Suça sürüklenen komedyen

Mülki amirlerin sık sık “her türlü gösteriyi” yasaklamasının hikmeti evvelki akşam anlaşıldı: Deniz Göktaş “Ölü Deniz” isimli son “gösterisini” YouTube üzerinden yayınladı. Evet, sözün esnek manasıyla “eylem” niteliğinde bir şovdu bu. Deniz Göktaş, aksiyon anından itibaren hem mizahının kalitesi hem de siyasi mesajlarının hamaseti münasebetiyle yoğun biçimde takdir edildi. Ne var ki bu yazının yazıldığı saat prestijiyle ortada şimdi resmi bir kovuşturma da olmamasına rağmen, kendisini takdir eden birebir halkımız tarafından tutuklama talebiyle hayali sevk süreçleri başlatıldı bile.

Muhalifin muhalife taktığı “Silivri soğuktur” çelmesi zati birçoktur içinde mahpus kaldığımız toplumsal yengeç sepeti dinamiğinin esas göstergesi olarak tenkit alıyor. Münasebetiyle piramit inşaatında çalışırken “aman kafanı kaldırma” diyen adam karikatürünü hatırlatan bu köle psikolojisinin Deniz Göktaş özelinde yine zuhur etmesi pek şaşırtan olmadı. Şaşırtan olan, Deniz Göktaş’ın bunu düşünemediğinin sanılması. Ya da daha berbatı: Bu “eylemi” sonuçlarını düşünebilmesine karşın gerçekleştirdiğine inanılamaması. Meğer Göktaş, bu güzel planlanmış aksiyonunda bu sonuçları göze aldığını esasen direkt ve dolaylı olarak söz ediyordu: Açılışta seyirciyi ısıtma niyetli hoşbeş faslının akabinde “suça sürüklenmiş çocuk” kombininden dem vurması boşuna değildi, Türkiye’den sebep gitmediğini ısrarla anlatması, babasına layık bir aksiyoncu olma dileğini lisana getirmesi de o denli.

Stand-up gösterisi kuşkusuz bir çeşit sahne sanatı, tek kişilik bir oyun, bir güldürü resitali. Öte yandan bundan daha fazlası olduğunu sav etmek için elimizde kâfi bilgi var: Kimi “sihirli” kelamlar vasıtasıyla gayesindeki insan toplamını etkisi altına alan, kitlesel duygudurumunu istediği yönde değiştiren törensel bir performans olarak da ele almak gerekir stand-up’ı, bu yönüyle şamanik ayinleri epey andırır. Bu benzerlik performansın yapısı ve süreciyle sonlu değil yalnızca, merkezindeki aktörün nitelikleri açısından da enteresan süreklilikler kelam konusu olduğunu söylemek gerek: “Komedyen” ile “şaman” tipolojileri de önemli bir paralellik barındırır. Her şeyden evvel halkın beklentisi birebirdir: İnsanları muhakkak bir trans haline sokan, böylelikle bu şahıslara musallat olan berbat ruhları kovan şaman üzere komedyenin de bir “ruh temizliği” yapması istek edilir.

Ancak bu şamanik fonksiyonu çağdaş toplumda sadece komedyene hasretmek haksızlık olur. İnanç alanını hiç terk etmeksizin Protestan papazların da, tarikat pirlerinin de, hatta isimli ismince neo-pagan şamanların da bu işi yaptığını bilmiyor muyuz? Yok, dinle bağlantıyı illa ki kesecek ve modernitenin tabiatına uygun “seküler şamanlar” arayacağız diyelim: Siyasetçiler de güçlü bir aday değil mi, mesela şiir okuyan bir Erdoğan ya da gömleğinin kollarını sıvayan bir İmamoğlu da kitlelerini cezbelere sürüklemiyor mu? Hele hele şamanik ritüellerin müzik ve dans içeren boyutlarını da göz önüne aldığımızda, binlerce bireye daima bir ağızdan müzikler söyleten, kâh ağlatıp kâh coşturan sanatçı profili, kelam gelimi sahnelere yine dönen Şebnem Ferah, çok daha uygun bir örnek olarak öne çıkmıyor mu? Doğruya yanlışsız, çıkıyor – alışılmış sorunun “sınıfsal” boyutunu gözden kaçırırsak.

Şaman ile komedyen arasındaki benzerliğin özgün tarafı, ayinsel fonksiyonlarından soyutlandıklarında bu bireylerin toplumun dışına itilmeye müsait bireyler olmasıdır. Şamanlara inanılmaz güçler atfedilmesinin temel nedenlerinden biri bu şahısların çoklukla tuhaf doğum lekeleri, altı parmaklılık, topallık, çift cinsiyetlilik üzere “anormal” bedensel özelliklere sahip olmaları ya da sara krizleri yahut psikozlar başta olmak üzere ağır hastalık süreçleri geçirmeleriydi. Modernite öncesi kültürler bu olguları doğaüstü meziyetlere sahip olmanın işaretleri olarak görerek laneti nimete çevirmiş ve bu dezavantajlı insanları kutsiyetin muhafazasına almışlardı. Komedyenlik de klâsik olarak bu boşluğa yerleşti. “Soytarı”, “şaklaban”, “maskara” üzere sözlerin aşağılayıcı çağrışımlarının da hatırlatacağı üzere, başlangıçta kahkaha komedyenin sözel ya da bedensel performansına değil şahsen varoluşuna yöneliyordu. Tıpkı şamanizmdeki üzere güldürüde de aktör “anormaldi”: Cüceler, devler, sakallı bayanlar, obezler, yapışık ikizler ve gibisi “ucubeler” gülüncün ta kendisiydi. “Anormaller” sahneye çıkarılıp alay edildiğinde, sahip oldukları niteliklerin sembolik olarak “cezalandırılması” ve hasebiyle reddedilmesi sağlanıyordu. Bir çeşit “şeytan taşlama” ritüeli kelam konusuydu.

Gelgelelim sosyoloji tekrar şamanizmdeki üzere bu toplumsal düşkünlüğü aykırı yüz etti: Tabiatındaki kusur, komedyene aşağılanmayla bir arada “normal davranma beklentisinden muafiyeti” de beraberinde getirdi. Fizikî ve zihinsel durumu prestijiyle medeni, düzgün, edepli vb. aksiyonlarda bulunma yetisine sahip olmadığı varsayılan bu marjinal figüre, yani komedyene, “sapkın” olarak kodlanmış davranış ve sözlerde bulunma ayrıcalığı bahşedildi. Halk irfanının açtığı “Zaten Allah vurmuş, bir de biz vurmayalım” kapısıydı bu. Kimselerde olmayan bu ayrıcalığın muazzam da bir toplumsal fonksiyonu vardı: Kimselerin lisana getiremediği gerçeklere temas etmek, sakıncalı tespitler yapmak, cinsellik üzere tabu mevzulara dalıvermek onlara hür olunca toplumun bir manada “sözcüleri” olageldiler. İlaveten anormallikleri münasebetiyle toplumun içine kabul edilmeyen fertler olarak dışarıdan müşahede yapma bahtına sahiplerdi ve gördükleri yanlışlıkları tabiri caizse “dan dun” söyleyebiliyorlardı.

Burada tarihin makul bir periyodunda başlayıp bitmiş bir fenomenden bahsetmiyorum. Türkiye’de mizahın yakın tarihi de büyük ölçüde birebir görünümü stantlar. Kemal Sunal ve Şaban karakterini düşünün örneğin: O, bu toplumun hem sevgilisi hem de soytarısıdır. Topluma dair görüşlerimizin oluşmasında “Şaban filmleri” kadar tesirlisi tahminen de yoktur ve olmayacak da, lakin kimse oğlunun ismini “Şaban” koymak üzere bir kusura düşmez. Ya da Huysuz Virjin’i düşünün: Bayan kılığında bir erkek, üstelik birinci hayat verildiği periyotta Ermeni şivesiyle konuşan, tam bir “ötekiydi” o. Ama cinsel tabularla kuşatılmış toplumda en yakası açılmadık mevzulara girerek rahatlama, özgürleşme imkânının da doruğuydu.

Bu “ayrıcalıklı öteki” figürünün tüm komedyenleri kapsamadığının, aksi yönde birçok örnek bulunabileceğinin farkındayım. Elbette ki toplumlar dönüşüyor ve dönüşüm git gide hızlanıyor. Neoliberal global dönüşüm stand-up performansını her geçen gün daha da ticarileştirip piyasasını kat be kat büyütürken mana nizamını de değiştirdi: Bireyci ideoloji “ofansif mizahın” açtığı alanı da kullanarak insani kıymetlerin ve toplumsal uzlaşıların tümünü de amaç tahtası haline getirmeyi başardı. Tabir özgürlüğüne yaslanıyor görünen “her şeyin mizahı yapılabilmeli” argümanı ekonomik verimlilik prensibiyle buluşunca en savunmasız olanlar üzerinden yapılabilecek “en kolay” mizahta enflasyon patlaması yaşandı. Sahne artık onu kazanmayı hak edene, tabiri caizse “winner’lara” ilişkin. İnteraktif performans görünümü altında komedyenlerin seyirciyle sado-mazoşistik münasebete girdiğini izliyoruz, seyirciler mikrofonu ellerine alıp kendilerini aşağılaması için komedyene pas atmak için para ödüyor artık. Arz ve talep, sahibe ile finansal köle misali seksüel bir tabanda buluşuyor. Piyasa, toplumun dezavantajlı bölüme verdiği sahneyi geri almış, bu kere toplumun kendisini ucubeleştiriyor.

Böyle bir şimdiki vaziyet kelam konusuyken, mizah bölümünde görece yeni bir isim olarak Deniz Göktaş “eskiyi” geri çağırıyor: Ne kadar winner olduğunu değil, bu yeni gömleğin kendisinde ne kadar eğreti durduğunu anlatıyor, nahoş burnunu ve ince bileklerini mizah konusu yapıyor. Kendisine gülünmesine müsaade vermek pahasına, en keskin sözleri etme hakkını ele geçiriyor. Toplumsal ve siyasal kimliği de tam buraya bağlanıyor işte. Halk nezdinde Silivri’ye en yakın aday zati o: Alevi bir komünist. “Marjinal grupların” doğal üyesi. Geçmişteki cücelerin ya da sakallı bayanların bugünde cisimleşmesi: Neoliberal çağda sınıf atlama kederi olmayan, durup dururken mahpusluğu göze alan bir “hilkat garibesi”, gülünç bir “öteki.” Tüm dışlananlar ismine politik bir ödünleşme yapıyor böylelikle Deniz Göktaş: Winner komedyenlerin interaktif boyunduruğundan kurtardığı topluma hak ettiği saygınlığı geri verirken kaçtır sesi kesilmiş kısımlar ismine mikrofonu geri alıyor.

Tesadüf değil, toplum kıpırdanıyor. Kendini madene kapatan “marjinal” madencilerin, Ankara’da cop yiyen “marjinal” öğretmenlerin sergilediği “gösteriler” de tıpkı şeyi söylemiyor mu: Silivri soğuk olabilir ancak sahne yine bizim.