“Kulaklığı taktığımızda neleri kaybettik?” serisi, müzik dinleme biçimlerimizin son yüzyılda nasıl değiştiğini takip ederken, bu değişimin hayatlarımıza nelerle birlikte girdiğini gözlemlemeyi hedefliyor. Serinin birinci yazısı, müziğin beşerle teknoloji aracılığıyla kurduğu münasebete, teknolojinin dinleme denen o en gündelik pratiği nasıl kökten dönüştürdüğüne odaklanıyor.
Hayatımıza büyük bir özgürlük vaadiyle giren kulaklık, müziği konserlerden ve konutlardaki hoparlörden alıp direkt kulaklarımıza taşıdı. Müziği artık sırf yanımızda taşımıyoruz, onunla dış dünyayı sessize alıyor, kendimize taşınabilir bir “mahremiyet” alanı kuruyoruz. Kulaklık, sesi ileten teknik bir aygıt olduğu kadar çağdaş insanın kendi etrafında ördüğü küçük, şeffaf lakin korunaklı bir alan haline geldi. Müzik ise dışarıya kapalı ancak içeriye devasa bir cihan sığdıran bir ses odasına evrildi.
Bu noktada, büyük bir kazanım üzere görünen bu durumun içinde sessiz bir eksilme başladı. Müziğe her yerden ve her an ulaşabilir hale geldikçe, onu artık birlikte dinleme ihtimalimiz de zayıfladı. Konserlerde daha çok görüntü çekmeyi, içerik üretmeyi, orada olduğumuzu göstermeyi tercih ediyoruz. orada olduğumuzu Kulaklık, kentin kaosuna karşı sığındığımız işitsel bir sığınak haline geldi, ancak tıpkı vakitte ortak ses tecrübesinden feragat etmenin de gündelik biçimi oldu.
Sesin mekândan kopuşu
Ses, kayıt teknolojisiyle birlikte birinci sefer bulunduğu andan ve mekândan ayrılabilir hale gelmişti. Kayıttan evvel müzik gerçekleştiği anda var olan, kolektif olarak deneyimlenebilen bir müsabakaydı. 19. yüzyılın sonunda fonograf ve gramofonun gelişiyle büyü bozuldu: Ses artık dondurulabilir, tekrar edilebilir ve her şeyden kıymetlisi satın alınabilir bir objeye dönüştü. Müzik, canlı bir ânın kesimi olmaktan çıkıp, saklanabilen ve ferdî arşive dahil edilebilen alelade bir objeye evrildi. Bir öbür deyişle, kadim vakitlerden kalma ritüel kıymetini kaybetti.
Bu ayrışma kolay bir teknik yenilikten daha fazlasıydı. Dinleyici artık sırf bir icraya tanıklık eden kişi değil, kaydı sahiplenen, tekrar tekrar dinleyen ve giderek tek başına dinlemeye alışan yeni bir dinleyiciydi. Ses artık yalnızca bir ânın içinde değil, piyasanın, mülkiyetin ve hiper-kişiselleşmiş bir hafızanın içinde yerini almıştı.
Vücudun bir uzantısı olarak kulaklık
Kaset ve walkman sayesinde taşınabilir hale gelen müzik, kulaklıkla birlikte vücuda temas ederek bireyselleşmenin son eşiğine ulaştı. Kulaklık, çağdaş kent hayatında bize “duygu yönetimi” imkanı sunuyordu. Sosyolog Michael Bull’un da vurguladığı üzere, beşerler kenti deneyimlerken müziği bir “kalkan” olarak kullanmaya başladı. Metroda ya da caddede yürürken, çalan müzikle kendi dünyamızı bir sinema sahnesi üzere kurgulamaya başladık. Dış dünyanın karmaşasını kendi tempomuza ve ruh halimize nazaran yine düzenledik. Bu esnada müzik artık bir sanat yapıtı olarak merkezde değil, kişisel tecrübemizi estetize eden bir arka plan öğesi olarak yer aldı.
Bu durum bir özgürlük üzere görünse de, toplumsal etkileşimin sessizce geriye çekilmesi manasına geliyordu. Japon araştırmacı Shuhei Hosokawa’nın “Walkman Etkisi” diye tanımladığı bu durum, bireyin etrafından koparak kendi işitsel otonomisini duyuru etmesiydi. Metroda koltuğu paylaştığımız bireyle tıpkı fizikî mekânda bulunsak da, işitsel olarak epey uzak evrenlerde yaşıyorduk.
Kulaklığı taktığımızda yalnızca dış dünyayı kısmıyoruz; müziğe ne kadar dikkat verdiğimize ve onu hangi ekonomik biçim içinde tükettiğimize dair tüm toplumsal bağlantıyı yine düzenliyoruz. Müzikle kurduğumuz bu yeni bağda, kendimizi konumlandırdığımız bu korunaklı alanın hudutlarını gözlemlemek ise giderek zorlaşıyor.
Birlikte dinliyor muyuz?
Belki de kaybettiğimiz şey müziğin kendisi değil, müziğe ayrılmış özel anlar, birlikte dinlemeyi sahiden harekete dönüştüren küçük eşiklerdir. Bir konser salonunda yahut şenlikte vücutlar tıpkı sesi birebir anda paylaşır, ses vücuttan geçer, mekâna çarpar ve kalabalıkla birlikte kolektif bir manaya bürünür. Müzik de kadim zamanlardaki ritüel bedeline yine yaklaşır.
Müzik, ortak bir ses olmaktan çok ferdî bir zevkin işaretine dönüştüğünde, birlikte dinlemek de giderek asenkron bir hal alıyor. Topluluklar büyüyor ancak paylaşılan referans noktaları azalıyor, birebir kültürel alanın içinde dolaşsak bile artık birden fazla vakit tıpkı sesi, tıpkı anda duymuyoruz. Burada asıl soru hâlâ geçerliliğini koruyor: Müziği her an duyabilir hale geldiğimizde, onu ne vakit ve nasıl dinliyoruz?
“Kulaklığı taktığımızda neleri kaybettik?” serisinin ikinci yazısı, downloading’den streaming’e geçişle birlikte müziğin sahip olunan şeyden platformlar aracılığıyla sadece “erişilen” bir hizmete dönüşmesini ele alacak.
Size gereksinimimiz var. Buraya kadar geldiyseniz, hatırlatmak boynumuzun borcu. Türkiye üzere söz özgürlüğünün daima tehdit altında olduğu bir ülkede, elimizden geldiğince nitelikli yayıncılık yapmanın imkanlarını araştırıyoruz. Güvenilirliğini global ölçekte yitiren medya alanında hâlâ düzgün işler çıkarılabileceğine inanıyor, eleştirel kanıyı müşterek bir toplumsal bedele dönüştürmeyi hedefliyoruz.
Bağımsız yayıncılığı desteklemeniz bizim için ziyadesiyle kıymetli. vessaire’nin dağıtımının sürekliliğinin sağlanmasında ve daha geniş kesitlere ulaşmasında okurlarımızın üstlendiği sorumluluk özel bir mana taşıyor. İmkanınız varsa, vessaire’yi desteklemek için vessaire ana sayfamızı ziyaret edebilirsiniz. Dayanağınız için şimdiden teşekkür ederiz, yeterli ki varsınız.
