Kapitalizm nasıl bir halüsinasyona dönüştü?

Günümüz şartlarında kapitalizm artık üretim ya da yarara dayanan “rasyonel” bir yapı olarak kendini göstermiyor; daha fazla kolektif bir halüsinasyon, sanrılar, duygulanımlar ve spekülatif hayallerle sürdürülen bir iktisat üzere işliyor. Eskinin “ilerleme” yahut “çalışkanlık” anlatıları, yerlerini ihtiyaçtan değil imgelerin hipnotik çekiminden üretilen dileğin belirlediği, sonsuz tüketimin ışıltılı cazibesine bırakıyor. Bir vakitler kendini sözümona “ampirik” bir sistem olarak kuran bu yapı, vaatlerin, projeksiyonların ve sürükleyici yanılsamaların gerçeküstü atmosferini pekiştiriyor. Bu iklimde iktisat hür piyasadan fazla inancın para ünitesine, süreklileşmiş şovun de neredeyse idare biçimine dönüştüğü manevî bir olay üzere hissediliyor.

Hiperkapitalizm, gerçekdışı olanın gerçek olanı gölgede bırakacağı kadar ağırlaşarak işler. Bu sarsıcı ortamda, gerçek ile yapay ortasındaki hudut elbette anlamsız hale gelir. Sırf inanca dayanan kripto para üniteleri bir anda milyarlarca dolar paha kazanabilir, bir lüks marka sıradan bir objeyi aşkın ikon haline getirebilir yahut bir toplumsal medya platformu şahsî kimliği süreklileşmiş performansa dönüştürebilir. Mesela NFT’ler (dijital görsellerin dijital temsilleri) bu dönüşümü absürt bir açıklıkla ortaya koyar: kıymet artık maddi varlığa değil, onun etrafında üretilen halüsinatif aura’ya bağlanır. Sistem, istikrarla değil çarkları döndürmeye devam eden göz kamaştırıcı, baştan çıkarıcı yanılsamaları daima üretme kapasitesiyle ayakta kalır.

Ancak bu ışıltılı yüzeyin altında derin bir yönelim bozukluğu da yatar. İktisat hepimizin ortağı olduğu bir çılgınlığa dönüştüğünde, bu iktisadın içindeki hayat da belirsizliğin bitmek bilmeyen koreografisi haline gelir. Bireyler, mananın istikrarsızlaştığı, gerçeğin gerçek-olmayanla maskelendiği, ekonomik iştirakin iradeyle değil daima dikkat gerektiren bir şova katılmakla ilgili olduğu bir dünyada yol alırlar. Gerçeküstü görünen gündelik bir duruma dönüşür ve soru artık kapitalizmin nasıl işlediği değil insanı hem büyülerken hem de tüketmeyi nasıl başardığı olur. Bu halüsinatif mercek, bizim yalnızca kapitalizmde yaşamadığımızı, birebir vakitte onun hayalinin içinde yaşadığımızı, büyülenme ve baş dönmesi ortasında asılı kaldığımızı, giderek yegane gerçeklik üzere hissettiren bir illüzyona katılmaya zorlandığımızı ortaya koyar.

İllüzyonun metalaştırılması

Hiperkapitalizm, objeleri değil objelerin etrafındaki atmosferleri satma sanatını mükemmelleştirmiştir; bu, metalaşmadan illüzyona gerçek bir evrimdir. Bu iktisatta eser, kendisinin etrafında inşa edilen bütün duyusal ve sembolik öğelerin sadece bir mazeretidir. Mesela bir el çantası artık eşyalarınızı taşıma aracı değil aidiyetin bir sembolüdür; tatil artık bir seyahat değil fotoğraflar için optimize edilmiş, ihtimamla hazırlanmış bir tecrübedir; bir fincan kahve bile emperyalizmin çalışma biçimini gölgeleyen estetik bir ritüel haline gelmiştir.

Kısacası emtia, öteki türlüsü hayal edilemeyen hayata açılan geniş bir kapıdır. Bu, öylesine titizlikle kurgulanmış bir anlatıdır ki yanılsama şahsen objenin kendisinden daha ikna edici olur. Bu manada pazarlama, piyasada neredeyse yarı-spiritüel bir rol üstlenir ve gerçek tüketim yapıldığında kişinin “kim olabileceğine” dair vizyonlar sunar. “Bir eser satın almıyorsunuz, bir ömür üslubu satın alıyorsunuz” halindeki tanıdık slogan da bu sessiz gerçeği açığa çıkarır: kapitalizm çoktandır satın alma ve tüketme yoluyla aşkınlığı vadeden illüzyonlar satmaktadır.

Bu yanılsama üretimi bilhassa lüks kültüründe barizleşir, burada maddiyat birden fazla vakit onu çevreleyen aura kadar değerli değildir. Yüzlerce dolara satılan bir tasarım tişört, kumaşı için değil taşıdığı sembolik güç, ayrıcalıklılık fantezisi için satın alınır. Çünkü lüks, bedeli zorunlulukla olan bağı azaldıkça artan yegâne metadır. İşte bu tersyüz ediş, dünyanın her yerinde işleyen halüsinatif mantığı özetler: bir eser yarardan ne kadar uzaklaşırsa, yanılsaması o kadar tesirli hale gelir. Emsal halde, wellness kültürü de dinginlik, saflık, istikrar üzere soyut hisleri metalaştırarak zihinsel durumları satılabilir esere dönüştürür. Meditasyon uygulamaları, detoks kampları, mindfulness abonelikleri: hepsi, güya huzur satın alınabilir bir şeymiş üzere, tüketim yoluyla içsel dönüşüm vadeder. Yanılsama sadece estetik değildir, terapötik bir boyut kazanır ve birçok vakit sakinleştirdiğini argüman ettiği korkuları sıklıkla tekrar üreten bir sistem içinde kısa periyodik duygusal rahatlama sağlar.

Hepimizin üyesi olduğumuz dijital platformlar da yanılsamanın ticarileştirilmesini, şahsen kimliği pazarlanabilir bir esere dönüştürerek genişletir. Toplumsal medya, benlikle onun temsili ortasındaki sonu bulanıklaştırır ve bireyleri kendilerini marka üzere kurgulamaya, görünürlük için optimize edilmiş yaşayan yanılsamalara dönüşmeye teşvik eder.

“Influencer” figürü bu dönüşümün eksiksiz bir örneğidir: ekonomik bedeli bir hünerden ya da zanaatten değil, yarattığı imajdan türeten bir figürdür. Hayatı, diğerlerinin bir cins fantezi olarak tükettiği, titizlikle düzenlenmiş estetik performanslara dönüşür. Yanılsama karşılıklıdır: izleyici influencerlarda zahmetsizce yüceltilmiş görünen bir hayat tahayyülü bulur, influencer da varlığını sürdürebilmek için bu fanteziyi sürdürmeye bağımlıdır. Bu dinamikte, yanılsama kapitalizmin yan eseri değil en rafine emtiası haline gelir—üretilir, satılır, tüketilir ve gerçeklikle bağını kesmiş bir sistem içinde mana arayışı uğruna sonsuza dek yine üretilir.

Spekülatif hezeyan ve yeni bedel rejimi

Halüsinatif hiperkapitalizmde spekülasyon, iktisadın yan eseri değil işleyişin baskın biçimi haline gelir. Paha artık üretime, emeğe ya da maddi kalıcılığa dayanmaz; unsurdan kopuk, serbestçe yüzen, özden çok beklentiden ve abartıdan doğan bir şeye dönüşür. Piyasa, inancın tek bir gecede kıymeti var edebildiği bir düş âlemi üzere davranır. Kripto paralar bu mantığın en çarpıcı örneğidir: rastgele bir içsel yararı olmayan paralar, sırf gereğince insan kısa bir müddetliğine onlara inanmayı seçtiği için astronomik pahalara ulaşabilir. Bu, herkesin gerçek olduğunda ısrar ettiği bir halüsinasyona bahis oynamak üzeredir. Bu spekülatif hezeyan, piyasaları kolektif fantezilere dönüştürür ve fırsatla yanılsama ortasındaki çizgiyi giderek daha belgisiz kılar.

Yeni paha rejimi, milyonlarca dolar eden varlık sınıflarına dönüştürülen, sonsuz kere çoğaltılabilir ve maddi yükü olmayan dijital görseller olan NFT’ler üzere olgularda en saf tabirine ulaşır. Bu absürtlük kasıtlıdır, obje ne kadar az maddiyse bedelinin bir halüsinasyon olduğunu o kadar deşifre eder. Bir mesken fiyatına satılan pikselli bir avatar, çağın sembolü haline geliverir: Paha artık bir şeyin ne olduğunun değil neyi simgeleyebildiğinin karşılığıdır. Bu mantık, kârlılığı nedeniyle değil, anlatısı sayesinde kıymet kazanan teknoloji unicorn’larına da uzanır. Theranos ya da WeWork üzere şirketler yaratıcı deha, vizyoner bir topluluk, dünyayı değiştirecek teknoloji üzere anlatılar üzerine servetler inşa etmiştir. Gerçeklikten birçok vakit kopuk olan bu anlatılar, milyarları harekete geçirebilecek kadar güçlü ekonomik motorlara dönüşmüştür. Bu türlü durumlarda piyasa, en uygulanabilir teşebbüsü değil “en ikna edici halüsinasyonu” ödüllendirir.

Bu spekülatif dönüş, istikrardan fazla oynaklık tarafından şekillenen bir ekonomik görüntü, servetlerin bir söylenti suratında kabarıp çöktüğü hezeyanlar üretir. Tıpkı vakitte ruhsal bir durum da yaratır: Geri kalmamak için daima bir sonraki dalgayı, bir sonraki balonu, bir sonraki “vizyoner” vaadi kovalamak gerektiği hissini besler. “Erken girmenin” vaadi dünyevi bir kurtuluş biçimine dönüşür. Spekülasyon, tıpkı kumar üzere bağımlılık yapar: risk, heyecan, ödül, çöküş. Ve her bağımlılık sistemi üzere meçhullükten beslenir. Yeni paha rejimi, gerçekliğin algının daima bir adım gerisinde kaldığı, hakikatin ivmeye tabi olduğu ve sınırsız, ateşli, halüsinatif ekonomik tahayyülün neyin bedel sayılacağını belirlediği bir dünya yaratır. Bu sersemletici iklimde, inanç en güçlü meta haline gelir.

Saykodelik denetim olarak dikkat ekonomisi

Halüsinatif hiperkapitalizmde dijital platformlar, dikkati daima düşük yoğunlukta bir hipnoz halinde tutmak üzere tasarlanmış ortamları—bilinci yakalamakla kalmayıp onu düzenlemek için inşa edilmiş mimariler olarak fonksiyon görür. Sonsuz kaydırma, bildirim simgelerinin titreyişi, şahsileştirilmiş içeriğin algoritmik akışı; tümü denetimli mikro-dozlar halinde ihtarım yaratan sistemler üzere çalışır. Dikkati sadece ele geçirmez, şuuru yine düzenler. Kullanıcı, vaktin sistemli yenilemeler içinde eriyip gittiği ritmik ve sürükleyici bir akışa taşınır. Vakit akışı “cepte taşınan bir slot makinesi” diye sembolize edilir lakin bu benzetme bile sistemin karmaşıklığını anlatmak için kâfi değildir: bir slot makinesi sırf cezbediciyken, toplumsal medya hem uyaran hem yatıştıran bir zihinsel sürüklenme hali üretir. Tecrübe, rastlantısal değildir; titizlikle tasarlanmış renkli, büyüleyici, sersemletici bir saykodelik döngüyü andırır.

Bu saykodelik kontrol, benliğin kendisiyle şov ortasındaki sonu bulanıklaştıran hiper-gerçek kimliklerin ve küratöryel performansların üretilmesiyle sürdürülür. Kullanıcılar, bu halüsinatif ekosistemde hem özne hem de meta haline gelir. Cazibeli bir dijital varlığı müdafaa baskısı, tüketim için tasarlanmış ülküleştirilmiş bir benliğin üretimini teşvik eder. Artık herkes kendisinin influencer’ı olur. Lakin bu süreçte kimlik parçalanır, filtrelenir, pürüzsüzleştirilir—özgünlük için değil görünürlük için optimize edilmiş bir persona haline gelir. Platform, kullanıcıların kendilerinin gerçekmiş üzere görünen lakin tam da gerçek olmadıkları için inandırıcı olan versiyonlarını sahneledikleri, devasa bir şova dönüşür. Bu hezeyan sermaye için kusursuz çalışır: kişi imajını sürdürmeye ne kadar çok yatırım yaparsa, toplumsal medyanın dikkat mimarisine o kadar derinden bağlanır.

Bu kontrol modelinin politik boyutu incelikli ve derindir. Şuuru daima uyarımla doyuran dikkat iktisadı, çok meşgul fakat yetkinliği olmayan bir nüfus üretir. İnsan daima izler, tıklar, reaksiyon verir; lakin nadiren hakikaten müdahil olur. Öfke tüketilebilir bir döngüye dönüşür, toplumsal meseleler birer trende indirgenir, aktivizm ise estetiğe dönüşür. Bilginin bolluğu paradoksal biçimde bir hissizleşme, itinayla tasarlanmış bir merhamet yorgunluğu yaratır. Bu durumda halüsinasyon idare biçimi haline gelir: dikkat dağınıklığı fikrin, içine çekilme manaya kapasitesinin, ikazım iradenin yerini alır. Dijital hayatın saykodelik yüzeyi, renkleri, ekran kaydırmalarını ve mikro-performanslarıyla daha sessiz bir gerçeği gizler: günümüzde denetim baskıyla değil baştan çıkarmayla, sansürle değil doyurucu aşırılık yoluyla işletilir.

Felaketin göz kamaştıran estetiği

Halüsinatif hiperkapitalizmde felaket, yüzleşilmesi gereken bir durumdan çok izlenen, stilize edilen ve daima dolanıma sokulan estetik bir olaya dönüşür. İklim felaketleri, sinematik panoramalar üzere süzülen drone manzaralarıyla aktarılır mesela; fırtınalar bir tansiyon sineması anlatısıyla sunulur; orman yangınları, yıkımı hoşluğa dönüştüren vakit atlamalı görüntülerle kaydedilir. Krizin görsel kelam dağarcığı birden fazla vakit sanat fotoğrafçılığını ya da yüksek bütçeli sinemayı andırır: çökmüş konutların üzerinde ağır çekim geçişler, yanan ufukların doygun renkleri, sel sularının önünde beliren silüetler… Dünyanın sonu, her vakit yüksek çözünürlüklü izlenir. Bu yalnızca bir temsil değil tıpkı vakitte incelikli bir uyuşturmadır; gerçek acıyı görsel olarak tüketilebilir bir şeye dönüştürmenin yoludur. Böylelikle felaket izleyiciyi gösterilenlerin aciliyetinden uzaklaştıran, ürkütücü bir parıltı, baştan çıkarıcı bir ışıltı kazanır.

Bu estetikleştirme sırf medyayla sonlu kalmaz, kültürün tamamına yayılır ve kıyametvari, baskın bir tarza dönüşür. Örneğin kıyamet-sonrası moda tahayyülü, “yıkım estetiğinin” ve “çöküş şıklığının” giderek popülerleşmesi, çürümeye dair bu tuhaf çekimi gösterir. Sinemalar ve diziler, distopyayı öylesine ihtimamlı bir görsellikle sunar ki, yıkımı seyretmek de tuhaf bir biçimde haz verebilir. Tabiat belgeselleri bile bu dinamiğin modülüdür: bir buzulu çöküş anında izlerken, manzara buz ve ışığın koreografisi üzere çerçevelenir, kaygı yerine hayranlık uyandırır. Böylelikle felaket bir çeşit büyüklük haline erişir. 18. yüzyıldaki harabe tutkusunu, çürümeyi romantikleştiren estetik ilgiyi yankılar. Lakin günümüzde fark yaratan şey surattır: çürüme yüzyıllar sonra değil gerçek vakitte gerçekleşir.

Bu estetik gösterişin elbette politik sonuçları vardır, zira krizi harekete geçirici bir güç olmaktan çıkarıp bir şova dönüştürür. Başımıza gelen felaketler durmadan birer “içerik” olarak tüketildiğinde, farkındalık ile hareket ortasındaki ara kapanamayacak ölçüde büyür. Beşerler çöküş imgelerine doymuş hale gelir, fakat sorumluluk almaya ya da müdahale etmeye davet eden bağlamlardan mahrum bırakılır. Felaketin gösterileşmesi, onu üreten şartları olağanlaştırır; onları kaçınılmaz, neredeyse doğal kılar. Bu halüsinatif algı biçiminde kriz, yapısal olmaktan çok atmosferik, değiştirilmesi gereken bir şeyden çok katlanılması gereken bir şey haline gelir. Böylelikle felaketin göz kamaştıran estetiği, onu yaratan sistemi besler: yıkımı görsel olarak büyüleyici hale getirerek öfkeyi köreltir, endişeyi emer ve sonunda kolektif tehlikeyi pasif, hatta yer yer haz veren bir seyir tecrübesine dönüştürür.

Uyarılma ve tükeniş

Hiperkapitalizm garip bir farmakoloji de üretir: hepimizi uyarmak için uyuşturur. İktisat, gündelik hayatı daima yenilikle doldurur; yeni uygulamalar, yeni trendler, yeni mikro-hazlar, her biri küçük birer heyecan dozu vadeder. Bu kesintisiz ihtarım akışı bir tıp uyuşturucu üzere işleyerek insanları büyülenmiş, oyalanmış ve süreksiz olarak yatıştırılmış halde meblağ. Bu haliyle kapitalizm stokları asla tükenmeyen uyuşturucu satıcısı üzeredir. Mizah görüntülerinin, mikro içeriklerin ve algoritmik olarak seçilmiş zevklerin hiç durmadan deverana girmesi, hafif bir sarhoşluk hali, kullanıcıyı sisteme bağlı tutan düşük yoğunluklu bir “yükseklik” yaratır. Beşerler hayatın kırılganlık, eşitsizlik, ekolojik dert üzere yapısal baskılarıyla yüzleşmek yerine, bir sonraki dijital doza yönlendirilir. Bu sistemin başarısı, ürkütücü gerçeklerin dayanılmaz hale geldiği anda mikro-hazlar sunabilmesinde yatar.

Yine de uyarılmanın bir bedeli vardır, tükenmişlik de onun kaçınılmaz sonucudur. Hiperkapitalist ömrün daima kontakta olma hali, kendini geliştirme kisvesi altındaki verimlilik baskıları, 7/24 cevap verme zorunluluğuyla örülü çılgın temposu çok uyarılmış lakin derinden tükenmiş bir toplum üretir. Tükenmişlik, istisna değil adeta norm haline gelir. Dinlenmek bile tam manasıyla dinlenmeye dönüşemez zira ihtarım ortamın kendisine sinmiştir, her yerde ve her vakit müdahalecidir. Bildirimler uykuyu böler, akışlar dikkati dağıtır ve her boşluğa sızar. Uyuşturucu tesiri azalır, hiçbir uyarılmanın maskeleyemeyeceği daha derin bir yorgunluk açığa çıkar. Böylelikle hiperkapitalizm yükselişler ve çöküşler döngüsüne dönüşür—beklenti, coşku, tükeniş ve yine başa sarış tıpkı kendi yarattığı bağımlılık döngülerini andırır.

Uyarılmadan tükenişe, tükenişten yine uyarılmaya bu dalgalanma sistemin bir arızası değil, hayatta kalışının ana motorudur. Yorgunluk direniş kapasitesini zayıflatır, alternatif dünyaları hayal etmeyi ya da onları kovalamak için gerekli enerjiyi toplamayı zorlaştırır. Bu sırada ihtarım süreksiz bir rahatlama sunar ve tükenmiş özneyi tekrar iştirake çağırır. Döngü kendi kendini besler: uyarılma tükenişin nedenlerini görünmez kılar, tükeniş ise uyarılmaya bağımlılığı artırır. Bu manada hiperkapitalizm, bireyleri tam çökmeyecek kadar ayakta tutan ancak itiraz edemeyecek kadar yoran, narkotik bir ekoloji olarak işler. Narkotiğin siyaseti ince fakat tesirlidir: büyüleme ile tükenmenin daima yer değiştirmesi sayesinde sistem baskıyla değil, yorgunlukla yönetir; tükenmişliği bir kontrol biçimine, uyarımı ise halihazırdaki halüsinasyonu ayakta tutan bir yatıştırıcıya dönüştürür.

Kapatırken…

Bu büyük halüsinasyonun dağılıp dağılmayacağını tartışmak, sadece yapılar üzerinden değil tıpkı vakitte algılar üzerinden yöneten bir sisteme karşı koymanın zorluğuyla yüzleşmektir. Hiperkapitalizm sırf yanılsamalar sunmaz, gerçekliği deneyimleme merceğimizi de biçimlendirir. Cümbüş, kimlik, hatta kriz bile şovun içine alındığında, tenkit bir müdahale olmaktan çıkıp öbür bir estetik seçenek, bir hal haline gelme riski taşır. Halüsinasyonun dışına çıkma teşebbüsleri birçok vakit içerik olarak tekrar sisteme döner: minimal hayat bir ömür usulü markasına dönüşür, antikapitalist hisler bile birer pazarlama stratejisine çevrilir, hakikat davetleri ise itinayla düzenlenmiş kusurluluk estetiğine indirgenir. Sistem, direnişi yeni bir şov çeşidine dönüştürerek sindirir.

Yine de her halüsinasyonun içinde birtakım çatlaklar belirir ve hiperkapitalizmin yoğunluğu, ışıltısının yapaylığını açığa çıkaran uyumsuzluk anları üretir. Bu çatlaklar ekseriyetle yanılsamanın maddi gerçeklikle çarpıştığı noktalarda—bir lüks markanın fantezisi emek sömürüsünün art planında dağıldığında, bir teknoloji ütopyası nezaret skandallarıyla kesintiye uğradığında ya da iklim felaketi simülasyonu inkar edilemez bir şiddetle kırdığında ortaya çıkar. Bu anlar kısa periyodik uyanışlar üzere fonksiyon görür, şuuru sarsarak trans halinden çıkarır. Örneğin FTX’in ani çöküşü, bir gecede buharlaşabilen inanç ekonomilerini görünür kılarak pahadan çok şova, şişirilen beklentiye ve anlatıya duyulan kolektif inanç üzerine kurulu bir finans kozmosunu açığa çıkarmıştır. Kitlesel tükenmişlik ve yükselen ruh sıhhati krizleri, daima uyarımın akışını kesintiye uğratan kolektif bir yorgunluğun işareti olarak belirmiştir. Bu çatlaklar halüsinasyonu bütünüyle parçalamaz lakin onun sonlarını görünür kılar.

Halüsinasyonu dağıtmanın imkanı tek bir “uyanışta” değil, içine çekilmeye karşı direnen algı biçimleri geliştirmekte yatar. Bu, hiperkapitalizmin metalaştırmakta zorlandığı yavaşlık, dikkatlilik, bedensel varoluş üzere tecrübe biçimlerini yine sahiplenmeyi gerektirir. Birebir vakitte mevcut nizamın kaçınılmazlığına meydan okuyan kolektif tahayyüllere muhtaçlık vardır zira karşı-anlatılar güçlendikçe halüsinasyon zayıflar. Dayanışma ağları, iklim hareketleri, emek örgütlenmeleri… Bütün bu pratikler, şovun mantığının tesirini yitirdiği küçük gerçeklik alanları yaratır. Yeniden de yol daima engebelidir: yanılsamalar caziptir zira teselli, ahenk ve kaçış sunarlar. Onları kırmak sırf berraklık değil dayanma gücü de gerektirir. Lakin direniş imkansız olduğu için değil, halüsinasyon uyarlanabilir olduğu, evrildiği ve elinden kaçanı yine içine çekmeye her an hazır olduğu için sorular yanıtsız kalır. Asıl sıkıntı, bu çatlakların içinde gereğince uzun müddet kalıp onları farklı bir dünyaya yanlışsız genişletebilmektir.