“Kötü ideoloji zihni bulandırır”

Afşar Timuçin’le üçüncü söyleşimizde kavramların sağlıklı bir şuur oluşturmadaki yeri ve tarihselliği, mitolojiden ideolojiye geçişin temel özellikleri, düzgün bir ideoloji eğitiminin şartları üzerine konuştuk, soyutlama ve metot meselesine da kısaca değindik.

Bu söyleşide, Afşar Hoca’nın ideoloji yapıtlarında epey bariz olan tarihî maddeci yolun izlerini görmek mümkün. Bilhassa, bir felsefi kanıyı kavramak için onun toplumsal ve tarihî temellerini bilmek gerektiğine dair vurgusuna ve kavramların tarihselliği hakkındaki kelamlarına dikkat çekmek isterim. Kültür çalışmasının bütünsel bir bakışı gerektirdiğini belirttiği şu kelamının de altını çizmek gerekir: “Bilimi, sanatı ve ideolojiyi temel şartlarında bir bütün olarak kavramadan hiçbir bilimsel, felsefi ve sanatsal çalışma yapamayız.”

Kavram bilgisinin uzman bir şuur oluşturmak için zarurî olduğu tartışmasız bir gerçek. Fakat bir yandan da ömürle birlikte kavramlar da dönüşüyor. Sağlıklı bir şuur aktifliği için kavramların dönüşümü ve şuur etkinliğindeki yeri bakımından nelere dikkat etmek gerekiyor?

İnsan şuuru daima dönüşen bir yapı ortaya koyuyor. Bu şuurda dönüşen şeyin özü nedir dersek, bu dönüşen şeyin ismi elbette kavramlar. Kavramlar dediğimiz şey de bilgi üniteleridir lakin bunlar salt objektif bilgiler üzere düşünülmemelidir. Tıpkı vakitte his yükleri de olan bilgi üniteleri olarak düşünülmelidir. Mesela bir “elma” kavramı benim için bir bilgi meselesidir elbette fakat benim bilhassa geçmişimle ilgili olarak elmayla olan münasebetlerim ona ayrıyeten bir his yükü yüklememi getiriyor. Diyelim ki ben denizden korkan bir insansam, deniz kavramının his yükü bende olumsuz oluyor. Ancak bir deniz tutkunuysam denizin his yükü çok daha sevinç yüklü, istek dolu oluyor. Demek ki kavramlar sadece objektif bilgi üniteleri değil birebir vakitte öznel bilgi üniteleridir. Alışılmış bunu, tek bir şuur, kişisel şuur için düşünüyoruz. Yoksa “kavramların bütün şuurlarda ortak bir his yükü vardır” demek abes olur.

Kavramlar ömrün dönüşmesiyle dönüşüyorlar. Yani ömür daima dönüştükçe bizim ömürle ilgili bilgilerimiz de değişiyor. Ama ömürle ilgili bilgilerimizin değişmesi, hayatı dönüştürmemiz için temel destek oluyor. Yani hiçbir vakit “Yaşam şuuru belirler lakin şuur ömrü belirlemez” diye bir fikir koyamayız, bu çok yanlış olur. Ömür ve niyet ortasında daima bir etkileşim vardır. Hem ben hayatı dönüştürüyorum hem de hayat beni dönüştürüyor. Fakat bende dönüşen şey kavramların kendileridir. Demek ki her kavram, tarihselliğiyle kavramdır. Bireylerin şuurunda tarihselliğiyle kavramdır her şeyden evvel. Fakat genel olarak kavramların objektif içeriklerine baktığımız vakit, yani onları ortak şuur açısından ele aldığımız vakit, ortak dönüşüm şartlarının da var olduğunu görüyoruz. Yani sağlıklı her şuurda sorduğumuz birtakım sorular misal cevaplar getirecektir. Diyelim ki, “Aydınlanma nedir?” diyorsam, şuurlu bir insanın bana cevabı “Aydınlanma 18. yüzyılda Fransa’da ortaya çıkan ve yetkeye karşı kendini ortaya koyan bir fikir biçimidir” olacaktır. Bir diğeri tekrar buna yakın bir tarifte bulunacaktır. Lakin biri çıkıp derse ki “Aydınlanma Newton’la başlamıştır,” bu saçma olacaktır. Demek ki kavramların bana nazaran olan yapılarıyla toplumsal şuurdaki ya da üniversal şuurdaki yapıları ortasında büyük bir ayrılığın, büyük bir çelişkinin olmaması gerekiyor. Ancak hepimizin zihninde bütün kavramlar tıpkı dolgunlukta olmaz. Bir gemicinin başındaki gemi kavramıyla benim başımdaki gemi kavramı birebir dolgunlukta değildir ya da bir baleci “pas de deux” dediği vakit ne anlıyorsa, ben “pas de deux” dediğimde onun anladığının lakin onda birini anlıyorumdur. Değerli olan nedir? Değerli olan her ikisi ortasında temelde çelişkinin bulunmamasıdır. Yani ikimizin bunlardan öbür şeyler anlamamasıdır. Şayet ikimizden biri bunlardan öteki şeyler anlıyorsak, ki öbür bir şey anlayan benim olmam gerekir, daha az bildiğime nazaran, o vakit da “pas de deux” kavramını hakikat oluşturmamışım demektir. Zihnimizde oluşan içeriği bozuk bütün kavramlar bozucu tesirler taşırlar. Bozuk ya da yetersiz şuur dediğimiz şey bozuk kavramlarla oluşturulmuştur. Buna açık açık yabancılaşmış bilinç de diyebiliriz.

“Her kavram, tarihselliğiyle kavramdır” dediniz. Örneğin “demokrasi” kavramını tartışıyoruz. Bu kavramın tarihi süreç içinde geçirdiği basamakları bilmeden onun üzerine sağlıklı bir tartışma yürütemeyiz manasına mı geliyor bu?

Hiçbir bilgi yoktur ki tarihî olmasın. Bir bilgiyi tarihi desteklerinden kopardığımız vakit o bilgi bulanık, anlaşılmaz ve aldatıcı hale gelir. Yani her bilgiyi tarihi içinde kavramak gerekir. Dediğin üzere, örneğin demokrasiyi de tarih içinde kavramak gerekir, en eski uygarlıklardaki demokrasi uygulamalarından alarak çağların, yüzyılların içinden geçe geçe bugüne gelmek ve o dönüşümlerin ne olduğunu görmek gerekir, demokrasinin ne olduğunu görebilmek için. O yüzden pek çok yanlış yapıyoruz. Örneğin Türkiye’de beşerler demokrasiyi bir idare biçimi olarak düşünüyorlar. Demokrasi bir idare biçimi değil bir niyet biçimidir, bir bakış biçimidir, bir kıymetlendirme biçimidir, hatta bir şuur yapısı biçimidir. Demokrasiyi gerektiren idare biçimi cumhuriyettir zati. Lakin “her cumhuriyet demokrasiyle donanmıştır” da diyemeyiz. Münasebetiyle kavramları birbirleriyle yakınlıkları ve uzaklıkları içinde ele alırken onların tarihi dönüşüm noktalarını ya da birbirlerine geçtikleri noktaları çok yeterli kavramak gerekiyor.

Aynı sistemi bir felsefi kanıyı kavramaya çalışırken de ortaya koyabiliriz sanırım. Örneğin, Eski Yunan ideolojisini manaya uğraşı o devrin iktisadi-toplumsal şartlarını, hayat ve kültür dünyasını bildiğimizde yerli yerine oturacaktır, değil mi?

Şunu mecburî olarak ortaya koymak gerekir: İdeoloji tarihi, ideoloji için zarurî bir bilgi alanıdır. Ben ideoloji tarihi bilmem fakat ideoloji bilirim diyen beşere gülmek gerekir, bu türlü bir saçmalık olmaz. Ayrıyeten senin de belirttiğin üzere, ideolojiyi toplumsal temellerine oturtmadığımız vakit da hakikat olarak kavrayamayız. Yani onu doğuran tarihî ve toplumsal şartları hakikat olarak kavrayabilmeliyiz ki hakikat olarak kavrayabilelim. Tarih şuuru taşımayan beşerler ideolojideki her periyoda birebir değerdeymiş üzere bakıyorlar. O yüzden vakit zaman, güldürücü mü diyelim ıstırap verici mi diyelim, yazılar okuyoruz. Mesela “Descartes’ın yanlışları” üzere ya da “Descartes nerede yanlış yaptı?” gibi… Bugün 17. yüzyılın bir filozofuyla güreş tutmaya kalkmak, yedi yaşındaki bir çocukla güreş tutmaya kalkmak üzeredir ki ayıptır. Tarih kendini yarata yarata ilerledi ve bugün daha ileri bir noktada bulunuyor fakat bu bulunduğumuz nokta tarihin sonu olmadığına nazaran, gelecek vakitler daha ileri etaplar getirecek bize. Münasebetiyle tarihselin içine yerleşmeden ideolojiyi yanlışsız olarak kavrayamayacağımız üzere toplumsalın içine de yerleşmeden ideolojiyi yanlışsız olarak kavrayamayız. Zati tarihî ile toplumsalı birbirinden koparmamak gerekir. Keşke tek bir sözcük olsaydı, “toplumsal tarihsel” diye…

Ama şu manada koparabiliriz: Genel tarihî şartlar içinde de bir ideoloji kuramını ele alabiliriz, çıktığı ortamın toplumsal şartlarını görerek de ele alabiliriz. Aslında en düzgünü, her ikisi içinde ele almaktır. Bizim hocalarımız vaktiyle, “Toplumbilimle ideolojiyi karıştırmayın”, “Tarihle ideolojiyi karıştırmayın, bunlar bambaşka şeylerdir” derken sanıyorum biraz çekiniklik içindeydiler. Yani artık Platon’un Devlet‘ini kavrayabilmek için Atina’nın hatta Yunanistan’ın toplum yapısını bilmek gerekmez mi? Yunanistan’ın toplum yapısını bilmeden Devlet‘i kavramaya kalkmak bir boş serüven değil midir? Bir serüven kitabıyla karşı karşıyaymışsınız üzere, bir adam çıkmış, biraz da insan aklına ziyan verecek halde ileri geri bir tertip tasarlıyor. Meğer neye nazaran tasarlıyor onu? Hem Atina’nın açmazlarına nazaran hem de Sparta’nın ona nazaran çok değerli görünen şartlarına nazaran tasarlıyor. Demek ki tarihi temellere inmek de toplumsal temelleri ortaya koymak da ideoloji için son derece değerlidir.

İleride daha detaylı konuşuruz fakat hazır tarihî kaynakları konuşuyorken ideolojinin çıkış şartlarına da değinelim derim. Felsefi fikrin öncesinde, eski Yunan’da esaslı bir mitolojik düşünme geleneği var. Mitolojiden ideolojiye geçişi kısaca özetleyebilir misiniz?

Mitolojiden ideolojiye geçiş, bir manada düşsellikten düşünselliğe geçiştir. Mitoloji uygarlıkları dediğimiz uygarlıkların insanı, usundan çok imgelemini kullanan insandır. Hasebiyle imgelem burada bir çeşit ussallık olarak iş görmüştür onun varlığında. Mitolojiyi güzelce ayrıştırmaya yönelirsek onun düz masallardan oluşmadığını, ideolojinin en temel meselelerini soran bir alan olduğunu görürüz. Yani insan nedir, insan nerden gelmiştir, insanın dünyadaki yeri nedir, rablerin gücü nedir, vefat nedir, insan öldükten sonra ne olur üzere bütün bu soruların, bilhassa de kainatın oluşumuyla ilgili soruların mitolojide sorulmuş olduğunu görüyoruz. Lakin elbette sorular da cevaplar da daha imgelemsel seviyede ortaya konmuştur. Demek ki düşsellikten düşünselliğe geçiş, yani ussal fikre geçiş gerçekleşmiş oluyor. Bundan sonra insan, imgelemini usuyla denetleyen insan olarak kendini ortaya koyuyor. Evvelce imgelem alabildiğine iş görürken artık artık onu denetleyen bir us vardır ve sezgisel fikir yerini gidimli niyete bırakmıştır. Yani bir önermeden bir öbür önermeyi çıkarabilen kanıya bırakmıştır.

İnsanın soyutlama yeteneğinin gelişimi diyebiliriz buna, değil mi?

Elbette diyebiliriz. Aslında ideoloji tarihi boyunca bütün etaplar bize insanın somuttan soyuta yönelişi serüvenini gösterir. Eski insan somutun alanında yaşıyordu ve soyutlama yapmakta o kadar usta değildi. İlkel insanın da temel özelliği odur. İlkel insan kolay kolay somuttan soyuta yükselemez. Fakat ideoloji tarihi içinde gördüğümüz dönüşüm, somuttan soyuta yönelim halinde olmuştur. En soyut niyet de bana kalırsa tektanrılı fikirdir. Tektanrılı kanıya ulaşarak insanlık en genel çerçevede soyutlama yapabilme yetkinliğine ulaşmıştır.

Soyutlamanın bu en üst seviyesinin, tektanrılı kanıya varmış olmanın, düşünselliğin gelişimindeki yeri nedir pekala?

Şimdi şunu yanılmamak için çabucak söylememiz gerekir: İnsanlığın en soyut fikre varmış olması, insan olma açısından doruğa ulaşmış olmak manasını taşımıyor. Yalnızca insanlık tektanrılı bir düşünselliğe yöneldiğinde üst seviyede bir soyutlama yapabilme gücüne ulaşmıştır. Fakat bunu çok da gözümüzde abartmamamız gerekir. Gerçek manada bilimsel niyet, felsefi fikir ve hatta sanatsal niyet, çıkıp en soyutta durmakla ilgili değildir. En soyutla en somut ortasında daima bir münasebet kurmakla ilgilidir. En soyut niyete vardıktan sonra insan, tekrar somutun alanına yönelmiştir. Yani bir manada insanın göklerden yere inmesidir bu. Yeniçağın yarattığı insan direkt doğruya artık ilah katından bu dünyaya inmiş insandır. Değerli olan, en yüksek seviyede soyutlamaları yapabilen ancak bununla üstte hayaller dünyasında yaşayan değil gerçeklikler dünyasında yaşayan insan olabilmektir.

Soyutlamanın daha ileri kademesinde, ortadan yüzyıllar geçtikten sonra, yol arayışı karşımıza çıkıyor. Siz de sık sık ideoloji eğitiminin ağır bir formül arayışı olduğunu söylüyorsunuz. Bunu biraz açabilir misiniz?

Yöntem sorunu bilhassa 17. yüzyılda kendini ortaya koydu. Ondan evvel filozoflar düzgün düşünmeye, sağlıklı düşünmeye çalıştılar fakat sistem fikri diye bir şey kelam konusu değildi. Daha doğrusu, 17. yüzyıldan evvel insan usunun yanlışsız düşünmek için kâfi olduğu düşünülüyordu. Halbuki geçen vakit, daha doğrusu demin söylemeye çalıştığım üzere insanın somuttan soyuta yönelme eforu onun işin içinden salt ussallıkla çıkamayacağını, usu yanlışsız kullanmakla birlikte metotlara de ihtiyacı olduğunu gösterdi. Bu, isimlerini sık sık duyduğumuz iki filozofta, Bacon’da ve Descartes’ta ortaya çıkar bilhassa. Çok değişiktir, Descartes’ın en kıymetli kitaplarından birinin ismi Yöntem Üzerine Konuşmalar‘dır. Yeniden çok değişiktir, Bacon’ın en değerli kitabının ismi Novum Organum‘dur, Aristoteles’in Organum‘una ters olarak yeni Organum‘dur. Öyleyse yol dediğimiz şey, aklın yardımıyla bizim ulaşmayı tasarladığımız gayelere bizi götürecek tarzların toplamıdır diyebiliriz. Yani salt ussallıkla artık bir yere varamazdık, o bizi en soyut niyete götürdü, salt ussallık. Fakat hayatı kavramaya çalıştığımız vakit sistemli olmak zorundaydık. İşte formül ihtiyacı dünyayı somut planda yanlışsız olarak kavrayabilmenin bir atılımı manasına gelir.

Şimdilik soyutlama ve prosedür problemlerinin detaylarını diğer bir sohbete erteleyip gençlerin sıkça sorduğu iki soruyla bugünkü söyleşimizi tamamlayalım isterseniz. Birinci soru: Yeterli bir ideoloji eğitiminin şartları nelerdir sizce?

İyi bir ideoloji eğitimi için bir kez küçük yaşlardan başlayarak genç insanlara kavramların hakikat içeriklerini öğretmek gerekir. Bazen şöyle yanılgıya düştükleri oluyor kimi arkadaşlarımızın: ideolojiye çok küçük yaştan başlamak. İdeolojiye çok küçük yaştan başlayamazsınız. Aşikâr bir soyutlama gücü kazandıktan sonra zihin lakin ideolojiye yönelebilir. Nasıl insanlık muhakkak bir vakte kadar soyutlamak için gayret gösterip de belirli bir vakitte buna ulaştıysa insan bireyi de belirli bir yaşa gelince soyutlama yapabilir. Lakin soyutlama yapabileceği yere kadar onu hazırlamak gerekir. Güzel soyutlama yapabilmesi için yani kavramları hakikat dürüst edinebilmesi ve kullanabilmesi için çok erkenden birtakım temel kavramları ona hakikat içerikleriyle vermek gerekir.

Mesela az evvel konuştuğumuz üzere, demokrasi nedir? Bunu bilmeyen bir çocuk, bunun üzere temel 150-200 ya da 500 kavramı bilmeyen bir çocuk ideolojiyle karşı karşıya geldiği vakit son derece külfetli ve başarısız olacaktır. Bu birinci şart. Lakin daha değerli şart, bütün bunları yaptırabilecek uzman eğitimciye gereksinimimiz var. Yani uygun eğitimci yetiştiremediğimiz sürece ideolojinin bu ülkede gelişme talihi yoktur. Gerek ideoloji öncesi devir genç beşerler için gerek daha yetkinleşmiş, 15-20 yaşına gelmiş genç beşerler için çok yeterli eğiticilerin olması gerekir. Bu çok uygun eğiticiler olmadığı vakit ideolojiyi öğretmek yerine öğretmemek daha faydalı olabilir. Zira insanların başına çok makus şeyler, çok yanlış şeyler sokacağımıza hiçbir şey sokmayalım daha yeterli. Yani berbat ideoloji zihinleri bulandırıyor ve onları hasta ediyor. Bilhassa bizim toplumumuz bu şartları yaşıyor yazık ki. Gerek üniversite seviyesinde gerek daha öncesinde insanların çok makus eğitildiklerini rahatça söyleyebiliriz. Bilhassa de ideoloji açısından.

Son olarak, ideolojiye ilgi duyan fakat ona yönelişte nereden başlayacağını, ne yapacağını bilmeyen birisi nasıl bir sistem izlemeli?

Bir defa kendinden kuşkuya düşerek başlarsa düzgün eder. Yani Descartes o kuşkuyu şuna yakın sözlerle ortaya koymuştu: “Bugüne kadar babam, annem, öğretmenlerim bana birçok şeyler öğrettiler. Sanki öğrettikleri şeyler yanlışsız mu değil mi, sağlıklı mı değil mi, benim bütün bunları kuşkuya koymam, temelden gözden geçirmem gerekiyor.” Başta insanın kendini gözden geçirmesi, neyi bilip neyi bilmediğini ortaya koyması gerekir. İkincisi, zihnindeki kavramlarla teker teker hesaplaşması gerekir. Fakat bunu nasıl yapması gerekir, diye soracak olursan, bir fikir tarihi çalışması içinde yapması gerekir. Yani insan fikrinin gelişimini başlangıcından bugüne getiren muteber bir kitap eline geçirirse, kendisine yanlış bilgi vermediğine inandığı kitapta kavramların dönüşüm şartlarını dikkatli bir biçimde izlerse, ayrıyeten eline tekrar güvendiği bir ideoloji sözlüğü geçirebilirse (ama değerle söylüyorum, güvendiği bir ideoloji sözlüğü geçirebilirse), o vakit ideoloji için gerekli şuuru oluşturmuş demektir. Bundan sonrası ona kalmıştır. Eğilimlerine nazaran şunu okur, bunu araştırır, Descartes’ı sevmeyebilir ancak Locke’u sevebilir, Locke’u sevmeyebilir fakat Bergson’la ilgilenebilir… Fakat şunu da söyleyelim ki, güzel bir ideoloji insanı, tıpkı âlâ bir müzikçi üzere, sevdim sevmedim demeden ideolojinin bütün büyük isimlerini güzel bilmek zorundadır. Yani ben müzikçi değilim, o yüzden büyük bir rahatlıkla durmadan Beethoven dinliyorum. Lakin ben müzikçi olsaydım, hiç sevmediğim Stravinski’yi de dikkatle dinlemek zorundaydım.

Bununla birlikte kültürün öbür bileşenlerine yönelik ilgiyi de koparmamak gerekiyor, değil mi?

Tabii… Hiçbir vakit ideolojinin alanına hapsolup kalmamak gerekir. Bizim bölümün kimi bilgisiz bireyleri ortasında şöyle kelamlar duyarsınız: “Ben edebiyattan hiç anlamam, ben ideoloji insanıyım.” Edebiyattan hiç anlamayan ideoloji insanı, ideoloji insanı değildir. Yani Dostoyevski’yi tanımıyorsunuz, Flaubert’i tanımıyorsunuz, Balzac’ı tanımıyorsunuz ancak Kant’ı tanıyorsunuz. “Hadi ordan!” derler beşere. İnsan bilgisi bir bütündür, diyordu Descartes. Bilimi, sanatı ve ideolojiyi temel şartlarında bir bütün olarak kavramadan hiçbir bilimsel, felsefi ve sanatsal çalışma yapamayız. Yaparız, o kendine nazaran bir şey olur. Hani şair demiş ya, “Toplanıp ehli heva / her biri bir saz çalar / Çelebi bu türlü olur bizde de / konser dediğin.” Yapılır, lakin gerçek manada bir kültür çalışmasının bütünsel bir bakışı gerektirdiği nihaidir.