih ettiği istikamette güçlendirilmesi 2013 sonrasında hiç olmadığı kadar elzem bir hâle geldi. Bu doğrultuda artık 1970’lerdeki İslamcı hikâyelerin de kâfi ilgiyi toplayamadığı görülünce, o sıralarda Neo-Osmanlıcı telaffuzları parlatmaya başlayan iktidar için daha evvel 2011’de Muhteşem Yüzyıl üzere örneklerini haremdeki alakalar üzerinden izlediğimiz Osmanlı saray hayatı dizileri aranan kanın bulunduğu manasına geliyordu, lakin içerikleri istenilen doğrultuda düzenlenmeliydi. Bu noktada TRT 2014’te Diriliş: Ertuğrul dizisini yayımlamaya başladı.
Dizi Ertuğrul Gazi’nin tüm iç ve dış düşmanlarına karşın bahadır ve dik duruşuyla Osmanlı’yı kurma sürecini ele alıyordu. Bu yeni anlatı perspektifi çok ilgi çekip Osmanlı’ya geri dönme hayalleri kuran hatırı sayılır bir kitlenin ilgi odağı olunca, hatta bu gaye kimi izleyiciler tarafında dizi üzerinden yeni hayata da taşınınca[ii], 2017’de II. Abdülhamid’in hikâyesini anlatan Payitaht: Abdülhamid de TRT’de yayına girdi.
Dizi, kendisine mevzu etmek için tüm Osmanlı padişahları ortasından II. Abdülhamid’in seçilmesinin şuurlu bir tercih olmasının yanı sıra yayımlanmaya başladığı günden itibaren sık sık tarihî çerçeveyi aşarak AKP propaganda aracı olarak kullanılmasıyla da çokça tenkit aldı. O denli ki Abdülhamid’in “dış mihrakların” tüm bölücü emellerine karşı kullandığı lisan açıkça Erdoğan’a bir gönderme niteliğindeydi. Dizinin İngiliz elçisinin tokatlanması üzere çarpıtılmış ve tarihi gerçeklikten uzak sahneleri de tekrar tarihçiler tarafından sıkça eleştirildi.
Dizinin senaristliğini ve senaryo danışmanlığını yapan isimlerin AKP’ye yakınlıklarının yanında Erdoğan ve AKP takımları da her fırsatta dizinin ismini zikretmekten dizi oyuncularına şahsen kendi elleriyle ödül vermeye kadar birçok atakla dizinin açık bir propaganda aracı olduğunu kanıtladı. Tıpkı propaganda tesiri dizi izleyicisinde de toplumsal medyada sıkça karşılaştığımız üzere diziye tarihi bir kaynak muamelesi yapmak suretiyle karşılık buldu. Böylece AKP hükümetinin uzun vakittir sıkıntı edindiği kültürel iktidar, tüm Türkiye’yi kucaklamasa da en azından kendi kitlesi için kısmen kurulmuş oldu.
Özellikle dizi oyuncularının şahsî hayatlarında akına uğradığı, senaryolara salt gerçeklik perspektifiyle yaklaşıldığı örneklerle dolu Türkiye’de, televizyonun izleyici üzerindeki tesirinin gözardı edilemeyecek bir güç ögesi olduğu kuşku götürmez. Bunun en az bizim kadar farkında olan siyasi iktidarların kültürel ataklarını televizyon aracılığıyla yapmaları da epeyce anlaşılır. Her gündem beraberinde ekrandan tarihe bir atıf da getirirken, devir dizileri de bir müddet daha hayatımızda yer almaya devam edecek üzere görünüyor.
Notlar:
- Çemberimde Gül Oya, Hatırla Sevgili, Bu Kalp Seni Unutur Mu? üzere diziler müzik isimlerinden alıntıyken Diriliş: Ertuğrul ve Payitaht: Abdülhamid’in birey ve kavram üzerinden isimlendirilmesinin enteresan bir detay olduğunu düşünüyorum.
-
Yazıda bahsedilen sol eğilimli ve siyaseti ana husus olarak almayan diziler özel kanallarda yayımlanırken sağ tandanslı dizilerin hepsinin devletin resmi kanalı TRT’de yayımlandığının altının çizilmesi yazı açısından ehemmiyet teşkil edebilir.
[i] Kanalın o devir şu ankinden farklı bir şirketler kümesine ilişkin olduğunu belirtmekte yarar var.
[ii] Diziyi Osmanlı kostümüyle izlerken fotoğraf paylaşan kitleler ve Ertuğrul Gazi’yi canlandıran oyuncu Engin Altan Düzyatan’ın balmumu heykelinin Ertuğrul Gazi sanılması üzere örnekler sayılabilir.
