26 Haziran 2025 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmelik değişikliği, kamuoyunda fazlaca tartışılmadan yürürlüğe girdi. Buna nazaran, bakanlığa tasarruf hakkı verilen orman alanlarından kıyı kenar çizgisinin deniz tarafında kalan kısımları “kamu kullanımına açık olmak şartıyla” tahsis hudutlarına dahil edilebilecek. Görünüşte teknik ve hudutlu bir idari yetkilendirme üzere duran bu değişiklik, kıyıların kamusal niteliğini, doğal bütünlüğünü ve toplumsal fonksiyonunu zayıflatacak yapısal sonuçlar doğurmaya aday.
Bu düzenlemeyi yanlışsız okuyabilmek için sadece bugüne değil geçmişe bakmak gerekir. Türkiye, 24 Ocak 1980 kararlarıyla neoliberal siyasetlerin uygulanmaya başladığı, kamusal varlıkların piyasa lehine yine düzenlenmesi istikametinde esaslı bir paradigma değişiminin yaşandığı bir periyoda girmiştir. Bu dönüşüm sadece iktisat siyasetiyle hudutlu kalmamış, mekansal düzenlemelere de direkt yansımıştır. Hakikaten, kentlerin ve yerleşimlerin plan, fen, sıhhat ve etraf şartlarına uygun olarak gelişmesini sağlamak maksadıyla 1985’te yürürlüğe giren 3194 sayılı İmar Kanunu’ndan evvel, 1982’de 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu çıkarılmıştır. Bu kanunun 1. unsurunda, gayenin “turizm kesimini düzenleyecek, geliştirecek, dinamik bir yapı ve işleyişe kavuşturacak tertip ve önlemlerin alınmasını sağlamak” olduğu açıkça tabir edilir. Bu tercihin, turizmi kamusal planlamanın önüne koyan bir yönelime işaret ettiği açıktır. Henüz imar kanunu yürürlükte değilken, kıyılar da dahil olmak üzere birçok doğal alanın sermaye birikim süreçlerine entegre edilebilmesi için turizme açılması öncelikli hale getirilmiştir. Bu durum, 24 Ocak kararlarının yer üzerinden uygulamaya geçirildiği somut örneklerden biridir. Bugün kıyıların “kamuya açık olmak şartıyla” tahsise açılmasıyla karşımıza çıkan düzenleme, bu tarihi çizginin devamıdır.
Devlet, bu dönüşümle birlikte halkın ortak varlıklarını “koruyan” bir pozisyondan çıkarak bu varlıkları piyasaya açan, sermayeye sunan ve metalaştıran bir işleyişin asli ögesi haline gelmiştir. Kıyılara dair yapılan bu son düzenleme de bu uzun vadeli yönelimin son halkasıdır. Bugün kıyıların orman vasfına karşın kullanma müsaadesiyle tahsise açılabilmesi, sermaye taleplerinin doğal hudutları da aştığı bir periyoda işaret ediyor.
Oysa Anayasa’nın 43. hususu, kıyıların “devletin karar ve tasarrufu altında” olduğunu ve “bu alanlardan yararlanmada kamu faydasının gözetilmesi” gerektiğini açıkça belirtir. Bu hüküm, Kıyı Kanunu ile somutlaşır: kıyıların yapılaşmaya kapalı tutulması, özel mülkiyete husus edilmemesi ve herkesin eşit erişimine açık olması zaruridir. Kıyı kenar çizgisi de bu anayasal ve yasal çerçevenin mekansal garantisidir. Çizginin deniz tarafında kalan alanlara tahsis müsaadesi verilmesi, bu hududun sadece teknik değil toplumsal ve ekolojik fonksiyonunu de ortadan kaldırmaktadır. Varlığını sürdürse bile manası silinmiş bir çizgiye dönüşmektedir.
Düzenlemede geçen “kamu kullanımına açık olmak şartıyla” sözü, uygulamada istismara açık hale gelmiştir. Türkiye’nin birçok kıyı bölgesinde, “halk plajı” ismi altında işletilen alanların özel tesislerce denetim edildiği, fiilen fiyatlı kullanıma dönüştüğü ve çeşitli fizikî, ekonomik, kültürel bariyerlerle yurttaşların dışlandığı çok sayıda örnek mevcuttur. Otopark fiyatları, hizmet bedelleri, erişim kısıtlamaları ve güvenlik uygulamaları aracılığıyla, halkın denizle kurduğu direkt temas zedelenmektedir. “Kamuya açık” kavramı, giderek sırf tüketici olarak o alana girebilenlere açık olma manasına indirgenmektedir.
Öte yandan her ne kadar kelam konusu yasal düzenleme 26 Haziran 2025 tarihinde yayımlanmış olsa da, bu düzenlemenin içerdiği anlayışın farklı biçimlerde halihazırda fiilen uygulandığını söylemek de yanılgılı olmayacaktır. Türkiye’nin çeşitli kıyı alanlarında, bilhassa ormanla deniz ortasındaki geçiş bölgelerinde, benzeri içerikte uygulamaların yıllardır yaygınlaştığı gözlemlenmektedir. Fiili durumlar yaratılarak kıyı kenar çizgisinin doğal ve türel fonksiyonu aşındırılmış, yapılaşma müsaadesi olmayan alanlarda süreksiz tesisler, günübirlik işletmeler ve denetimli erişim alanlarıyla kıyının kamuya direkt ve eşit erişimi engellenmiştir. Artık yapılan düzenleme, bu uygulamaları yasal çerçeveye kavuşturarak olağanlaştırmakta, kurala dönüştürmektedir.
Bu sürecin yeni başlamadığı da açıktır. Uzun yıllardır peyderpey yapılan yasal düzenlemeler ve uygulama kararlarıyla halkın kıyıya direkt, fiyatsız ve manisiz erişimi giderek kısıtlandı. Bugün Türkiye’nin denize kıyısı olan birçok yerleşim yerinde, fiyatsız olarak denize girebileceğiniz alan neredeyse kalmamıştır. Plajların değerli bir kısmı özel işletmelere devredilmiş, geriye kalan kamusal alanlar ise ya daralmış ya da bakımsız bırakılarak işlevsizleştirilmiştir. Bu durum, kıyıların ortak hayat alanı olmaktan çıkıp, gelir seviyesine nazaran erişilebilen ayrıcalıklı yerlere dönüştüğünün en çarpıcı göstergelerindendir.
Bu dönüşüm sırf insanlara değil tüm canlılara yönelik bir tehdit barındırmaktadır. Kıyılar, biyolojik çeşitliliğin en ağır olduğu ekosistem geçiş alanlarıdır. Kıyı ormanları, lagünler, sazlıklar, gelgit bölgeleri, sucul ve karasal çeşitlerin birlikte yaşadığı, göç yollarının kesiştiği, deniz canlılarının yumurtlama alanı olarak kullandığı yaşamsal bölgelerden oluşur. Bu alanların tahsise açılması, sırf mekansal değil ekolojik sürekliliği de kesintiye uğratan geri dönüşsüz tahribatlara neden olur.
Ayrıca kıyılara erişim giderek daha sınıfsal bir ayrıcalık haline gelmektedir. Kıyıların kullanım hakkı, tıpkı barınma, eğitim yahut ulaşım üzere temel haklar üzere, giderek ödeme gücüyle belirlenir hale gelmiştir. Kıyı, artık herkesin gündelik hayatında deneyimleyebildiği ortak bir kamusal alan değil; ayrıcalıklı kümelere ilişkin bir tüketim yeri olarak yine tanımlanmaktadır. Bu süreç, sırf fizikî erişimi değil toplumsal eşitliği de ortadan kaldırır.
Bugün yapılması gereken, kıyı kenar çizgisini sırf teknik bir hudut olarak değil ortak ömrün eşik noktası olarak savunmaktır. Kıyılar, toplumsal eşitliğin, tabiatla kurulan bağlantının ve ortak ömrün mekansal karşılığıdır. Onların korunması sadece geçmişin mirasını savunmak değil gelecekte nasıl bir toplumda, nasıl bir tabiat içinde yaşayacağımıza dair bir tercihtir.
Bu nedenle yapılması gereken sadece düzenlemeye itiraz etmek değil kamunun asli fonksiyonunun ne olduğuna dair fikri de tekrar inşa etmektir. Kıyıların tahsis edilmesini değil erişilebilirliğini, müdafaa altına alınmasını ve tüm canlılar için hayat alanı olarak sürdürülmesini önceleyen bir kamusal akıl lakin bu gidişatı bilakis çevirebilir.
Kıyılar herkesindir. Onların korunması, birlikte ömrün, toplumsal adaletin ve tabiatın bütünlüğünün ortak savunusudur.
Size muhtaçlığımız var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Ülkemizde herkesin malumu olan kuvvetli şartlarda, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini gittikçe yitiren medya alanında hâlâ güzel işler çıkarılabileceğini kanıtlamak ve eleştirel düşünme alışkanlığını müşterek bir bedele dönüştürmek istiyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için çok pahalı. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz.
