Quentin Tarantino’nun son sineması Bir Zamanlar… Hollywood’da, oyunun kurallarını jeneriğiyle birlikte oturtmaya çalışıyor. Kamera otomobilin art koltuğunda, arabayı kullanan Brad Pitt’in ardında Leonardo DiCaprio, yanındaki Leonardo DiCaprio’nun gerisinde ise Brad Pitt’in ismi beliriyor. Bize yakın devrin oldukça tanınan sözcüğü post-truth’u hatırlatan bu “Gördüğün, gördüğün üzere değil,” önermesinin, sinemanın sonundaki alternatif tarih anlatısını çıtlatan bir yapısı var. Ayrıyeten Brad Pitt’in canlandırdığı Cliff Booth, Leonardo DiCaprio’nun canlandırdığı Rick Dalton’ın dublörü olduğu için bu birbirlerinin yerine geçme hâlinin, biçim ve içeriği buluşturduğunu söylemek de mümkün. Ancak bugün bundan bahsetmeyeceğiz.
2017’nin başında The New York Times’ta Adam Kirsch imzasıyla bir yazı yayımlandı. “Lie to Me: Fiction in the Post-Truth Era” (Bana Palavra Söyle: Post-Truth Çağında Kurmaca) başlığını taşıyan yazı, Donald Drumpf ABD Başkanı seçildikten iki ay sonra, gerçeklerin artık pahasını yitirdiği düşünülen bir devrin birinci günlerinden sesleniyordu. Post-truth Oxford Sözlüğü tarafından yılın sözcüğü seçilmiş, Batı’nın bu kuşağı de çok sağın tahakkümüyle, cehaletin iktidarıyla tanışmıştı. Gerçeği şekillendirebilme mahareti bir meziyete dönüşmüş, siyaset yapmakla hikâye anlatmak bu açıdan muadil kabul edilmeye başlamıştı. Kirsch, o günün paradigmasıyla kurmaca yapıtlara nasıl bakılabileceğini şöyle açıklıyordu: “Post-truth siyasasıyla ilgili sorun, nüfusun büyük çoğunluğunun gerçek ve yanlışın ötesine geçmesi. Bir önermenin yanlışlığı onlara heyecan veriyor, zira konuşmacının, baskı oluşturmak ya da gözdağı vermeye dair kendini beğenmiş fantezileri doğrultusunda gerçekliği tekrar şekillendirmek gücünü haiz olduğunu gösteriyor. Romancılara yalancı demek naiflik olur, zira gayelerini yanlış anlamaya denk düşer, onların sıkıntısı aslında inanılmak değil. Birebiri demagoglar için de geçerli.”
Kurmacayla gerçeğin bağlantısı, her devir şimdiki bir tartışma. Sanatta bunun hudutlarıyla oynamayı bilhassa tercih edene de, bir hikâye anlattığını alenen vurgulayana da yer var. Kurmacanın gerçeklik savı ise başlı başına sorgulamaya açık bir mevzu. Kirsch’in belirttiğine nazaran Moll Flanders ve Clarissa üzere en eski İngilizce romanların birinci basımlarında müellif ismi geçmiyor, böylece gerçek hikâyeler oldukları ima ediliyordu. Gerçek olmadığı bilinen bir hikâyenin de okumaya bedel, hatta başlı başına bedelli olduğunun kabul edilmesi kuşaklar (ve nesirler) sürdü. “İnanmazlığın askıya alınması” terimi dahi birinci sefer 19. yüzyılda kullanıldı, 20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren yaygınlaşmaya başladı, post-truth çağında ise başlar güzelce karıştı.
2016’dan biraz daha geriye gidelim. Quentin Tarantino, 2009 üretimi Inglorious Basterds’ta da alternatif tarihe bulaşmış, ortalarında Hitler ve Goebbels’in de bulunduğu bir küme Nazi’yi karakterlerinden birinin kullandığı makineli tüfek aracılığıyla öldürmüştü. Bu, tahminen de onun estetize etmekle eleştirildiği şiddeti yasallaştırmak için başvurabileceği tekniklerden biriydi. Şiddetin “mağduru” Nazi’yse kim ne diyebilirdi ki? Çekimleri Ekim 2008’de başlayan sinema, prömiyerini Mayıs 2009’da Cannes Sinema Festivali’nde yapmıştı.
Kirsch’in 2016 sonrası için yaptığını Inglorious Basterds’a uyarlayalım. 2008’de lisana pelesenk olmuş sözcüklerden öne çıkanlardan kimileri “fail” (başarısızlık, fiyasko), “photobombing” (çekilen bir fotoğrafı, art plandaki hareketlerle berbat etmek) ve “DWT” (araba kullanırken mesajlaşmak). Yani hepsi TOPLUMSAL MEDYA ÇAĞI diye bağırıyor. Nitekim de Facebook kamuya açılalı şimdi iki, birinci tweet atılalı iki buçuk, birinci iPhone çıkalı bir yıl olmuş, ortada şimdi Instagram diye bir şey yok. Arap Baharı, Snowden, Brexit üzere sözcükler hiçbir şey tabir etmiyor. Global ekonomik krizin akabinde “Oyna devam,” denmiş, Obama lider seçildiği için Batı dünyası ortada hiçbir sorun yokmuş üzere davranıyor. Tarantino’nun bu türlü bir periyodun ortasına denk düşen sineması, sonuyla da EPIC FAIL çağının alaycılığını yansıtıyor, kendi tabiriyle “o kasvetli savaş tersi sinemalardan değil”. Direktör bir yandan kendi stilini koruyor, sinema her zamanki üzere geçmişe referanslarla, olay örgüsüne direkt katkı sağlamasa da karakterlere dair fikir veren uzun diyaloglarla, tansiyon dolu sahnelerle, kanın gövdeyi götürdüğü anlarla dolu, lakin vaktin ruhunu da her hâliyle yakalıyor.
Bir Zamanlar… Hollywood’da’nın jeneriğine dönersek, iki başrol oyuncusunun isimlerini değiştirerek kullanmak, birebir vakitte hikâyenin bizi bildiğimize değil, gördüğümüze inanmaya davet etmesine denk düşüyor. Bu durumda yarattığı alternatif tarih anlatısına da farklı bir gözle bakmak gerekiyor.
Meseleyle ilgili çok yazılıp çizildi, kısaca özetleyelim. Roman Polanski’nin eşi Sharon Tate’in Charles Manson’ın tarikatına mensup şahıslar tarafından 1969’da öldürülmesini tersyüz etmeyi deneyen Tarantino, onu “kurtarma” işini de karısını öldürdüğü ima edilen ana karakterlerinden birine bırakıyor. Üstelik Manson tarikatının ırkçı motivasyonlarına dair hiçbir kelam söylemezken tüm hippileri direkt katillikle özdeşleştiriyor, onların “ahlâksızlığını” ve “yeterince erkek olamamalarını” ön plana çıkararak muhafazakâr bir bakışa hapsoluyor. Sinemada övgülere boğulan “eski Hollywood’a” da #MeToo paradigmasının akabinde bakınca karşımıza Harvey Weinstein’ları yetiştiren iklim çıkıyor. Münasebetiyle birebir estetize şiddet Sharon Tate’in katillerine yöneldiğinde seyircinin Inglorious Basterds benzeri bir arınma yaşaması zorlaşıyor.
Tarantino’yu savunmak için söylenen kelamlardan biri, sineması sevmek için periyodu âlâ bilmek gerektiği tezi. Hakikat olabilir, hakikaten sinemada periyoda dair bir dolu referans var ve bunlarla ilgili fikir sahibi olmak seyir tecrübesini mutlaka artırıyor. Pekala, jenerikten itibaren oyunun kuralları bu türlü konmuşken, yani “Size farklı bir şey göstereceğim, buraya girerken dışarıdan getirdiğiniz ve en emin olduğunuzu sandığınız bilgileri dahi (Brad Pitt, Brad Pitt’tir, Leonardo DiCaprio da Leonardo DiCaprio’dur) bir kenara bırakmanız gerekiyor, çünkü buranın kuralları bu türlü,” denmişken, bu sorunlu temsilleri görmezden mi gelmemiz gerekiyor? Bu durum, direktörün “Gerçeği aslında bilmeniz gerekiyor, bakın ben öbür bir şey anlatıyorum,” deyip kurtulabileceği bir şey mi?
Böyle direkt tabir edilmiş hâliyle “Tüm hippiler Manson tarikatına mensuptur,” üzere bir önermeyi Tarantino herhalde kabul etmez, lakin bu türlü ortaya koyarak #MeToo çağında sorunlu temsilleriyle vaktin ruhunu yakalayamamış bir sinemadan fazlasını sunamıyor. Üstelik bu sefer çağdışı olmak, ahlaki manada da sıkıntılı bir hale karşılık geliyor. Bir vakitler Hollywood’da tahminen olmayabilir, ancak bugünün dünyasında kurmaca hikâye anlatıcılarının bu tip bir sorumluluğu da var.
