Öykülerinde, kendisini neyi beklediğini bilmeyen şaşırmaya müsait bir okuru tercih etmez Sait Faik. Yalnızca bu sebeple değil elbette ama okurunun imgelemini güçlendirmek için hikayelerinin başında sıklıkla hikayenin yerini açıklar. O denli ki, okurlar hikayenin İstanbul’da mı, Ada’da mı yoksa Adapazarı’nda mı geçtiğini kolaylıkla anlar. Örneğin, Semaver kitabının birinci üç hikayesindeki farklı üç yer da en başından okurla paylaşılır. “Semaver” hikayesinde Ali’nin nihayet iş bulduğu fabrikanın Halıcıoğlu’nda olduğu bilgisi çabucak ikinci paragrafta yer alır; Burgazada’da geçen “Stelyanos Hrisopulos Gemisi” hikayesi “Kış, Ada’nın kıyılarında lodoslarla birlikte gelirdi” cümlesiyle başlar ve uzun bir kış tasviriyle devam eder; Adapazarı’nda devrin en bilinen oteliyle birebir ismi taşıyan Meserret Oteli hikayesinde de yer başlıkta yerini bulmuştur.
Kimi Sait Faik hikayelerinde ise yer bilgili değildir; okur bazen bir kelimeyi, bazen bir duyguyu ya da hikaye sonundaki his bütünlüğünü alır ve hikayeye bir yer atfeder. Bu toprakların en üretken ve okuması en keyifli “Sait Faik uzmanı” Necati Mert’in, Sait Faik’in “Söylendim Durdum” hikayesini İstanbul hikayeleri ortasında görmesi de sanırım bu türlü bir atfın sonucu. Sait Faik’in “Alemdağ’da Var Bir Yılan” hikayesinde “çirkin, pis, balgamlı, çamurlu, molozlu, kusmuklu” İstanbul betimlemesinden yola çıkan Necati Mert, aksilikle bezeli, “Bu kent laubaliliğin, berbatlığın, ikiyüzlülüğün kaynaştığı bir şehir” cümlesinin yer aldığı “Söylendim Durdum” hikayesini de İstanbul hikayeleri ortasına koymaktan geri durmaz.
Ben ise, Necati Mert’in bilakis, “Söylendim Durdum” hikayesinin Sait Faik’in yerden azade istisna hikayelerinin başında geldiğini düşünüyorum. Berbatlığın sıradanlaştığı, kişiselliğin ve bencilliğin norm olageldiği distopik bir toplum ve kent anlatısını makul bir mekansal işaretleme yapmamaya itina gösterilerek ortaya koyar Sait Faik. Klasik bir Sait Faik hikayesinden çok toplumun neredeyse her ferdine sirayet etmiş çürümüşlüğe, yozluğa, çıkarcılığa ve bunların sıradanlaşmış olmasına rağmen (sonucu ne olursa olsun) hakikat bilinenin peşinde olunmasına dair bir “yapılması gerekenler listesi”; muhatabı sırf kendisi olan bir niyet mektubudur bu metin. Muhatabı kendisidir ama okurundan da bu taze palazlanan şevkten ve şuurdan feyz almasını ister. Yoksulluk, yalnızlık ve ümitsizlik girdabında edilgen bir hayat yaşamaya karşı güçlü bir isyanı barındırır. Maruz kaldığı karabasanın son bulmasını sağlayacak yegane şeyin, değiştirmeye muktedir bir özne olmaktan geçtiğinin yeni yeni farkına varmakta, okurunu da bu heyecanına ortak etmektedir. Şahsî boş vermişliğinin katkı sunduğu bu çölleşme karşısında (sonunda bir vaha yaratamayacağını bilse de) bir an evvel işe koyularak daha fazla kuraklaşmaya mahzur olma muradına sarılır zira aksi kötüdür.
Varlık’ta 75 yıl evvel yayımlanmasından bugüne tespitlerinin yeniliğini (üzücü ve korkutucu derecede) koruyan “Söylendim Durdum” hikayesine dair Necati Mert’in yazılarında Sait Faik’in “önemli ve meşhur” hikayeleri ortasında görmesi dışında bir değerlendirmesine denk gelemiyoruz. Fakat Necati Mert’in 40 yıllık kitapçılık yıllarını anlattığı Memleket Kitabevi okunduğunda (kitapçıya hiç girip çıkmamış salt dışarıdan bir okur olarak bile) 1970’li yılların başında Gelişim Kitabevi’ni kurma ve her türlü zorluğa karşın devam ettirme şevkinde, Sait Faik’in “Söylendim Durdum “öyküsündeki tembihleriyle örtüşmesi çarçabuk görülebiliyor. Kent yaşantısını (sıklıkla alaycı bir dille) gündemine alan bu anı kitabı, birebir vakitte Türkiye’deki iktidar bloklarının birleşme ve çözülme süreçleri üzerinden bir taşra kentinin aktörlerine ve dinamiklerine de ışık tutuyor.
12 Mart Muhtırası sonrasında artan baskılar, tutuklamalar, idari tahkikatlar ve uzaklaştırmalardan sonra öğretmenlik mesleğinden el çektirilir Necati Mert. Gelişim Kitabevi’ni kurmasına giden süreç bu türlü başlar lakin yeni mesleği kitapçılıkta da sağ taarruzdan kurtulamaz; dükkan hücuma uğrar, yetmez bombalanır. 12 Eylül 1980 darbesinden sonra güçsüzleştirilen sol ve 1990 sonrası liberal-sol entelijansiyadaki tek kutuplu dünya algısının genel geçer kabulüyle birlikte Türkiye’nin “merkez-çevre” kuramı üzerinden okunması yaygınlaşır. Necati Mert, Kenan Cihan Atatürkçülüğüne ahenkte zorlanmayan “sosyal demokratların” konumlanmasını sıklıkla eleştirir. Kentte yerel yönetim 1994 seçimlerinde SHP’den Refah Partisi’ne geçer ve memleket “çevre” diye anılanın lokal iktidarıyla tanışır.
30 yılı aşan müddet boyunca iktidarı devam etmekte muhafazakar yöneticilerin, “merkeze” aralıklı Necati Mert’e aralıklı olmaması biraz da bundandır. Öteki mahallede dışlanan memleketin sol aydınının, kendi mahallesinin “İslamcı münevveri” olmayacağını bilirler pek olağan, lakin bir çoğulculuk piar’ı olarak iktidar bloğunda muhtaçlık duyulan sol liberallere sırtlarını dönmemekle kalmazlar; kültür-edebiyat etkinliklerinde sıklıkla yer de verirler. Taşra küçük, taşranın aydını kısıtlı, dedikodusu boldur. Solcu hemşerilerinin “dönek” yaftasından gocunmaz, yazılarında bunu sıklıkla tiye de alır. Çoksesliliğe verdiği kıymetle uzun yıllar boyunca kentte İslamcı, solcu, milliyetçi, liberal ve öbür görüşlerden onlarca insanın dahil olduğu yuvarlak masa buluşmalarına öncülük edenlerin başında gelir. Lakin “çevre” diye anılanların yavaş yavaş “merkeze” gelmesiyle büyük bir hayal kırıklığı yaşadığını da gizlemez. Hayal kırıklığının sebebi hiçbir beklentisinin olmadığı iktidar aktörleri değil, yıllar boyunca o yuvarlak masayı paylaştıklarıdır:
“3 Kasım’dan (2002) sonra taşrada olanları bilirim. Olanlar beni hayrete düşürdü. Eşitlik, özgürlük, demokrasi, insan hakları konusunda birbirimizi besleyip çoğalttığımız arkadaşlarımızla giderek ortak lisan kuramaz olduk. (…) Beni hayrete düşüren… (m)uhalif lisanın yok olması. Kötüsü da var: İçimizden bazılarının adeta AKP’nin hükümet sözcüsü kesilmesi.”
Hasılı, Seyahat Direnişi sonrasında ülkedeki liberal iyimserliğin yerini (beklendiği üzere) hayal kırıklıkları aldı. Tekrar bu süreçte “ortak akıl” arayan kentteki kalabalık yuvarlak masa sandalyeleri yerini basık ve uzun bir pasajın içinde bir erkek berberi ile bir tıbbi gereççi ortasında cep telefonu sinyallerinin dahi çekmediği 25 metrekarelik bir kitapçı dükkanı olan Gelişim Kitabevi’nin iki adet taburesine bıraktı. Son yıllarında dükkanı tek başına ayakta tutan ve cam vitrine koyduğu muhalif neşriyat seçkisiyle kentin daimi ötekilerini mest eden Emre Mert’in ağır gayretleri da Gelişim Kitabevi’ni ayakta tutmaya yetmedi. Evvelki haftalarda vefat haberini aldığımız Necati Mert ise kendisi üzere sessiz ve alçak istekli bir uğurlamayla Sait Faik’in doğum günü 18 Kasım’da memleketi Adapazarı’nda toprağa verildi.
“Söylenip duran” dümensiz muhalif yığınlar olarak bir kültürel yozlaşma, toplumsal çürüme ve siyasal çölleşmenin tam ortasındayız. Yazının sonunda Necati Mert’in Söylendim Durdum hikayesini İstanbul hikayeleri ortasında görmesine sebep olan cümleyi bir sefer daha hatırlayalım: “Bu kent laubaliliğin, berbatlığın, ikiyüzlülüğün kaynaştığı bir kent.” Tezimin gerisinde durduğumu yinelemek isterim. Bu hikaye yerden bağımsızdır, mekan-üstüdür, bütün memleketi anlatır.
Öykü şöyle devam eder: “İyi insanları yok mu? Dolu. Ancak nasıl çekilmişler, nasıl ürkmüşler, nasıl kapanmışlar bir yere? Neredeler?”
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ âlâ işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
