İnsan-hayvan münasebetlerinin yine tanımlanması: Kültürel ve etik bir yüzleşme

Modern çağda, insan-hayvan ilgilerinin tekrar tanımlanması, vaktimizin en değerli kültürel ve etik sorgulamalarından biri olarak karşımızda duruyor. Hayvanların bilişine ve hislerine dair anlayışımız derinleştikçe, insanları uzun müddettir öbür cinslerden üstün tutan katı hiyerarşiler giderek daha fazla sorgulanır hale geliyor. Bu yalnızca algıda bir değişimi değil, insanlığımızın sonlarıyla kültürel ve felsefi bir yüzleşmeyi de beraberinde getiriyor.

Antroposantrizmin çöküşü

Yüzyıllar boyunca, insan istisnacılığı (insanların öteki çeşitlere karşı üstünlüğüne olan inanç) etik ve felsefi çerçevelerimizin temelini oluşturageldi. Batı niyetinin derinliklerine işlemiş olan bu insan-merkezci görüş, hayvanların sömürülmesini de yasallaştırdı. En dorukta insanların bulunduğu doğal bir hiyerarşi ortaya koyan Aristoteles’in yapıtlarından hayvanları niyet ve histen mahrum, ruhsuz makineler olarak gören Kartezyen anlayışa, endüstriyel tarımdan hayvan deneylerine kadar, hepsi de insan egemenliği varsayımına dayanan geniş bir uygulama yelpazesinin entelektüel temelini oluşturdu. Varsayım açıktı: hayvanlar beşerler üzere acı çekmekten acizse, o vakit onlara yapılan muamele ahlak değil yarar sıkıntısıdır.

Ancak çağdaş bilim bu varsayımı yıkmaya başladı. Jane Goodall ve Frans de Waal üzere etologlar, hayvan davranışlarının karmaşıklığını ortaya koyarak insan olmayan cinsler ortasında sadece duygusal derinliği değil, birebir vakitte kültür, hafıza, hatta ahlak ögelerini da ortaya çıkardı. Goodall’ın şempanzelerle yaptığı çığır açan çalışmaları, Cynthia Moss tarafından belgelenen fillerin karmaşık toplumsal yapıları ve Bernd Heinrich üzere araştırmacıların yaban ördeklerinde karmaşık sorun çözme metotlarını keşfetmesi, hayvanların Kartezyen fikrin düşünmeyen yaratıklarından daha fazlası olduğuna dair delillerin artmasına katkıda bulundu.

Bu bulguların sonuçları ziyadesiyle tesirliydi. İnsanların hayvanlar üzerindeki egemenliğini yasallaştıran ahlaki çerçevelere meydan okuyorlardı. Hayvanlar düşünebiliyor, hissedebiliyor ve dünyayı insanlara hayli misal hallerde deneyimleyebiliyorsa, onları sömürmeye hakkımız var mı? Hayvanlar kendi zeka ve his biçimlerine sahip hassas varlıklarsa, o halde insan çıkarlarını hayvan refahından üstün tutan hiyerarşinin yine kıymetlendirilmesi gerekiyor. Bu yalnızca bir bakış açısı değişikliği değil, etik görünümün radikal bir formda yine düşünülmesi manasına geliyor.

Kültürel semboller ve hayvanların değişen anlamları

İnsan-hayvan münasebetlerinin yine tanımlanması, etik mülahazaların ötesine geçerek kültürel sembolizm alanına uzanır. Hayvanlar insan kültürlerinde her vakit kıymetli roller üstlenmiş, semboller, totemler ve manevî rehberler olarak hizmet etmişlerdir. Hinduizm’de inek hayat ve rızık sembolü olarak hürmet görür; Kızılderili maneviyatında kurt sadakat ve gücü temsil eder; Japon folklorunda tilki form değiştiren, bilgelik ve kurnazlık timsali bir yaratık olarak görülür.

Bu sembolik roller durağan değildir, değişen kültürel pahalarla birlikte evrim geçirirler. Hayvanlara dair anlayışımız geliştikçe, bu sembolleri yorumlayışımız da değişir. Örneğin, Hinduizm’de ineğin kutsallığı, hayvan hakları ve refahı ile ilgili çağdaş etik tartışmalar bağlamında tekrar yorumlanabilir. İneğe duyulan hürmet, hayvanların çektiği acıların daha geniş bir halde ele alınmasını mı kapsıyor, yoksa muhakkak bir kültürel bağlamla mı hudutlu? Bu sorunun karşılığı, gelenek ile modernite, kültürel müdafaa ile etik evrim ortasındaki daha büyük bir tansiyonu yansıtır.

Hayvanların kültürlerimizde oynadıkları sembolik roller, çoklukla onları yaratan toplumların kıymetlerini ve inançlarını yansıtır. Örneğin aslan, birçok kültürde gücün ve cüretin sembolüdür, fakat bu sembolik kıymet, insan faaliyetleri nedeniyle kuşağı tükenmekle karşı karşıya olan aslanların gerçekliğiyle giderek daha fazla çelişir. Hayvanları yalnızca semboller olarak değil kendi ömürleri ve tecrübeleri olan hassas varlıklar olarak anlamaya başladıkça, onlara yüklediğimiz kültürel manalar da tekrar gözden geçirilmelidir.

Bu kültürel tekrar değerlendirmenin tansiyonları de yok değil. Kimi durumlarda, hayvan hakları ve refahının tanınması klasik uygulamalarla çatışır. Örneğin hayvanların dini ritüellerde kullanılması, çağdaş etiğin merceğinden bakıldığında tartışmalı bir husus haline gelir. Kültürel geleneğin çağdaş hayvan hakları savunuculuğu ile çatıştığı İspanya’daki boğa güreşi tartışması, bu kültürel değişimin karmaşıklığını örnekler.

Yeniden uyanış

Hayvan bilişinin ve hislerinin giderek daha fazla tanınması, hayvanların haklarını ve refahını savunan global bir hareketi ateşledi. Bu hareket yalnızca bilimsel keşiflere verilen tepkisel bir cevap değil, etik sorumluluklarımızın yine düşünülmesiydi. Veganlığın yükselişi, çiftlik fabrikalara karşı artan muhalefet, İsviçre ve Yeni Zelanda üzere ülkelerde hayvan haklarının yasal olarak tanınması üzere hareketlerin etik bir değişime işaret ettiğini söyleyebiliriz.

Bu yine uyanış, hayvan hukukunun değişen görüntüsünü da yansıtıyor. Dünyanın dört bir yanındaki hukuk sistemleri, hayvanları yalnızca bir mülk olarak değil, belli haklara sahip hassas varlıklar olarak tanımaya başladı. 2015 yılında Yeni Zelanda, klasik yasal çerçevelere meydan okuyan bir emsal oluşturarak hayvanları yasal olarak “duyarlı varlıklar” olarak tanıyan birinci ülke oldu. Misal halde, Hindistan Yüksek Mahkemesi’nin Uttarancal eyaletindeki tüm hayvanların yasal kişiliğini tanıyan son kararı, yüzyıllardır hakim olan insan merkezli yasal normlardan radikal bir sapma olarak gösterilebilir.

Bu yasal gelişmeler yalnızca sembolik değil toplumların hayvanlara bakışında ve hayvanlara davranışında somut bir değişimi temsil ediyor. Hayvan haklarının tanınması, hayvanların uzun müddettir meta olarak görülmesine direkt bir meydan okumadır ve bizi öteki tiplere karşı etik yükümlülüklerimizi gözden geçirmeye zorlar.

Evcil hayvan sanayisi ise hayvanlarla gelişen ilişkimizdeki en göze batan çelişkilerden birini sunuyor. Bir yandan, evcil hayvanlara ekseriyetle aile üyeleri üzere davranılıyor, şefkat ve itina gösteriliyor. Öte yandan, evcil hayvan sahipliği kavramı, hayvanların haklara sahip hassas varlıklar olduğu kanısıyla çelişen bir güç dinamiğini ima ediyor. Evcil hayvanların metalaştırılması (yetiştirilmesi, satın alınması ve satılması) bu etik paradoksu vurguluyor. Bildiğimiz manada evcil hayvan sahipliğinin sona ermesini savunan hareketlerin yükselişi, hayvanlara bakma dileğimiz ile onları denetim etme dürtümüz ortasındaki tansiyonun altını çiziyor.

Peter Singer ve Tom Regan üzere filozoflar, hayvan hakları argümanının geliştirilmesinde tesirli oldular. Singer’ın “türcülük” kavramı (insan çıkarlarını öteki tiplerin çıkarlarından üstün tutmanın bir ayrımcılık biçimi olduğu düşüncesi) bilhassa etkileyici bir kavram oldu. Singer, ırkçılık ve cinsiyetçiliğin ahlaki açıdan savunulamaz olduğu üzere türcülüğün de savunulamaz olduğunu savunur. Regan ise deontolojik bir bakış açısıyla, hayvanların doğuştan gelen bir bedele sahip olduğunu ve sadece insan maksatları için bir araç olarak değil, kendi başlarına maksatlar olarak ele alınması gerektiğini söyler.

Bu felsefi argümanlar, hayvanların yasal ve ahlaki statüsünü yine tasarlamayı amaçlayan ve giderek büyüyen global bir hareketin teorik temelini oluşturuyor. Bu hareket, kökleşmiş kültürel ve ekonomik uygulamalarla yüzleştiği için zorlukları da yok değil elbette. Bununla birlikte, daha kapsayıcı ve şefkatli bir etik çerçeveye gerçek daha geniş bir kültürel değişimin göstergesi olarak dikkate kıymet.

Siyasi boyut

İnsan-hayvan bağlantılarının tekrar tanımlanması yalnızca felsefi yahut kültürel bir sorun değil tıpkı vakitte son derece politik. İnsan ve hayvan hakları ortasındaki sonlar giderek bulanıklaşırken, siyasal sistemler bu değişikliklerin sonuçlarıyla çaba etmek zorunda. Hayvan hakları hareketi son yıllarda değerli bir ivme kazandı, birçok ülkede hayvan refahına adanmış siyasi partiler ortaya çıktı. Hollanda’da Hayvanlar İçin Parti’nin (Partij voor de Dieren) ulusal parlamentoda sandalye kazanması bile hayvan haklarının siyasi arenada artan ehemmiyetini yansıtıyor.

Bu siyasi değişim milletlerarası mutabakatlar ve siyasetlerde da kendini gösteriyor. Avrupa Birliği’nin kozmetik eserlerde hayvanlar üzerinde test yapılmasını yasaklaması ve kürk çiftçiliği üzere hayvan sömürüsünün muhakkak biçimlerini yasaklayan ülkelerin sayısının artması, daha geniş bir siyasi değişimin göstergeleri. Bu siyasetler, çoklukla ekonomik çıkarlar ve kültürel geleneklerle çatıştığı için tartışmasız değil elbette. Bununla birlikte, hayvanları ziyan görmekten ve sömürülmekten muhafaza gereksiniminin giderek daha fazla kabul görmesini temsil ettikleri de bir gerçek.

Bu değişimin siyasi sonuçlarını daha geniş kapsamda okuyabiliriz. Hak kavramı hayvanları da kapsayacak halde genişletildikçe, klasik egemenlik, mülkiyet ve adalet kavramları sorgulanmaya başlanacaktır. Hayvan haklarının yasal olarak tanınması, tarihî olarak insan olmayan hayvanların ahlaki ve yasal topluluktan dışlanması üzerine inşa edilmiş olan siyasi sistemlerimizin temeline meydan okumaktadır. İnsan ve hayvan hakları ortasındaki sonların bulanıklaşması yalnızca türel yahut siyasi bir sıkıntı değildir; adaletin kendisini manaya biçimimize yönelik de derin bir meydan okumadır.

İnsan kimliğinin tekrar yapılandırılması

Özünde, insan-hayvan münasebetlerinin yine tanımlanması yalnızca hayvanlarla ilgili değil; bizimle ilgili. Bu, insan kimliğinin yine yapılandırılması, ahlaki ve etik sistemlerimizin değişmez olmadığının, yeni bilgi ve anlayış ışığında değişime tabi olduğunun kabul edilmesidir. Bu süreç, kendi insanlığımızın hudutlarıyla yüzleşmeyi, uzun müddettir devam eden inançları sorgulamaya ve doğal dünyaya daha incelikli ve empatik bir bakış açısını benimsemeye istekli olmayı gerektirir.

Daha kapsayıcı bir etik çerçeveye hakikat ilerlerken, insan olmanın ne manaya geldiğini de yine tanımlıyoruz. İnsanları evrimin doruğu, doğal dünyanın efendileri olarak gören klasik görüş yerini, dünyadaki yerimize dair daha ilişkili ve ilişkisel bir anlayışa bırakıyor. Bu yine tanımlamanın rahatsızlıkları yok değil; kültürel ve etik sistemlerimizin temellerine meydan okuyor. Fakat bu birebir vakitte bir fırsat, yalnızca beşerler için değil tüm canlılar için daha adil ve şefkatli bir dünya yaratma şansı…

Yeniden hayal edilen bu ütopyada, beşerler ve hayvanlar ortasındaki bağ artık tahakküm ve sömürü ile değil, karşılıklı hürmet ve tanıma ile tanımlanıyor. Tipler ortasındaki hudutların katı değil akışkan olduğu, insan ve hayvan ortasındaki çizginin bir hiyerarşi değil ortak varoluş çizgisi olduğu bir dünya. Hayvanlarla münasebetimizi tekrar tanımlarken kendimizi de yine tanımlıyoruz: kıymetlerimizi, etiğimizi ve kozmostaki yerimizi.

Bu, insan-hayvan ilgilerinin yine tanımlanmasının zorluğu ve vaadi; bilinmeyene yanlışsız bir seyahat, kendi anlayışımızın hudutlarıyla bir yüzleşme… Lakin birebir vakitte daha şefkatli ve etik bir dünyaya, tüm canlıların kıymetini onurlandıran bir dünyaya hakikat bir seyahat. Bu manada, insan-hayvan bağlarının tekrar tanımlanması yalnızca kültürel yahut etik bir değişim değil insan olmanın ne manaya geldiğinin tekrar tasarlanmasıdır.

*30 Temmuz’da TBMM Genel Kurulu’ndaki oylamada kabul edilerek maddeleşen 17 unsurluk “160 sayılı Hayvanları Muhafaza Kanunu’nda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun Teklifi”, Resmi Gazete‘de yayımlandı ve kanun 2 Ağustos’ta yürürlüğe girdi. Bu kanunla “hayvanın saldırgan olduğu”, “bulaşıcı ve tedavi edilemeyen bir hastalığı olduğu”, “kamu güvenliği için tehlike oluşturduğu”, “bulaşıcı hastalık taşıdığı”, “yaban hayatına ve biyolojik çeşitliliğe ziyan verdiği” biçimindeki muğlak ve keyfi uygulamaya açık sebepler mazeret edilerek sahipsiz hayvanları öldürmenin yolu açıldı.