İki yabancıdan evlilik çıkar mı?

“Dünyadaki uyumsuzluklar sevgililerin kavgalarına emsal. Barışma çatışmanın ortasındadır ve farklı olan her şey birbirine kavuşur. Kalpte damarlar birbirinden ayrılır ve tekrar buluşur ve her şey hayattadır, tek, sonsuz, ateşli bir hayat.” —Hölderlin

Yazının başlığı, basitçe akla gelebilecek manaları bir kenara, müellif için olumlu bir manaya sahip değil. Ağır bir para harcama faaliyeti, konut almanın değil yaşanılır bir mesken bulmanın zorluğu, insanın her gün tıpkı şahsa maruz kalması üzere problemlerin birleştiriciliği kendisini evlilikte gösterir. Bu durumdan şad olmayan lakin evlilikten vazgeçmeyen insanların yapacağı şeylerden biri de tahminen evliliği hayattaki öbür mutluluklara, geçiş alanlarına, birbirinden etkilenme pratiklerine aktarmaktır. Bir açıdan, bunu deneyen bir ikiliden kelam edilebilir: Julia Kristeva ve Philippe Sollers.

1966’da karşılaştıkları andan itibaren kendi niyetlerini de bu paydaşlık üzerinden geliştiren ikili, Thomas de Quincey’nin Güzel Sanatların Bir Kolu Olarak Cinayet yapıtına benzeyen bir isimle bu bağ biçimini açığa çıkardılar: Güzel Sanatların Bir Kolu Olarak Evlilik. Rastgele bir tarif vermenin, tanıştıkları büyük Olay’a gölge düşüreceğinin farkında olan Sollers bir evlilik biçiminden şöyle bahseder: “Evlilik birçok vakit taraflardan birinin kurban pozisyonunda olduğu bir çatışmadır. Beşerler birtakım hesaplarla ya da aldatıcı hayallere kapılarak evlenir; vakit, kitabına uygun bu kırılgan mukaveleyi yıpratır, evlilik bozulur, beşerler yine evlenir ya da karşılıklı hayal kırıklıkları ortasında çakılıp kalır.” Kendi evlilikleri ise olumlu özelliklerin açığa çıkarılması yoluyla ikilinin tekil yaratıcılıklarına odaklanır. Burada, Sollers’e nazaran yeni bir “aşk sanatı” kelam mevzusudur ve bu kitap da açığa çıkmasına imkan tanımaktadır.

Peki, Kristeva bu “aşk sanatı” biçimi hakkında ne düşünmektedir? Bir açıdan, gündelik alışkanlıkların dışına çıkmanın öbür türlü bir tecrübesini kodlar. Üstesinden gelinemeyecek, hislerin hareketliliğinin sevk ettiği çatışmaların kimi şartlarda bu aşk sanatının simyasıyla açığa çıkması imkanından kelam eder: “Daha fazla geçmişte olanları değiştirmeden ve şimdiyi güzelleştirmeden, bundan bu türlü ‘selfie’ denen kendi kendini kurgulama ediminin pek sevdiği duygusal takıntıların, erotik fantazmaların şova dönüştürülmesinden kaçınarak, utanca ve kaygıya kapılmadan bir tutku hakkında her şeyi söylemeye çalışacağız.”

Evliliğe ait konuşmaların olmazsa olmazı aşk teması ikili sohbetin başlatıcısı misyonunu üstlenmektedir. Bir daha yaşanmayan tecrübeye ait bir betimlemeyle yetinilecek bir yerde mi konumlanmalıdır aşk? Yoksa, saf bir hal olarak görmeyip daima bir duygusal metaya dönüştürülen baş karıştırıcı kullanımına mı yatırım yapılmalı? En azından Sollers ve Kristeva ikinci yoldan gidiyor, bunun üzerine pek konuşmayı tercih etmiyorlar. Kıymetsiz olduğu için değil, konuştukça ondan uzaklaşılacağı için. Konuşulduğunda beraberinde gelen bir şeyler olsa gerek. Sollers, sazı eline “çift” tabiri için alır. Şöyle ki, evlilik içindeki belirli tamlamaların oluşturduğu toplumsallığın, kişiliği zedelemesi ve tekil olanı görmezden gelecek derece ezici gücü hasebiyle eleştirir. Çift sözünden kelam etmek de bu açıdan bir oldukça olumsuz manaya sahip. Aşk, Sollers’e nazaran, birbirini öteki olarak tanımak, karşıdakini farklı bilmek ve ona hürmet göstermektir. Bu açıdan Sollers için “bir çelişkiyi sevmektir ve hoş olan da budur.”

Aşkla hudutlu kalmamayı tercih eden ise psikanalist kimliğiyle Kristeva olur. Aşkın sadakat ve sadakatsizliğin bir karışımı olduğunu ilan etmesinin akabinde, konuşma öbür yerlere gerçek saçaklanabilme hünerini gösterir. Edebiyatı yedeğine alarak antropolojik bir tabir şekliyle, bugün içinde olduğumuz uygarlığı tanımlayan her şeyin, yalnızca aşkın değil, temelinde sadakat ve sadakatsizlik ikilisinin yattığını söz eder. Kristeva, sadakate sürdürülebilir karşılıklı bir inanç olarak bakar, ilgilenir. Bir çocukluk anlatısıyla başlar aslında sadakat Kristeva’ya nazaran; onu aşkla hudutlu görmek perspektifimizin sınıfta kalacağının bir göstergesidir. Çocuğun iki imagoya muhtaçlığı vardır bu öyküde: kendisinin yanında bulunan bir anneye ve iktidarı onunla tanıdığı bir şahsa, yani babaya. Kristeva, seven bir baba üzerinden tabirlerini genişletir. Bu iki imgenin akabinde, bütün görüntüler, işleyişler ve alaka biçimlerinde onları arar insan. Bu imgelere sahip olmak, muktedirliğin göstergeleriyle hareket edebilmek, özgürlüğü bahşedecek ögelerdir.

Sadakatin, bugün bir aldatma kıssasını akla getirişi hiç konuşulmaya kıymet değil midir? Bir şeytan icadı olarak görülen cinsellikten, bu kadar temeldeki cinselliğe kadar geçen süredeki değişime dair ne söylenebilir? Sollers’in burada hali nettir, sadakatsizliği cinselliğe ilişkin kılmak daha önemli bir sadakatsizliğin görmezden gelinmesine yol açar. Meğer, 20.yüzyıl prestijiyle (elbette yer yer daha öncesinde) bir başkaldırı olarak anlaşılan bir cinsellikten kelam ediliyordur. Bugün ise içe kapanma yoluyla bahsedilen bir cinsellikten bahsedildiğini vurgular Kristeva. Başkaldırı, özgürlüğe hizmet ederken, ötekini yok eden bir rotaya dönmüştür. Bu noktada, Kristeva için sadakat, “kadın-erkek bağlantılarında “dışarıda” asıl eşinizin vücuduna ve hassaslığına hürmet gösteren cinsel ve duyusal münasebetlerdir.”

Oysa, itimat sözü tuzak içerir sadakat bağlamında. Kişinin daima sevilmesini, el üstünde tutulmasını fakat asla kendisinden kuşkulanılmaması içeren en başından itibaren eşitsizliği yayan sessiz hegemonyaya karşı dikkatli olunmalıdır. En başından itibaren alışık olunan, bütün kuralların kişi tarafından bilindiği, yasanın oluşum ve işletim biçimlerine aşina birisinin öteki bir kişiyi bu alana dahil etmesi ve iki yabancının oluşturduğu bir alan ortasında ayrım yapmak gerekir, Sollers ile Kristeva da bunun tarafıdır: “Açık olmak lazım: Bayan, erkekle birebir cinsel ve duyusal ilgi alanlarına sahip değil. Bayanlarla erkeklerin zevk almaları farklı, tıpkı iktidarla, toplumla, çocuklarla olan bağlarında olduğu üzere. Biz iki yabancıdan oluşan bir çiftiz. Ulusal farklılığımız birçok vakit gizlenen bir gerçeğin altını daha da düzgün çiziyor: Bayanla erkek birbirine yabancıdır. Halbuki iki yabancının özgürlüğünü üstlenen çift gerçek bir savaş alanı haline gelebilir. Ahenk sağlama gereksinimi da buradan geliyor. Sadakat yabancılığın bir nevi uyumlulaştırılmasıdır. Şayet ötekinin de sizin kadar yabancı olmasına müsaade verirseniz, ahenk geri gelir. Yanlış notalar senfoni öğelerine dönüşür”.

Sadakatte sır kelam konusu olabilir? Mutlak sır, sadakat olmayan bir sadakat yaratır mı? Kopya denilebilecek bir sadakatin, tabir edildiği anda enformasyona katkı sunan bir hareket stiline dönüşmemesi mümkün mü? Sollers, bir sırdan yahut gizden yanadır. Cinsellikten dolayı rastgele bir savunma düzeneği oluşturmanın tam karşısında pozisyon alır. Hesap verilmeyecek tek alan olarak cinselliği görür hatta. Cinselliğin bu türlü bir denetim sistemine dönüşmesinin gerisinde, toplumsal kontrolün hislere sirayet etmiş egemenliğinin olmadığını söz etmek, olduğunu söz etmekten kolay mıdır? Her an baskı rejimleri, özgürlüğün üzerine gelmekte. İkili bir münasebet içinde oluşturulacak bir denetim aracının, diğerlerinin özgürlüksüzlüğünü oluşturmayacağı söz edilemez.

Evlilik kelam konusu olduğunda unutulmaması gereken bir öteki mevzu, tercihtir. Bir kişinin bir öteki kişiyi tercih etmesi her an mümkün değildir. Bir tercihin, aşikâr bir toplumsallıktan geldiğini unutmamak gerekir. Bu açıdan, Sollers’in birtakım satırlarda insanlardan epeyce dolaysız bir varlık olarak bahsedişine kuşkuyla yaklaşmak ve yer yer hayıflanmak Tarih’e yüzünü dönen herkesin hali olacaktır. Ayrıyeten sırrın kendisinin bir tercih değil mecburilik olabildiği, her geçen gün özgürlüğe karşı sertleşen siyasetlerin sonuçları ve maksatları yoluyla öğrenilebilir. Konuşmanın bir yerinde, Sartre ve Beauvoir’den “serbestlik teröristleri” olarak bahsedilir. Lakin, devamında tartışılan mevzu iki figürün yaralı oluşlarından Fransa’da ortaya çıkan iki tipoloji: “Bir yanda, olmayan bir baba ve çok parlak fakat berbat olmanın acısıyla Sartre’ın Oidipus yarası. Öte yanda da, erkekçe hırsları, soğuk zekası ve muhtemelen depresif cinsel tıkanıklıklarıyla Beauvoir”.

Bir aşk ile başlamıştı sohbetleri Sollers ve Kristeva’nın. Sanat vurgusu, ulusal ve toplumsal olarak devam eden bir geleneğin niyet (Kristeva) ve kurgu (Sollers) yoluyla aşılmasına yatırım yapar. Rastgele bir masal kahramanıyla eşleşmeyen, dünyadaki varlıklarıyla okurlarını haberdar eden bu ikili, birebir dünyanın baskıcı tekil modellerine karşı birebir ölçüde kurgu ve niyetin birbirini olumlu etkileyerek kendi çeşitlerinin maddelerini ihlal eden bir pozisyondan selam eder.

Kaynak: Julia Kristeva ve Philippe Sollers, Güzel Sanatların Bir Kısmı Olarak Evlilik, Çev. Aysel Bora, Yapı Kredi Yayınları, 2018.