İşverenin gözü: Yapay zekânın toplumsal tarihi

“Önemsizleştirilmiş tekil makine çalışanının uzmanlaşmış hüneri, makine sisteminde cisimleşen ve o sistemle birlikte ‘patron’un (master) kudretini oluşturan bilimin, muazzam tabiat güçlerinin ve toplumsal kitlesel emeğin karşısında esamisi bile okunmayacak bir ögeye dönüşerek yok olur.” –Karl Marx, Kapital, 1867[1]

“Bütün beşerler entelektüeldir[2] (…) Entelektüellerden kelam edebilirsiniz fakat entelektüel olmayanlardan kelam edemezsiniz, zira entelektüel olmayan insan yoktur (…) Zihnin her türlü dahlinin dışarıda tutulabileceği tek bir insan faaliyeti yoktur: Homo faber, homo sapiens’ten ayrılamaz.” –Antonio Gramsci, Hapishane Defterleri, 1932 [3]

Yirminci yüzyılda kamyon sürücülerini “bilgi işçisi” yahut “zihin işçisi” olarak, “entelektüel” olarak tanımlayacak pek kimse çıkmazdı. Fakat 21. yüzyılın başında, yapay zekânın (YZ) kullanıldığı şoförsüz taşıtlar –ve elbette daha birçok şey– taşıt sürmek çeşidinden el marifetleriyle ilgili algıyı değiştirdi; böylelikle emek yahut çalışmadaki en kıymetli ögenin el maharetinden ibaret olmadığı, işbirliği kabiliyetinin ve bilişsel yetilerin de öteden beri çalışmanın asli ögesi olduğu anlaşıldı. Şunu kabul edelim: Kamyon sürücüleri nihayet entelijansiya tapınağında kendilerine yer bulduysa, bu YZ araştırmaları sayesinde oldu. Ekseriyetle vasıfsız sayılan ve kol emeği addedilen faaliyet ve işlerde aslında ne kadar büyük ölçekte bir “zekânın” dışavurulduğunu (ki bu hem emek örgütlenmesinin hem de eleştirel kuramın çoğunlukla göz arkası ettiği bir durum) otomasyon alanındaki en azimli gelişme sayesinde görmüş olmamız başlı başına bir paradoks –tokat tesiri yaratan bir siyasi aydınlanış. Sahiden de içinde bulunduğumuz dijital çağda “yapmak düşünmektir” diye vurgulamayı ihmal etmeyen Richard Sennett üzere sosyologlar çok seçkin –bilim tarihçileri Lissa Roberts ve Simon Schaffer’ın “düşünen el” diyerek güzel bir imgeyle tabir kazandırdıkları boyut bu: Rönesans işlikleri kadar sanayi çağı imalathanelerinde de kas gücünü dışavurmakla kalmayıp dizayna, icatlara ve çığır açan bilimsel atılımlara da ilham veren bir el.[4] Bugün kol emeğindeki ve toplumsal faaliyetlerdeki zekâ inkâr ediliyorsa, bu durum dijital alanın çok büyüdüğünün ve insan faaliyetlerinin gayrimaddileştiğinin göstergesidir – sonunda YZ etrafında inşa edilen o gizem halesinde hissesi olan süreçler bunlar.

Yapay Zekâ nedir? Hakim görüşlerden birine nazaran, “zekâ bulmacasını çözme” arayışıdır: zihnin esrarlı mantığında yahut karmaşık hudut ağları üzere derin beyin fizyolojisinde bulunacağı varsayılan bir tahlil. Ben aksini öne sürüyorum: YZ’nin iç yasasının, biyolojik zekâyı değil, emeğin ve toplumsal alakaların zekasını taklit ederek tesis edildiğini sav ediyorum. YZ’nin, ferdî ve kolektif davranışlarda dışavurulan bilgiyi ele geçirip kodlayarak, imaj tanımaktan obje işlemeye, çeviriden karar alma süreçlerine kadar envai çeşit işi otomatikleştirecek algoritmik modellere dönüştürmeyi hedefleyen bir proje olduğu bugün çok bariz olmalı. Lakin ideolojinin tesirinde daima yaşandığı üzere, YZ muammasının “çözümü” gözümüzün önünde durduğu halde kimse onu göremiyor, görmek isteyen de yok.

Sürücüsüz taşıt denen tartışmalı projeye dönelim. Şoförler ne çeşit bir iş yapar? Ve YZ bu türlü bir işi ne ölçüde otomatikleştirebilir? Sürücüsüz taşıt, bir şoförün işlek bir yolda alacağı kararları –kayda bedel bir yaklaşıklık ve tesadüf payıyla– en ufak detayına kadar taklit etmek üzere tasarlanmıştır.[5] Aracın yapay hudut ağları; etrafa dair görsel algı ile aracın mekanik denetimi (direksiyon kırma, suratı artırma, frene basma) ortasındaki bağıntıları ve tehlike ânında saniyenin binde biri kadar bir müddette verilmesi gereken etik kararları “öğrenir”. Taşıt sürmek, doğaçlamaya bırakılamayacak kadar yüksek bilişsel hünerler gerektirir; fakat tıpkı vakitte, büsbütün şuurlu olmayan alışkanlık ve alıştırmalarla kazanılabilen süratli sorun çözme yeteneğini de gerektirir. Taşıt sürmek esasen işbirliğine dayalı toplumsal bir faaliyettir; hem (yasal yaptırımları olan) yazılı kurallara hem de her yerde farklılık gösteren örtük kültürel kodlar dahil, zaten gelişen kurallara uyar. Böylesine karmaşık bir faaliyeti kodlamanın güç olduğu kabul edilir; gerçekten teşebbüsçü Elon Musk bile, Tesla otomobillerinin dahil olduğu birkaç ölümcül kazadan sonra, “tam otomatik şoförsüz taşıt bir cins sıkıntı problem”[6] demiştir.[7]

Ancak tüm sıkıntılı taraflarına karşın endüstriyel bir proje olarak şoförsüz taşıtlar, taşıt sürmenin salt “mekanik” bir iş olmadığını açıkça göstermiştir. Her şeyden önce, taşıt sürme marifeti bir algoritmik modele aktarılabiliyorsa, taşıt sürmek mantığa dayalı bir faaliyet olduğu içindir, zira nihayetinde her türlü emek mantığı içerir.[8]

Peki o halde emek, kurallar ve otomasyon –yani yeni teknolojilerin icadı– ortasında nasıl bir münasebet var? YZ’yle ilgili çözmeye çalışacağımız temel sorunu bu düğüm oluşturuyor. Ancak bunun YZ problemini ele almada yesyeni bir bakış açısı olduğu söylenemez. Sözgelimi bilim tarihçisi Lorraine Daston, tıpkı sorunu, otomatik bilgisayımdan[9] evvel Aydınlanma periyodunda gerçekleştirilen büyük hesaplama projeleri üzerinden ortaya koyuyor. Matematikçi Gaspard de Prony, 18. yüzyıl sonunda İhtilal Fransası’nda çağdaşlaşmayı sağlamak için gereken uzun logaritma tablolarını üretmek üzere, Adam Smith’in Milletlerin Zenginliği’nde kanonlaştırdığı endüstriyel işbölümü prosedürünü elle hesaba uygulamayı düşünmüştü.[10] Bu emelle bir toplumsal algoritma geliştirdi: Tasarladığı hiyerarşik tertipte, zahmetli hesap işi üç başka kâtip kümesine bölünüyor, her küme işin tek bir kesimini üstleniyor, iş bittiğinde kesin sonuçlar bir ortaya getiriliyordu. Ondan birkaç yıl sonra, endüstrileşmiş İngiltere’de Charles Babbage işbölümü fikrini Fark Makinesi’nin iç unsuru olarak kullanıp birinci çağdaş bilgisayar prototipini tasarladı. Asıl değerlisi Babbage, işbölümünün yalnızca makine tasarlamaya değil üretim maliyetlerini hesap etmeye de yaradığını görmüştü (o vakitten beri “Babbage ilkesi” olarak anılan prensiptir bu).

Sanayi çağında işbölümüne nezaret etmek fabrikadaki işverenin misyonuydu.[11] İşverenin gözü, atölyeler kadar plantasyonlarda ve kamplarda da öteden beri emekçilere nezaret ederek onları denetlemiş ve disipline sokmuş, montaj çizgilerinin dizaynının yanı sıra mecburî çalışmanın vardiyalarını da belirlemişti. Endüstriyel makineler icat edilmeden evvel kentlerin ağır sömürüye dayanan atölyelerinde ve sömürgelerdeki mülklerde bedensel disiplin ve görsellik rejimi daha o vakitten “mekanik” bir mahiyet taşıyordu.[12] Filozof Michel Foucault’nun gösterdiği üzere, vaktin, mekânın ve bağların modüllere ayrılmasına dayanan bu cins disiplin tekniklerinin uygulamaya konması, kapitalist emek sömürüsü rejimine elverişli bir yer yaratmıştı.[13] Bu sürece koşut olarak gelişen akılcı dünya görüşü, insan vücudunun hareketlerinin tüm detaylarıyla betimlenmesine ve mekanikleştirilmesine katkıda bulunmuştu. Tarihçi Sigfried Giedion, Mechanisation Takes Command (Makinelesme Komutayı Ele Alıyor) başlıklı meşhur kitabında bu süreci detayıyla anlatır. Giedion’a nazaran makineleşme “Hareket kavramıyla” işe başlamış, akabinde el maharetinin yerini almış ve sonunda “fabrikanın tamamının eşzamanlı işleyen bir organizma halinde bütünleştiği montaj hattında” tam teşekkülünü kazanmıştır.[14]

Bu mekanik zihniyetin vardığı son nokta Taylorizm olmuştu: emekçilerin hareketlerini en ince detayına kadar tetkik edip emek ve vakit israfını önlemeyi amaçlayan “bilimsel yönetim” sistemi. Gerçekten siyasal iktisatçı Harry Braverman’ın vaktiyle dediği üzere “Taylor, Babbage prensibini kendi devrindeki herkesten daha güzel anlamıştı, tasarılarında bu unsur daima en üst sırada yer alıyordu”.[15] Hatta Taylorist sistem, emekçilerin en küçük el kol hareketlerini bile gözetleyip denetlemeye yarayacak sinematografik gözler edinmişti: Fabrikadaki işveren, çalışanların üretkenliğini ölçüp en güzel randımanı almak için onları sinemaya çeken bir nevi direktördü ve medya çalışmaları uzmanı Jon Beller’ın “sinematik üretim tarzı” dediği süreci hayata geçiriyordu.[16] Taylorizm, Sovyet devrimci Aleksey Gastev ile ABD’li mühendisler Frank ve Lillian Gilbreth’in birebir yıllarda üzerinde çalıştıkları “zaman-hareket etüdü” disiplinine ilham verecekti: Gastev’in geliştirdiği “siklogram” (cyclogram) da, Gilbreth çiftinin “zaman ölçümlü çevrim grafiği” (chronocyclegraph) tekniği de, fotoğrafı temel alan benzeri süreçlere dayanıyordu.[17] Ben bu kitapta, sanayi çağından YZ’nin gelişmesine kadar emek sürecini tahlil etmek üzere yapılan bu incelemeleri ele alıyorum; maksadım, teknolojik yeniliklerdeki “zekânın” çoğunlukla insan pratiğine ve kolektif davranışlara ait bu soyut şemaların taklit edilmesiyle ortaya çıktığını göstermek.

Nitekim dokuma tezgâhı ve torna üzere endüstriyel makineler, tek basına çalışan bir mühendisin dehası sayesinde değil, emeğin kolektif şemasının taklit edilmesiyle icat edilmişti: el hareketlerinde ve aletlerde tekrar eden kalıpların, emekçilerin uygulama marifetinde gizlenen yaratıcılığın tüm taraflarıyla kavranıp mekanik birer mamule dönüştürülmesiyle. Ben de burada, Smith, Babbage ve Marx’ın daha 19. yüzyılda benimsedikleri bu icat teorisinin müsaadeden giderek, en gelişkin “akıllı” makinelerin de kolektif işbölümünün anahatlarının taklit edilmesiyle ortaya çıktığını öne sürüyorum. İlerleyen kısımlarda teknolojik gelişmeye ait bu teori emek otomasyon teorisi yahut emek makine teorisi olarak geçecek; çağdaş YZ’yi de bu çerçevede inceledikten sonra emek makine zekâsı teorisi dediğim genel bir teori inşa ediyorum.[18]

Marx daha 19. yüzyılın ortalarında işverenin artık tek bir kişi olmaktan çıktığını öne sürmüş, baştaki alıntıda söylediği üzere “bilimin, muazzam tabiat güçlerinin ve toplumsal kitlesel emeğin” makine sisteminde birleşmesiyle oluşmuş bir güç haline geldiğini savunmuştu. Emile Durkheim’ın 19. yüzyıl sonunda kaydettiği üzere, “işbölümünün topluma” yayılmasından sonra işverenin gözü de gelişerek yeni denetleme teknolojilerine dönüşecekti: örneğin istatistiğe yahut (Sandro Mezzadra ile Brett Neilson’ın tam oturan tabiriyle) global “sermaye işlemleri”ne.[19] O vakit diyebiliriz ki 20. yüzyılın sonundan beri emeğin idaresi toplumun tamamını “dijital bir fabrika”ya çevirmiş; arama motorlarının, çevrimiçi haritaların, iletileşme uygulamalarının, toplumsal ağların, esnek iktisat platformlarının, esnek ulaşım hizmetlerinin ve nihayet tüm bu hizmetleri otomatikleştirmekte kullanılan YZ algoritmalarının yazılımlarıyla tıpkı biçimi almıştır.[20] Bugün YZ’yi dijital toplumun merkezileşmesindeki ve toplumun her kesitinde işbölümünün denetlenip düzenlenmesindeki bir üst evre olarak görmek mümkün.

Bilgisayımın ve “akıllı makinelerin” dizaynının işbölümü sistemini örnek aldığı argümanı uzlaşımlara karşıt bir tez değil; aksine sanayi çağından kalma sömürgeci fantezilerle sınıf ayrımlarından müteşekkil bir altmetni devralmış olan bilgisayar biliminin kurucu teorileri de bu tezi doğruluyor. Sözgelimi, meşhur otomatik bilgisayım dehası Alan Turing de aslında hiyerarşik ve otoriter bir düşünme şeklini devam ettirmiştir. 1947 tarihli bir konferansta Turing, birinci dijital bilgisayarlardan biri olan Otomatik Bilgisayım Makinesi’ni (ACE), süreçlerini işveren ve hizmetkâr[21] rolleri ortasındaki hiyerarşiye nazaran düzenleyen merkezileşmiş bir aygıt olarak tasavvur etmiştir:

Kabaca söylemek gerekirse ACE’le çalışan beşerler makinenin işverenleri ve hizmetkârları biçiminde ayrılacak. İşverenler makinenin komut çizelgelerini planlayacak, makineyi daha karmaşık biçimlerde kullanma teknikleri geliştirmeye çalışacak. Hizmetkârlarsa gerekli olduğunda makineyi kartlarla besleyecek. Arızalanan yahut aksayan modülleri düzeltecekler. Makinenin muhtaçlığı olan bilgileri toplayacaklar. Aslına bakılırsa hizmetkârlar insan vücudundaki uzuvların yerini tutacak. Vakit geçtikçe hesap makinesi hem işverenlerin hem hizmetkârların fonksiyonunu devralacak. Hizmetkârların yerini mekanik ve elektrikli uzuvlarla duyu organları alacak. Sözgelimi, eğrilerdeki bilgileri bir ortaya getirmek için pahaları kızlara okutup karta basmak yerine, bilgileri direkt alacak eğri takip programları oluşturmak mümkün. İşverenlerin yeri de kalıcı olmayacak, çünkü bir teknik en ufak bir kalıplaşma emaresi gösterdiği anda elektronik bilgisayarın o işi kendi kendine yerine getirmesini sağlayacak bir komut çizelgesi sistemi kurmak mümkün olur. Lakin işverenlerin bunu yapmayı reddetmesi de beklenen. İşlerinin bu biçimde ellerinden alınmasına göz yummak istemeyebilirler. O durumda, bu türlü tehlikeli teklifler getirildiğinde, yaptıkları işin etrafına bir gizem halesi örüp, itinayla seçilmiş birtakım anlaşılmaz laflarla türlü mazeretler öne süreceklerdir. Bu türlü bir reaksiyonla karşılaşılma tehlikesinin pek mümkün olduğu kanısındayım.[22]

Bilgisayım süreçlerini “patronlar”, “hizmetkârlar” ve “kızlar” ortasında bölüştüren genç Turing’in üslubu oldukça keskin. Andrew Ure’ün Viktorya Çağı sanayi fabrikasını betimlediği Gotik tasvirlerini akla getiriyor: “hepsi de kendi kendini düzenleyen hareketli bir kuvvete tabi olan ve ortak bir objeyi üretme amacına kilitlenerek öbür hiçbir şeyle ilgilenmeksizin işini yerine getiren çeşitli mekanik ve düşünsel organların oluşturduğu dev bir otomat”.[23] Turing de misal biçimde ilerde kendi kendini yine programlayıp işverenleri da hizmetkârları da yerinden edebilecek akıllı bir otomat tasavvur ediyordu. Bugün Global Güney’in “hayalet işçi” orduları –Mary Gray ve Siddharth Suri’nin gösterdikleri üzere, özerk makine müsameresi sürsün diye gözlerden ırak tutulan insanlar– Turing’in öngörüsünün yanlışlığını ortaya koyuyor.[24] Turing’in düşündüğünün bilakis, YZ büyük ölçüde işverenleri –yani yöneticileri– yerinden etti, hizmetkârları değil: Gerek YZ’nin ve global monopollerinin doymak bilmez irtibat sınırlarını besleyen data ve kıymetleri üretecek, gerekse içerik filtreleme, güvenlik kontrolü̈, kıymetlendirme ve aralıksız optimizasyon üzere süreçlerle bu devasa makinenin bakımını sağlayacak çalışanlara gereksinim var (her vakit da olacak). Toplumsal cinsiyet araştırmacıları Neda Atanasoski ile Kalindi Vora’nın belirttiği üzere, Turing’inki üzere tam otomasyon ve YZ hayalleri boşlukta oluşmadı: Tarihi olarak, görünmez emekleriyle üniversal özgür ve özerk (beyaz) özne ülküsünü mümkün kılan köleleştirilmiş hizmetkârların, proleterlerin ve bayanların “vekil insanlığı”na dayanıyorlar.[25]

Mevcut şartlarda bir YZ tarihi yazmak devasa bir ideolojik inşayla uğraşmak manasına geliyor: Silikon Vadisi şirketlerinin ve ileri teknoloji üniversitelerinin saflarında her şeye kadir YZ propagandasını benimsemeyen kimse yok, hatta vakit zaman makinelerin “insanüstü zekâ”ya ve “özfarkındalığa” ulaşacağı istikametindeki yaygın masal tekrar ediliyor. Kıyamet tasavvurlarına dayanan Terminatör anlatıları bu masalın en yeterli örneklerinden biri: YZ sistemleri “teknolojik tekillik” noktasına erişecek ve –gelecekbilimci Nick Bostrom üzere birçok kişinin argüman ettiği üzere– gezegenimizde insan cinsinin hayatta kalması önünde “varoluşsal bir risk” oluşturmaya başlayacak.[26] Teknolojik özerklik ve makine zekâsı mitolojileri hiç de yeni şeyler değil: emekçilerin ve madun sınıfların rolünü bir esrar perdesi arkasında gizlemek üzere sanayi çağından beri mevcutlar. Babbage’ın çağındaki otomat kültünü tanım ederken Schaffer’ın belirttiği üzere, “Makinelerin zeki görünmesini sağlamak için, güç kaynaklarının –yani etraflarında bulunup onları çalıştıran işgücünün– görünmez kılınması gerekiyordu”.[27]

*Bu yazı, Matteo Pasquinelli’nin Patronun Gözü: Yapay Zekânın Toplumsal Tarihi isimli kitabından seçilmiş bir kesimdir. Elçin Gen’in çevirisiyle Metis Yayınları’ndan yayımlanan kitaba buradan erişebilirsiniz.

[1] Karl Marx, Capital: A Critique of Political Economy, 1.Cilt, İng. çev. Ben Fowkes, Londra: Penguin, 1981, s. 549. Marx şunu da ekler: “İlerde görecegimiz üzere ‘patron’, ‘canlı’ otomatlarını kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya kaldığı anda öteki telden çalmaya baslar” (a.g.y., s. 544); Türkçesi: Kapital: İktisat Politigin Elestirisi, 1. Cilt, “Sermayenin Üretim Süreci”, çev. Mehmet Selik ve Nail Satlıgan, Yordam, 2011; epigraftaki alıntı s. 404, bu nottaki alıntı s. 405; çeviriler kullanılmadı.
[2] Batı lisanlarında “entelektüel”, kökeni prestijiyle “zihinsel” demek. Devamını okurken bu manasını aklımızda tutmamız gerekiyor. –Ç.N.
[3] Antonio Gramsci, Selections from the Prison Notebooks, New York: International Publishers, 1971, s. 9 (çeviri degistirildi – muharririn notu); Türkçesi: Hapishane Defterleri, Seçmeler, çev. Kenan Somer, Onur, 1986, s. 314-15; çeviri kullanılmadı.
[4] Richard Sennett, Zanaatkâr, çev. Melih Pekdemir, Detay, 2009; Lissa Roberts ve Simon Schaffer (haz.), The Mindful Hand: Inquiry and Invention from the Late Renaissance to Early Industrialisation, Chicago: University of Chicago Press, 2007. Dijital çağda dokunuşun rolü konusunda bkz. Rebekka Ladewig ve Henning Schmidgen (haz.), Body and Society 28, 1-2. sayılar, özel sayı, “Symmetries of Touch: Reconsidering Tactility in the Age of Ubiquitous Computing” (2012).
[5] Romano Alquati 1960’ların başında “enformasyon” kavramını, çalışanların üretim sürecinde aldıkları yaratıcı mikro-kararlar olarak tanım etmiştir (bkz. bu kitapta Besinci Bölüm). Ayrıyeten bkz. Matteo Pasquinelli, “Italian Operaismo and the Information Machine”, Theory, Culture and Society 32, sayı 3 (2015): 49-68; Florian Sprenger, “Microdecisions and Autonomy in Self-Driving Cars: Virtual Probabilities”, AI and Society (2020): 1-16.
[6] İng. hard problem. Filozof David Chalmers “Bilinç Sorununu Kabul Etmek” (1995) başlıklı makalesinde şuurla ilgili sorunları “zor” ve “kolay” sorunlar olarak ayırmıştı, Musk muhtemelen buna atıf yapmış. –Ç.N.
[7] Andrew J. Hawkins, “Elon Musk Just Now Realizing That Self-Driving Cars Are a ‘Hard Problem’”, theverge.com, 5 Temmuz 2021.
[8] Ayrıyeten bkz. “A Manifesto”, Logic Magazine, sayı 1, Mart 2017.
[9] İng. computation. Türkçe literatürde computation sözü ve türevleri farklı biçimlerde çevrilebiliyor, örneğin mühendislikte yaygın olarak “hesaplama” (sıfat hali oldugunda “hesaplamalı”) tercih ediliyor. Lakin hem “hesaplama” sözünün Türkçedeki çağrışım alanı hudutlu oldugu için, hem de yeniden “hesaplama” olarak çevrilen calculation sözü kitap boyunca sık kullanıldıgı için, computation terimini ve türevlerini yerine nazaran “bilgisayım”, “bilgi işlem”, “bilişim” sözleri ve türevleriyle karşıladık; fiil halinde olduğunda (to compute) “hesaplama” dedik. –Ç.N.
[10] Lorraine Daston, “Calculation and the Division of Labor, 1750-1950”, Bulletin of the German Historical Institute 62 (Bahar 2018): 13.
[11] Friedrich Engels “patronun gözü” mefhumuna karşı çıkar ve demiryolu şirketleri üzere devrin büyük işletmeleri ile altyapı tesislerinde emekçilerin üretim süreci üzerinde işverenden daha fazla nezareti olduğunu öne sürer: “Çağımız toplumunun ekonomik gelişimi, artan bir halde, üretimi kapitalistin kendi başına yönetmesi mümkün olmayan devasa tesislerde ağırlaştırıp toplumsallaştırma eğilimi gösteriyor. ‘Patronun gözü’ ve yarattığı mucizeler konusunda döndürülen bütün o boş lakırdılar, bir işletme aşikâr bir boyuta ulaştığı anda düpedüz safsataya dönüşür. Londra ve Kuzeybatı Demiryolu işletmelerinde ‘patronun gözü’ diye bir şeyi hayal edin kolaysa! Ancak işverenin yapamadığını, şirketin ücretli hizmetkârları, personeller yapabilir – hem de pek güzel yapabilir. Hasebiyle kapitalist, artık kârı üzerinde ‘nezaret ücreti’ gerekçesiyle hak tez edemez, çünkü hiçbir şeye nezaret ettiği yoktur.” Friedrich Engels, “Social Classes: Necessary and Superfluous”, Labour Standard, 6 Agustos 1881.
[12] Köle plantasyonlarındaki görsellik rejimi konusunda bkz. Nicholas Mirzoeff, The Right to Look: A Counterhistory of Visuality, Durham, NC: Duke University Press, 2011.
[13] Michel Foucault, Hapishanenin Doğuşu, çev. Mehmet Ali Kılıçbay, Imge, 2019.
[14] Sigfried Giedion, Mechanization Takes Command: A Contribution to Anonymous History, Oxford: Oxford University Press, 1948, s. 5.
[15] Harry Braverman, Labor and Monopoly Capital: The Degradation of Work in the Twentieth Century, New York: Monthly Review Press, 1974, s. 117; Türkçesi: Emek ve Tekelci Sermaye, çev. Çigdem Çidamlı, Kalkedon, 2008; çeviri kullanılmadı. Bkz. Frederick Winslow Taylor, The Principles of Scientific Management, New York: Harper & Brothers, 1911.
[16] Jonathan Beller, The Cinematic Mode of Production: Attention Economy and the Society of the Spectacle, Lebanon, NH: Univ. Press of New England, 2006.
[17] Bkz. Charles S. Maier, “Between Taylorism and Technocracy: European Ideologies and the Vision of Industrial Productivity in the 1920s”, Journal of Contemporary History 5, sayı 2 (1970): 27-61; Rolf Hellebust, “Aleksei Gastev and the Metallization of the Revolutionary Body”, Slavic Review 56, sayı 3 (1997): 500- 518; Ana Hedberg Olenina, Psychomotor Aesthetics: Movement and Affect in Modern Literature and Film, Oxford: Oxford University Press, 2020; Nicolas Salazar Sutil, Motion and Representation: The Language of Human Movement, Cambridge, MA: MIT Press, 2015; Elspeth Brown, The Corporate Eye: Photography and the Rationalization of American Commercial Culture, 1884-1929, Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press, 2008; Daniel Nelson (haz.), A Mental Revolution: Scientific Management Since Taylor, Columbus, OH: Ohio State University Press, 1992.
[18] “Emek otomasyon teorisi” ve “emek makine teorisi” tabirleri, siyasal iktisatta kullanılan “emek kıymet teorisi” üzere emsal tabirler temel alınarak türetilmistir. [Değerin kaynağını emeğe dayandıran emek paha teorisine emsal halde, otomasyonun ve makinelerin gelişimini emek üzerinden açıklayan bir teori kastediliyor. –Ç.N.] [19] Emile Durkheim, Toplumsal İşbölümü, çev. Özer Ozankaya, Cem, 2023; Sandro Mezzadra ve Brett Neilson, The Politics of Operations: Excavating Contemporary Capitalism, Durham, NC: Duke University Press, 2019, s. 55.
[20] Bkz. Moritz Altenried, The Digital Factory: The Human Labor of Automation, Chicago: University of Chicago Press, 2021.
[21] İng. master and servant. Burada ve devamındaki alıntıda “patron” ve “hizmetkâr” diye çevirdiğimiz bu kavramları sırasıyla “usta” ve “yamak” formunda okumak da mümkün. Turing burada master sözüyle, Marx’tan farklı olarak sermaye sahibi manasında işvereni kastetmiyor, yönetici pozisyonundaki vasıflı ve yetkili kişi manasında işvereni kastediyor. Ayrıyeten master-slave (efendi-köle) kavram çiftinin bilişim alanındaki çağdaş kullanımlarını da (örn. “usta-yamak”, “ana-uydu”, “yönetici-bağımlı”) akılda tutmakta yarar var. –Ç.N.
[22] Alan Turing, “Lecture on the Automatic Computing Engine” [1947], The Essential Turing içinde, haz. B. Jack Copeland, Londra: Clarendon Press, 2004, s. 392.
[23] Andrew Ure, The Philosophy of Manufactures, Londra: Charles Knight, 1835, s. 13-14.
[24] Mary Gray ve Siddharth Suri, Ghost Work: How to Stop Silicon Valley from Building a New Küresel Underclass, New York: Houghton Mifflin Harcourt, 2019. Ayrıyeten bkz. Lilly Irani, “The Cultural Work of Microwork”, New Media and Society 17, sayı 5, 2013: 720-39; Lilly Irani ve Michael Six Silberman, “Turkopticon: Interrupting Worker Invisibility in Amazon Mechanical Turk”, Bilgisayar Sistemlerinde İnsan Faktörleri Konferansı (CHI) tutanakları, 28 Nisan-2 Mayıs 2013.
[25] Neda Atanasoski ve Vora Kalindi, Surrogate Humanity: Race, Robots, and the Politics of Technological Futures, Durham, NC: Duke University Press, 2019.
[26] Nick Bostrom, Süper Zekâ: Yapay Zekâ Uygulamaları, Tehlikeler ve Stratejiler, çev. Ferit Burak Aydar, Koç Üniversitesi Yayınları, 2019.
[27] Simon Schaffer, “Babbage’s Intelligence: Calculating Engines and the Factory System”, Critical Inquiry 21, sayı 1 (1994): 204. Ayrıyeten bkz. Bernard Geoghegan, “Orientalism and Informatics: The Alterity in Artificial Intelligence, from the Chess-Playing Turk to Amazon’s Mechanical Turk”, Ex-Position 43 (Haziran 2020): 45-90.