Uzun ve ağır bir hastalığın akabinde yetmiş yaşında hayata veda eden Béla Tarr, tahminen de hayatta kalan az sayıdaki büyük sinemacılar ortasında en mutlağıydı.
Jorge Luis Borges, Evaristo Carriego‘da mucize kabilinden “zamanın vaktiyle tıpkı zamanda” olunabilecek bir tecrübeye erişme ihtimalinden kelam eder. Bu, tümüyle gözü kara bir argümandır zira vaktin tuhaf bir “doğası” vardır: Her daim onun içinde yüzüyor olsak da ele avuca sığmaz tözü her türlü “yakalama” teşebbüsünden sıyrılır. Vakti fakat ondan ayrışarak, onunla çakışmayarak deneyimleriz. Huzursuzluk, münasebetiyle varoluşun hudutlu salınımı, ânın üzerinde hiçbir vakit bütünüyle duramamaktan ibarettir. Saf şimdide tutunamadığımız için, durmadan geleceğe atılarak ya da geçmişi hatırlayarak ondan kaçarız. Fiilen, vaktin “olduğu” ve durmaksızın üretildiği o kurucu âna daima yabancıyızdır.
Kimileri, şartsız biçimde hareket halindeki bu vakte —ki ayrıyeten gerçek manada bir politik dönüşümü mümkün kılabilecek yegâne vakit da odur— erişebilmek için bir kesintinin, zamansallıkta bir kırılmanın gerekli olduğunu düşünmeye çalışır: Tam da zamansallığı parçaladığı yerde onu açığa çıkaran, tecrübeye ve önvarsayımsız harekete hazır hale getiren bir kırılma. Halbuki değişik tekniklerle, vakti duyumsatmak için onu sıkıştırmak, alışılmadık bir yoğunluk derecesine taşımak da mümkündür. Örneğin sanatın çerçeveleri içinde böyledir: Bir Rönesans av sahnesini resmeden freskte, resmedilen olayın duyulur bütünlüğü birebir anda gözler önüne serilir ya da sırf iki saatlik bir sinema şeridi boyunca Napolyon ordusunun Rus topraklarındaki bozgununa tanıklık ederiz.
Ama resimsel ya da sinemasal kadraj, zıt bir tekniği de izleyebilir ve vakti genişleterek neredeyse askıya alabilir; Giorgio Morandi’nin bir natürmortunda ya da bir Andrey Tarkovski’nin sinemasında olduğu üzere: Düşsel bir süzülüşle, anların “rastlantısal” kararından muafmışçasına yüzer. Nasıl olursa olsun, ister sıkıştırarak ister genişleterek, vakte görsel bir biçim verilir; ancak bu, onun dolaysız biçimini inkar edip onu usta işi bir yapaylıkla tekrar yoğurmak değerine olur. Gerçekten sanatkarın misyonunun, vakti yontmak olduğu da öne sürülmüştür.
Peki, Béla Tarr’ın rejisine ilham veren hangi öbür unsurdu? Onun özgün stratejisi tam zıt kutupta yer alır. Tarr’a nazaran sanatsal olarak açığa çıkarılabilmesi için vakit parçalanamaz sürekliliği ve amansızlığı içinde dokunulmadan, olduğu üzere kabul edilmelidir. Macar ustanın izleyiciye güya hiç bitmeyecekmiş üzere gelen plan-sekanslarının harikalığı de buradadır: Gizemli bir biçimde, diğer tüm direktörlerin manipüle ettiği vaktin saf varoluşuyla çakışır hale gelirler. Béla Tarr sinemayı vaktin ağırkanlı akışıyla birleştirir, sinemanın çözülüşünü trajik biçimde ona eşitler. Böylelikle bize vakti duyumsatır zira onun çektiği imajlar “zamanın vaktiyle birebir zamandadır.”
Onun sineması direkt sinefillere seslenen ve şuurlu biçimde dar bir izleyici kitlesine hitap eden bir sinemadır ancak onun sinemasında hiçbir şey kibirden, hele hele narsisistik bir alıntı merakından kaynaklanmaz. Béla Tarr boş bir “mükemmellik” peşinde değildir, mutlak ve mümkün bir “kesinlik” arar. Bu yüzden de sinema aracını, bütün görsel potansiyeliyle sonuna kadar kullanmaya gereksinim duyar. İnsanın trajedisinin içine gömülü çelişkileri ve kırılganlığı anlatmak, Béla Tarr için temkinle, ihtimamla ve son derece saygılı bir biçimde ilerlemek demektir.
Onun sineması yaşayanlardan ve ölülerden hepimizin paylaştığı ortak bir vaktin içinde kelam eder; bu vaktin içinde yerler öylesine daralmıştır ki her birimiz diğerinin hafızasının çocuğu haline geliriz: Yer yer histerik, yer yer son derece acı veren, ancak kaçınılmaz ve hayati sayılması gereken bir bağlanma. Tahminen de, umalım ki, mevti; sinemasına alışık olmayan seyircilerin nihayet ona yaklaşmasını, bu çağın en büyük sanatkarlarından birini keşfetmesini sağlasın: İnsanın en ihmal edilmiş, en mütevazı temsilcisinden yola çıkarak insan ruhuna biçim ve ışık verebilen bir adamı…
Tarr’ın ilhamının, Andrey Tarkovski’nin sinemasının temalarına ve yerlerine, bilhassa de Stalker‘a (1979) yaklaştığı sıkça düşünülür. Ancak iki direktör kıyamet fikri karşısında büsbütün zıt cephelerde durur. Tarkovski açıkça mistik, derin bir kutsallıkla yazılmış bir söylemi sahneye koyarken, Tarr buna karşı yakıcı ve sivri bir ironi çıkarır. Gerçekten Lanet (1988) sinemasında bilhassa de sinemanın neredeyse tamamının geçtiği, ismi da sembolik biçimde “Titanik” olan barın içindeki çoraklık insanların teatral bir biçimde trajik olsa bile temelde gülünç bir bahtı canlandırdığı, hüzünlü lakin alaycı bir “olgu” olarak sunulur.
Béla Tarr’ın hayal kırıklığı, “sosyalizm” kılığına bürünmüş bürokratik bir rejimin baskısı altında büyümüş bir adamın hayal kırıklığıdır lakin tıpkı vakitte sonradan “özgür” bir dünya olarak temsil edilen şeye karşı da hiçbir büyülenmeye kapılmaz; zira orada da, bir evvelki dünyanın tıpkı kusurlarını tekrar bulur.
Anlatı inşasına kayıtsız olan Tarr “hikaye anlatıcılığının” kusursuzluğunu takıntılı biçimde aramaz vakti kovalar: Hayatın zamanı… İnsanın doruğuna düşen beklenmedik olayların ve fırsatların açtığı yerde, kendi anarşist rastlantısallıklarıyla birbirine karışan o vakit. Vakte eklemlenmek, bir kıssa anlatmaktan daha değerlidir zira asıl varoluşsal manası dayatan, vaktin en küçük jestleri, gölgeleri, ışığın çizikleri ve kırıklarıdır. Öykü sonra gelir; kolay bir indirgeme üzere. İşte bu yüzden —üslubunun imzası olan— o çok uzun (ve doğrusu bazen epeyce tüketici) plan-sekanslarda ısrar eder. Kendisinin de söylediği üzere, sinema telaffuzuna en çok yakışan referans Doğu’dadır: Batılı her seyirci için “imkansız” mühletleri ve sonsuza dek gerilmiş üzere duran jestleriyle Noh Tiyatrosu’nda.
Zamanın bu formda patlayışı, Tarr’ın son sineması Torino Atı (2011) ile öngördüğü kıyameti erteleme teşebbüsüdür tıpkı vakitte. Berlin’de Gümüş Ayı ile ödüllendirilen sinema, Nietzsche’nin yaşadığı bir olaydan yola çıkarak insanın dünya üzerindeki şiddetini tekrar üretir: Bilinçsiz ve saldırgan bir tekrar zorlantısından beslenen, hakimiyet kurma kaygısını…
Torino Atı, farkında olmadan içinde Béla Tarr’a nazaran çoktan verilmiş ve apaçık bir yenilgiyi taşıyan bir çağın çözülemez karmaşıklığını da beraberinde getirir. Artık hiçbir kaçış yolu yoktur: Değiştirebileceğimizi sandığımız o dünya yine kendi içine kapanmış, her birimizin kendi şiddetinin kurbanı olduğu bir içe çöküş üretmiştir. Dostu ve cürüm ortağı László Krasznahorkai’nin yazdığı üzere: “İnşada işler yarım kalır, yıkımda ise her şey sonuna kadar yapılmıştır.”
*Bu yazının birinci versiyonu Mecra’da yayımlanmıştır.
Desteğiniz bizim için kıymetli. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal pahaya dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, uygun ki varsınız.
