Yeryüzünde sayısız örneği olmasına karşın keyifli aşkın yazılı bir tarihinin olmadığını uzun vakittir biliyoruz. Keyifli aşkın anlatılmaya paha bir yanı bulunamadı, aşk sürekli mutsuzluğun bir biçimi olarak ele alındı. Dünya edebiyatının en büyük aşk öykülerini şöyle bir düşünün, hepsi de o denli yahut bu türlü kavuşamamanın öyküsüdür. Mutsuz aşkın epik niteliğini kıssanın trajik özü belirler, âşıklar nihayetinde hüsrana uğrarlar, ayrılığa, bozguna, vefata yahut yazgılarına boyun eğerler.
Tragedyalar istediklerini elde edemeyen insanların hikayeleriyse, o halde arzuyu böylesine trajik, netameli, dehşet verici yahut hüsrana meyilli yapanın ne olduğunu düşünmenin yararı olabilir. Psikoterapist Adam Phillips’e kulak verelim: “Yaşam, beşerler o denli her istediklerini elde edemedi diye değil, istekleri kendilerine hasar vermeye başladığında, istedikleri şey katlanılmaz kayıplara hamile olduğunda trajik bir hal alır.”[i]
Tragedyalar diğerlerinin bizi değişime maruz bırakmasına müsaade vermek yerine her şeyi nasıl yok etmeyi yeğlediğimizin, değişmemek ismine neleri göze alacağımızın öyküsünü anlatır. O halde “büyük” aşk kıssaları birer hüsran öyküsüdür, yine Adam Phillips’e dönelim: “Âşık olmak varlığından haberdar olmadığınız bir hüsranın hatırlatılmasıdır; birini istemiş, bir şeyden yoksun kalmışsınızdır ve sonra birden o şey karşınızda belirir. Bu tecrübeyle yenilenen, ağır bir hüsran ve ağır bir tatmindir.”
Hayalinizdeki aşkı bulduğunuzda, bu müsabakadan evvel boşlukta asılı duran hüsranınızın kaynağını da bulmuşsunuz demektir. Biri sizi hüsrana uğratıyorsa, ona kıymet verdiğinizi elbette bilirsiniz. Mukadderatınızı de hüsran karşısında aldığınız hal belirleyecektir. Tatmin olmanın yolu hüsranla başa çıkmaktan ve hüsranı anlamaktan olduğu kadar doyuma ulaşmak için emek vermekten ve gayret etmekten geçer. Hüsrana uğramamızı engelleyecek yegâne şey bilgidir, yeni denemelere kalkışmadan yahut risk almadan yeni imkanlara ulaşmamızın yolu yoktur.
Phillips’e bakılırsa, lisanlara destan olmuş mutsuz aşkları mevzu edinen tragedyalarda hüsrana üretilen tahliller, tarifleri gereği, neredeyse kaçınılmazdır: “Sanki yola gelmeyen kimi hüsranlar ya da aşikâr hüsranlar karşısında yola gelmeyen beşerler vardır. Yola gelmezler zira tatminleri ziyadesiyle net tasavvur edilmiştir. Bu hüsranları yine tanımlayıp bir nebze özgürleşmek mümkün değildir.” Göz nazaran göre kaybetmeyi çaresizce arzulamak…
Büyük aşk öykülerine güya gerek kalmadı, işte gündelik hayatın tragedyası: hüsran yaratacağını bile bile imkansız şeylere kalkışmanın kefareti. İsteğin (meşhur) kayıp objesini bir kenara bırakalım, o halde arzuladığımızın mümkün olduğuna nasıl karar vereceğiz? Aşkın binlerce yıldır yazılan makus talihinin ötesine nasıl geçeceğiz? Psikanalizin en ilerlemiş kavrayışı bile hâlâ sıkıntımıza deva olamıyor.
Aşkı artık pek ciddiye almayan, modası geçmiş bir his olarak tanımlayan, onu çabucak bir ailevi tertibe yahut “özgür aşk” sanılan bir savurganlığa dönüştürmeye elverişli bir çağda yaşıyoruz. Ütopyaların olmadığı bir vakitte diğer bir dünyayı hayal etmeye cüret edemediğimiz üzere, aşkı da “bir şefkat ilişkisi” olarak tanımlamakta zorlanıyoruz.
Aşkı (daha doğrusu sevgiyi) tanımlamaya girişmek cüretini gösteren Spinoza yardıma koşabilir. Spinoza’nın açıkça söylediği üzere, aşk sevginin sadece bir sonucuydu, nedeni değil. Sevgimizi hiç değilse sevdiğimiz, fakat temelinde kendimiz için tanımlamak zorundayız. Zira bütün insan toplumsallığının kaynağında yer alan bu duyguyu, “dış bir nedenin imajı eşliğinde” ve imajların bağlandığı çağrışımlar yoluyla yaşıyoruz. Spinoza hislerin engellenemez olduğunun farkındaydı, nefretimizin nedenini kavradığımızda nefretin ortadan kaybolduğunu biliyordu. Nefreti bağladığımız imajları pekâlâ varoluş gücümüzü yükselten sevgiye bağlama bahtımız da vardı. O halde sevgi de bizden öteki bir objenin fikrini gerektiren bir inanç, emek ve özen olarak karşımıza çıkacaktı.
Artık (bağlamından koparmayı göze alarak) Karl Marx’ın elyazmalarını hatırlamanın tam sırası: “İnsanla ve tabiatla ilgilerinizin her biri, gerçek kişisel hayatınızın belli bir formda kendini göstermesi olmalı, istemimizin objesine uymalıdır. Karşılığında sevgi uyandırmadan seviyorsanız, yani sevgi olarak sevginiz karşılığında sevgi yaratmıyorsa, seven bir kişi olarak dışavurumunuzla kendinizi sevilen bir kişi yapamıyorsanız, sevginiz güçsüzdür, bir talihsizliktir.”[ii]
Öyleyse mutlu aşkın yazılı olmayan tarihi vakit, sabır, emek ve gayret isteyen bir tutku kültürünün tarihidir. Değişmeyi göze alanların, şartlara meydan okuyanların, manileri aşanların, hüsranıyla başa çıkanların, diğerlerini yüreklendirenlerin, ötekinde sevgi uyandıranların, etrafını canlandıranların, talihine küsmeyenlerin kıssasıdır.
Mutlu aşk, kan ve gözyaşıyla yoğrulmuş bir imgeden fazla coşku ve sevinçle özdeşleşen bir çehreye sahiptir. Günden güne aşkı besleyenlerin, hayallerine ihtimam gösterenlerin, tutkularına hayat hakkı verenlerin, mutsuz aşkın tarihini hayatla kesintiye uğratanların uğraşıdır. Aşkın yerine savurganlığı koymayı salık veren bir dünyada aşka ulaşmak, belirli ki incelik ister. Öykülerin olsa da, gündelik hayatımızda trajik odaklara yahut motiflere muhtaçlığımız yok.
[i] Adam Phillips. Kaçırdıklarımız: Yaşanmamış Hayata Övgü. Çeviren: Selin Siral. Metis Yayınları, 2015.
[ii] Karl Marx. “Burjuva Toplumunda Paranın Gücü”. 1844 İdeoloji Yazıları içinde. Çeviren: Murat Doküman. Payel Yayınları, 1975.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere geleceği ziyadesiyle belgisiz bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitirmiş medya alanında hâlâ yeterli işler çıkarılabileceğini göstermek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok bedelli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kısımlara ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. vessaire’yi tek seferliğine yahut nizamlı desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
