“İnsan toplumsal savaşımın içinde kendini özgürleştirebilir”

Yakın vakitte kaybettiğimiz Afşar Timuçin’le 17 yıl evvel “Felsefeye Giriş” başlığıyla yaptığımız (ve o yıllarda çeşitli nedenlerle yarım kalan) söyleşi dizisini, Timuçin’in vefatının akabinde vessaire’de tekrar yayınlamaya başlamıştık. Hedefimizi da, “felsefeye meraklı genç okurların –gerçekte değeri hiç bilinmemiş– bu bedelli düşünür ve sanatkarın dünyasına girmesi, onu tanımasına vesile olması” diye duyurmuştuk.

Şimdiye dek altı söyleşi yayımladık, aşağıda okuyacağınız ise sonuncusu olacak.

İlk söyleşinin sunuşunda, Afşar Timuçin’in Türkiye’nin en üretken aydınlarından biri olduğunu söylemiş ve eklemiştik: “Birkaç jenerasyona ideolojiyi sevdirdi, estetikle tanıştırdı, makaleleri, çeviri ve yayıncılık çalışmalarıyla hepimize yeni ufuklar açtı; şiirleri, hikayeleri, romanları ve denemeleriyle fikir ve sanat dünyamızda kalıcı izler bıraktı.”

Eminiz ki Timuçin’in şahsî tarihine şahit olanlar, kitaplarını okuyanlar, öğrencileri ve dostları bu kelamlara katılacaktır. Dileriz genç jenerasyonlar da tekrar onun yapıtlarıyla ideolojiyi sever, estetikle tanışır, edebiyat sevgisi kazanır ve gayretle geçen hayatında beşere karşı sorumluluğunu her şeyin önüne koymuş bu büyük aydına hak ettiği bedeli verir.

Önceki söyleşimizde özgürlük konusuna girmiştik ancak bugün biraz daha detaylı konuşalım, dilerseniz. Evvel her zamanki üzere kavramdan başlayalım. Özgürlük nedir?

Özgürlük dediğimiz şey, direkt doğruya seçme gücüdür. Özgür insan dediğimiz insan, seçebilen insandır. Probleme bir diğer açıdan bakarsak, seçecek şeyi olan insandır. Gerçek manada özgürlük, şuur temeli üzerine oturur. Lakin şuurlu varlıklar, yani beşerler özgür olabilir. Lakin hangi insan? Şuurlu insan. Münasebetiyle şöyle de diyebiliriz: Biz bilinçlendikçe özgür olabiliriz. Zira bilinçlendikçe seçme gücümüz artar. Seçecek şeylerimiz çoğalır. Öyleyse özgürlük dediğimiz şey, tam tamına şuur şartlarımızla ilgilidir. Lakin ehil bilince ulaşmış beşerler gerçek manada özgür insanlardır.

Genelde özgürlüğü özerklik ile karıştırıyoruz. Zira özerk olmak dediğimiz şey, dıştan bağımlanmamış olmak demektir. Fakat biz dıştan bağımlanmamış olmayı özgürlük diye anlıyoruz, münasebetiyle özgürlük ve özerkliği eşanlamlı üzere kullanıyoruz. Fakat insan hem özerkliğe hem de özgürlüğe ihtiyacı olan bir varlıktır. Özgürlüğü kendi şuur şartlarında sağlar fakat özerkliğini de toplumsal hayat şartlarında sağlar.

Hayatta bir karşılığının da olması gerekiyor sanırım bunun. Yani şuurla aksiyon ilgisini de kurmamız gerekiyor.

Tabii… İnsan şuurlu aksiyon yapma gücüne ulaşmış olmadığından birçok zorlukla karşılaşıyor. Şuurlu insan gerçek manada seçimlerini gerçek yapabilen insandır. Yani hareketlerini en uygun şartlarda gerçekleştirebilen insandır. Beşerler neden umutsuz oluyorlar ekseriyetle, neyi seçeceklerini ve nasıl seçeceklerini bilmediklerinden. Bunun da temelinde şuur eksikliği yatıyor. Yani ben, içinde yaşadığım dünyayı gerçek dürüst kavrayamamışsam, içinde yaşadığım insanlığın şuurunu yanlışsız dürüst edinememişsem orada benim yaşamam biraz körlemesine olacaktır. Yazgı dedikleri şey biraz da budur, değil mi? Benim başıma gelenlerdir yazgı. Lakin benim başına gelenlerin birçoklarını ben başıma getiriyorum. Demek ki insanın oturup düşünmesi gerekiyor: Ben gerçek manada özgür bir varlık olduğum vakit gerçek manada yanlışsız aksiyonlar ve onun temeline de yerleştireceğim hakikat fikirler üretebilirim.

Tarihe bakarak ilerleyelim ve kavrama daha geniş bir çerçeveden bakarak tartışalım. Eskiçağ’ın kölecilik sisteminde özgür olabilenler hâkim sınıfın üyeleriydi. Ortaçağ’da da durum değişmiyor; serf, hükümdara, kiliseye ve senyöre bağlı. Akabinde tarihin bir devrinde sahneye çıkan ve yükselişe geçen sınıf, burjuvazi, hem iktisadi manada hem de kültürel ve toplumsal manada “özgürlüğü” savunarak ortaya çıkıyor. Hatta Fransız Devrimi’nin bayrağında “eşitlik, özgürlük, kardeşlik” yazıyor. Sonra ne oluyor?

Burjuva sınıfı, kozmik seviyede insani temel kavramlar ortaya koydu. Bunların başında da özgürlük vardı, tekrar söylediğin üzere eşitlik, kardeşlik ve adalet vardı. Lakin bunları gerçekleştirirken kendi içinde zorluğa uğradı. Zira bunları tam manasıyla gerçekleştirdiği vakit kendi çıkarlarına alışılmamış davranacağını gördü. Eskiçağ köle emeğinden yararlanıyordu, Ortaçağ serfin emeğinden yararlandı, burjuvazinin de personel sınıfının emeğinden yararlanması gerekiyordu. Hangi şartlarda? En az harcama şartlarında. Yani emeği olabildiğince ucuza getirmeye çalışıyordu. Emeği ucuza getirdiğiniz vakit ne özgürlük kalır ne eşitlik ne de adalet. O vakit burjuva sınıfı, kendi koyduğu kıymetlerin karşısına geçmiş oldu ve bu koyduğu kıymetleri bir manada hayatta geçerliliği olamayacak pahalar üzere algılamaya başladı. O vakit ortaya çıkan tablo alışılmış ki özgürlüklerin sadece ve sırf hükümranlar için düşünülebileceği noktasında kendini gösterdi. Bu da şu manaya geliyordu: Burjuva sınıfı sırf iktisadi özgürlüklerden yanadır. Fakat öteki türlü özgürlükler burjuva sınıfının varlığını tehdit eder. Bilhassa 20. yüzyılın başından sonra bu tavır kesin biçimde belirmeye başladı. Yani iki dünya savaşı dünyaya felaketler getirirken burjuva sınıfının katı görüşlerini de getirdi. Her vakit ucuz emek ve her vakit ticari özgürlük… Fakat öbür özgürlük mutlaka kelam konusu değil. (Buradaki özgürlüğü özerklik manasında kullanıyorum.) Burjuva sınıfı, özerklik vermediği, özerkliğini engellediği kitlelerin zati özgürlüğünü de sağlayabilecek durumda değildi. Esasen özerk olmayan beşerler nasıl özgür olabilsin. Özetlersek, burjuva sınıfı, kendi çıkarları doğrultusunda, kendi ortaya koyduğu kıymetlerin karşısına geçti.

Bu çağın düşünürleri ortasında Rousseau’nun özel bir yeri var. Siz de özgürlük fikrinin yasa sistemi fikriyle geliştiğini ve toplumsal kontrat kavrayışında anlatımını bulduğunu söylüyorsunuz. Rousseau ne demişti?

Rousseau’nun temel özelliği, bunu çok net çok açık ortaya koymasa da, sanayi sistemiyle gelen adaletsizliklerin insanlara mutsuzluk getireceğiyle ilgilidir. Yani Rousseau ne demek istiyordu? O kadar makûs kullandık ki bilgiyi, sanatta da bilimde de, bu bizi, insanlığı zedeleyecek, insan yanımızı yok edecek bir duruma kadar götürdü. Hasebiyle nereye yanlışsız gittiğimizi âlâ düşünmek ve yeterli hesaplamak zorundayız. Rousseau’dan evvel bu tehlikeyi gören olmamıştır. Rousseau, birinci kere sermayeci tertibin insanlık için bir tehlike olabileceğini gördü. Lakin açık açık bir sistem tenkidine girmedi. Dolaylı olarak toplumsal hayat şartlarını eleştirirken bilginin güzel kullanılmamasıyla gelen ezaları bize açıkladı. Bunu açıklarken aslında şunu demek istiyordu: Bu adaletsiz tertip bu türlü devam ederse insanlık çok büyük ziyan görecek. Hatta bilimlere ve sanatlara karşı görünür ancak bir yerde der ki, “Ben bilimlere ve sanatlara açık açık karşı duracak kadar bilgisiz bir adam değilim ama…” Bu “ama”, direkt doğruya bilginin makûs kullanımıyla ilgilidir.

Marx’ın da Rousseau’dan etkilendiğini biliyoruz. Marx’ın, Engels’in, Lenin’in Rousseau’dan farklı bir içerik ve sistemle burjuva toplum sistemine getirdiği tenkitler var. Bunlara burjuvazinin özgürlük anlayışı için getirilen tenkitleri de katabiliriz. Örneğin Marx ve Engels bir yapıtlarında, “Bugünkü burjuva üretimi şartlarında özgürlükten ticaret özgürlüğü, alma ve satma özgürlüğü anlaşılır” diyor. Lenin ise, “Para gücüne dayalı bir toplumda, kitlelerin sefalet içinde süründüğü bir toplumda, bir avuç varlıklı insanın asalak olarak yaşadığı bir toplumda gerçek ve katışıksız özgürlük var olamaz” diyor. Bu görüşlere katılıyor musunuz?

Elbette. İnsanın insan olma şartlarını en aza indirgediğiniz vakit onun özgür olması kelam konusu değildir artık. İnsan beslenme haklarını kullanamıyorsa, gerçek manada güçlü bir aile kurma hakkını kullanamıyorsa, kendi şuurunu geliştirme hakkını kullanamıyorsa nasıl olacak da kendini özgür kılacak? Bir defa kendini özgür kılabilmesi için kendisine gerekli vakit verilmiyor. Vakti elde ettiğini düşünelim, işsizlik şartlarında; bu sefer de ömrünü sürdürebilmek için gerekli güçlere sahip değil. İktisadi ve toplumsal güçlere sahip değil. Yani bugünün beşerinin kültür planında uygundan uyguna geri kalmış olmasının da aslında temel nedeni budur. Bugünün insanı, tüm bu irtibat araçlarının güçlülüğüne karşın katiyetle kendini güzel yetiştirme hakkına sahip değildir. Zira o, bir manada Ortaçağ’daki insan üzere artık sıkı sıkıya toplumun malıdır. Hatta o denli bir hale getirilmiş ki, kendini özgürleştirme ihtiyacı bile duymuyor. Onun asıl duyduğu ihtiyaçlar neyle ilgili? Beslenmeyle, üremeyle ve dinlenme vakitleriyle ilgili. Bunun dışında kendisi için özel bir şart bile düşünmeyecek halde. Bir manada şuur açısından boğulmuş durumda. Bunun için bugünün beşerinin özgürlükle önemli bir münasebeti yok. Bugün bir özgürlük istemiyle kendini ortaya koyan kitlelerle pek karşılaşmıyoruz. Yalnızca çok baskı gören kitlelerin reaksiyonları var lakin “ben şu şu şartlar içinde yaşamak ve özgür olmak istiyorum, bunun için gerekli haklara da sahip olmak istiyorum” diyen kitlelerle karşılaşmıyoruz. Yetinmeyi bilen kitleler oluşturdu sermayeci sistem.

Kapitalizmin tüm hataları, çelişkileri ve yapısal meselelerine karşın hâlâ özgür bireyin bu tertipte varlığını “koruyabileceğini” ısrarla savunan burjuva müellifler var. Buna ne dersiniz?

Bugünkü şartlarda insanın özgür olması pek mümkün değil. Bunu yalnızca tabandaki beşerler için düşünmeyelim, üstteki beşerler için de mümkün değil. Beşerler gündelik ömür şartlarının içine o kadar berbat kapatılmışlar ki, şayet çok güç şartlarda yaşamıyorlarsa yani yalnızca beslenmenin şartlarıyla savaşmıyorlarsa, bu sefer araba markalarıyla, giyecek markalarıyla içli dışlı oluyorlar. Bugün bir manada hadım edilmiş insan tipiyle karşı karşıyayız. İktisadi manada güçlüyse de hadım edilmiş, güçsüzse de hadım edilmiş. Bu beşerler insani ihtiyaçlar duymuyorlar artık. Yani yeterli bir roman okumak, şiirde insanı yakalamak, sinemada insanı görmek, ideolojide insanı araştırmak üzere bir telaşları yok. İmkanlarını geliştirdikçe o imkanları dünya zevkleri için kullanmaya yöneliyorlar. Hasebiyle üstten aşağıya yanlışsız tüm katlarda bir aptallaşmışlık kelam konusu. Bu yüzden Marksizmin getirdiği, personele çok inanç de bugün tartışılır duruma geldi. Zira işverenle personel ortasına giren orta kesim, ömrü büsbütün sermayeci nizamın şartlarına nazaran düzenlemek için uzmanlaştı. Uzmanlaşırken kendi şuurunu de yitirdi. Bugün nasıl bir insanlığın üyesi olduğunun farkında olmayan insanların dünyasında yaşıyoruz. Tabandaki insan da bu, üstteki insan da bu. Yani bir mühendisle, bir doktorla bir fabrika personeli ortasında şuur ayrımı büyük değil bugün.

Özgürlüğün kişisellikten çok toplumsal seviyede geçerli olduğunu söyleyen, “İnsan fakat diğerleriyle özgürse özgürdür”, “Özgür birey lakin özgür toplumda mümkün olabilir” diyen düşünürler de var. Siz bu hususta ne düşünüyorsunuz?

İnsan ister istemez toplumsal bir ömrün içinde. O toplumsallık bizi çok vakit farkına varmadığımız biçimde kesin bir yapı içinde koşulluyor. Biz ne kadar özgür olmak istersek isteyelim, bizi engelleyen şartlarla karşılaşıyoruz. Fakat çok yaygın bir görüş var, o da “Bu şartlarda insan kendi özgürlüğünü yaratamaz” görüşüdür ki, bu görüşün yanlışsız olduğuna inanmıyorum. Şartlar ne kadar makûs olursa olsun, insan kendidi ve insanlık için savaşırken kendi özgürlüğünü yaratabilir ve diğerinin özgürlüğünü yaratmasına katkıda bulunabilir. “Bireysel olarak bu muhtemel mıdır?” diyeceksiniz. Bana nazaran muhtemeldir. Zira bizim toplumsal bakış açımız içinde birçok vakit bireyin gücünü hafife alma eğiliminde olduğumuzu görüyorum. Niçin bireyi bu kadar hafife alıyoruz, esasen toplumu kuran birey değil mi? O vakit bireyin de kendine nazaran bir tesir gücü olması yanlışsız olmaz mı? Dünyanın her yerinde gerçek manada kendini adamış bireylerin hem kendi özgürlükleri için hem oburlarının özgürlükleri için efor gösterdiklerini görüyoruz. Ve bu beşerler çok büyük zorluklara karşın gayelerini yerine getirmek için çalışıyorlar. Demek ki baskı güçleri ne kadar aktif olursa olsun insan bu güçlerin karşısında da kendi özgürlüğünü yaratabilir ve oburunun özgürlüğüne katkıda bulunabilir.

Varoluşçuların özgürlük anlayışına kısaca değinmeden geçmeyelim. Onlar da, “herkes kendi özgürlüğünü yaşar, herkes kendi özgürlüğüne mahkumdur” diyor. Onlar için özgür olmak, toplumsal açılımı olmayan kişisel bir durum. Bu özgürlük anlayışı hakkındaki yorumunuz nedir?

Bizim düşündüğümüz özgürlükle varoluşçuların düşündüğü özgürlük birebir şey değil. Biz özgürlük dediğimiz vakit, bütün insanın bedelleri çerçevesinde, insanlığın ortak gayeleri çerçevesinde düşünüyoruz. Varoluşçular sırf bireyin özgürce kendini yaratması fikrinden yanadırlar. Zati burada insanın yapısına karşıt bir durum var. Yani ben az evvel, “İnsan her şeye karşın özgürlüğünü yaratabilir” derken bunu toplumsallığın içinde düşündüm. Yani bir manada insan toplumsal savaşımını gerçekleştirirken kendini özgürleştirebilir. Lakin ben kendi başıma, “Toplum benim umurumda değil, ben kendimi özgür kılarım” dediğim vakit, bu varoluşçu manada bir özgürlük olur ki bunun hayatta pek önemli bir karşılığı olduğunu düşünmüyorum. Toplumsal bir savaşımın içine girmeden insanın kendini özgürleştirmesi muhtemel değil.

O halde mevzu yeniden geliyor insanın sorumluluğuna… Şöyle soralım: Özgür insan birebir vakitte sorumlu insan mıdır?

Özgür birey sorumludur. Münasebetiyle sorumlu insanın da özgür olması gerekir. Şayet bir kişi, “Ben sorumluyum” diyorsa, neden sorumlu olduğunun şuurunda olması gerekir. Gerçek manada sorumlu insan, bütün bir insanlıktan sorumludur. Bütün insanlıktan sorumlu olacak kadar geniş bir şuur çerçevesini gözümüzün önüne getirelim. Ancak üç kuruşluk şuurla “insanlıktan sorumluyum” dediğimiz vakit kendi açımızdan hayal görüyoruzdur. Dünyanın nereden gelip nereye gittiğini, çağların insanlara neler getirdiğini, toplumsal hayatın nerelerden süzülüp geldiğini bilmeyen bir insanın kozmik seviyede sorumlu olması mümkün değil. Dar çerçevede sorumlu olabilir elbette; çocuğundan sorumludur, eşinden sorumludur, yapmakta olduğu işinden sorumludur hatta mahallesinden ya da apartmanından sorumlu olabilir lakin kozmik seviyede sorumlu olmasını bekleyemeyiz onun. Kozmik seviyede sorumlu olmaktır gerçek sorumluluk. Bunun için de gerçek manada üniversal bilince ulaşmak gerekir.