Eski toplumlarda hayatı manaya ve düzenleme muhtaçlığına cevap veren, yağmurun, sarsıntının yahut mevtin sebebini, karıncalar kadar çok olan karıncaları, ağacı ve göğü açıklayan, asayişi tesis eden, cezaları düzenleyen ve tortusu daha kurumsal formlara bürünerek günümüze kadar gelen klasik inançlar giderek prestij kaybediyor. Birçok toplumda kitleler cetlerinin dinlerini terk ediyor ve inançsızlar ortasına katılıyor. Dinlerden azade bir hayat usulünü benimsiyor ve benliklerini dogmalardan özgürleştiriyorlar. En azından yüzeyde görünen bu türlü. Halbuki derinlere indiğimizde bir öteki gerçeklikle karşılaşıyoruz: seküler dinler.
Kuantum, karma, astroloji, mindfulness ve daha birçokları… Çağımızın yeni insanı, yeni rabler yaratmakta hayli yetenekli. Mesela içinde bulunduğu şartları anlamak için gezegenlerin hareketlerine başvuruyor. Yaşadığı bir sorun karşısında, kozmosun sevk ve yönetiminde bulunan kozmik gücün olay yerine intikal edeceğini düşünüyor. Geleceğine ve geçmişine dair umut verici bir nüveyi kahve fincanındaki telvede görme beklentisinin çaresizliğini yaşıyor. Tüm bunlarda süpermarket raflarında satılan üçüncü sınıf kitapların, medyanın, kültürün kesinlikle tesiri var, ancak hakikat güya daha öbür bir yerde. Mütemadiyen yeni dinler icat etmemizin sebebi ne?
Neden “yeni dinlere” muhtaçlık duyarız?
İnancın, elbet, konfor sağlama üzere bir fonksiyonu var. Hayatın bizden diğer, bizden büyük, gizil bir güç tarafından kurgulandığı inancına bağlılık birçok açıdan rahatlatıcı. Bu kudret, bizim kudretimizin çok ötesindedir. Yaşama, dünyaya ve kainata istikamet veren şey bu güçtür. Bu türlü muktedir oluşu, insanları kendi ömürlerinde inisiyatif alma imkânından yoksun bırakır ya da insanların inisiyatif alma motivasyonlarına ket vurur. Bu omnipotans, insanı kendi ömrünü kendi avuçlarında büyütemeyen, kendi elleriyle yaratamayan edilgen bir canlıya dönüştürür. Her şey belirlenmiştir, istek göstermekten diğer deva yoktur.
Kadir-i mutlak güçlerin ömrü yönlendirdiğine inanmak, asıl sıkıntıların sorumlularını gizlemeye de fayda. İlah, karma, cihan, gezegenler, kahve telvesi, “içinde yaşadığımız simülasyon” (evet, mesela artık duymaya alıştığımız “Türkiye Simülasyonu” ifadesi) bu tipten bir fikrin çıktısı olur. İnsan ve toplum eliyle gerçekleşecek bir değişim imkânsızdır, siyasal nizam bu imkânsızlıkla tıpkı ölçüde absürt görünür. Bunun en yalın açıklaması da fakat bir simülasyonunun içinde olduğumuzdur. Nerede olduğu bilinmez, ancak erişilmez olduğu muhakkaktır.
Asıl sorumlular, mistik perdelerin gerisine inananlar tarafından saklanmasaydı kesinlikle onları haklamak için harekete geçmek gerekecekti. Harekete geçemeyen insanların bile içinde sorumluları bilmenin lakin bir şey yapamamanın huzursuzluğu olacaktı. İşverenine, ebeveynlerine, öğretmenlerine, hükümetine ve müesses nizama karşı hayatını ve onurunu kurtarmak gayesiyle harekete geçtiğinde, hayatının bir daha tıpkı biçimiyle sürüp gitmesi imkânsızlaşacaktı. Ömür, yeni bir tempo kazanacaktı. Bu tempo, tahminen yıkıcı, tahminen de yaratıcı bir görkemle ivmelenecekti. Lakin kesin olan şu ki pek çok şeyi değiştirecekti.
Öyleyse, bu inanışlar statükoyu sürdürülebilir kılıyor ve isyan edememenin huzursuzluğundan insanı kurtarıyor. Kişiyi acizleştiriyor, hayatına tesir etmesinden alıkoyuyor. Lakin ömür tekrar düzenlenemeyen, kilitli bir “word dosyası” (maalesef) değildir.
Gerçeklikten kaçışın yolu
Bu çağdaş spiritüel kuşatma, kişiyi maddi dünya karşısında sırf atalete sürükler üzere görünmesine rağmen aslında daha tehlikeli bir işi de başarır. Neoliberalizmin “Just do it!” amentüsünden istifade ederek kendini bireyci şahsî gelişim kültü üzere dayatma özelliklerini elde eder. “İnanırsan başarırsın”, “sadece iste”, “bütün güç içimizde”, “sadece şimdiki vakit vardır”… Çeşitli anda kalma ritüelleri, meditasyon seremonileri, şükür günlükleri, cihana istenilen bir şeyi “manifest etme” törenleri… Günün 24 saatine ve şuurun tamamına talip olan bir fikir ve ömür tarzı… Geleceğe dair kolektif ve somut bir tasavvuru olmayan, kozmosu istenen malzemeyi temin eden ve kendi iç bürokrasisi olan bir levazım deposu olarak ele alan, ama bu depodan da yalnız iPhone 14 Pro Max talep edebilen hudutlu ve küntleşmiş bir bilişsel ufuk… Din üzere yapılanan bu hayat üslubu siyasi ve iktisadi sistem karşısında harekete geçmekten kurtardığı bu ruhlara kendi hayatlarına dair ezici bir sorumluluk, performans baskısı ve suçluluk yükler.
İnanmaya duyulan bu harikulade tutkuda, dünyanın mevcut hâline yönelik bir itham, bir ütopya hasreti var. İnananlar, elimizdeki hâliyle mevcut dünyanın adaletli bir yer olduğu konusunda karamsardır. Bu yüzden karma inancında olduğu üzere yeterli bir şey yapanın düzgün şeylerle karşılaşacağı, makûs şeyler yapanın da makûs şeylerle karşılaşacağı, nihayet mutlak adaletin sağlanacağı üzere anlatılara aldanmak mevcut kıyametvari gerçeklikten kaçışı sağlamanın bir yoluna dönüşür. Adalet hissinin tatmin edilemediği gerçek dünyadan, ilahi adaletin sağlanacağı sanal dünyaya iltica eden ruhlar… Bu açıdan inanç, haksızlıkla içsel manada başa çıkmanın kitlesel bir yoludur.
Değiştirmek de beşere mahsustur
Bu başa çıkma durumu, adaletsizliğin olumlanmasına neden olur. Bu dünyada adaletten ümidi kesmek ya da adaleti gökten ve gaipten ummak tertibin gerçek problemlerine gerçek tahliller bulmayı zorlaştırır. İnsanların istikbaldeki muhayyel adalete aldanıp, kaskatı bir gerçeklikle arz eden adaletsizlikleri sineye çekmesine neden olur. Göksel adalet anlayışı, insanlığı tembelliğe, pasifize etmeye ve duyarsızlaştırmaya fayda. Bu dünyada gerçek bir adaleti tesis etme dileğinden alıkoyar.
Belki bunların hepsi doğrudur. Yani astroloji, karma, cihan, İslam, totem inanışları… Tahminen de nitekim bir simülasyondayızdır. Hayatımıza büyük, gizil, mutlak bir güç taraf veriyordur. O vakit bile bu yazı geçerliğini koruyacaktır. Zira bunların olup olmaması değil, hayatımız üzerindeki tesiri kıymetlidir. “İnanmak beşere mahsustur” lakin ayağa kalkıp mukadderatını kendi ellerine almak da beşere mahsustur. İnsan iki ayağı üzerinde çoktan doğrulmuştur ve önünde duran her şeyi değiştirecektir.
